Son dakika

Gündem

Eser Karakaş: Diyanet İşleri Başkanlığı tartışması

7 Haziran 2015 genel seçimleri yaklaşırken ilginç bir biçimde Diyanet İşleri Başkanlığı’na ilişkin bir siyasi tartışma seçim tartışmalarının tam da merkezine yerleşti.

 7 Haziran 2015 genel seçimleri yaklaşırken ilginç bir biçimde Diyanet İşleri Başkanlığı’na ilişkin bir siyasi tartışma seçim tartışmalarının tam da merkezine yerleşti.

Yanılmıyor isem HDP Eşbaşkanı Sayın Selahattin Demirtaş’ın Diyanet İşleri Başkanlığı devlet-resmi kuruluşunun kapatılmasına ilişkin bir görüşü özellikle AKP yönetimi ve Başbakan Sayın Ahmet Davutoğlu tarafından çok sert bir biçimde eleştirildi. Bu eleştiriler sağanağı tüm gücüyle devam ediyor. Diyanet İşleri Başkanlığı ve bu resmi kuruluşun merkezi bütçe içindeki yerinin tartışılması, sorgulanması çok doğru bir çıkış noktası ama 2015 ilkbaharında, genel seçimlerden hemen önce gerçekleşen bu tartışmanın düzeyinin çok parlak olduğunu söylemek kolay değil. Yapılması gereken bu tartışmayı daha sağlıklı bir zemine çekmek, tartışmayı ayaklarının üzerine oturtmak.

Türkiye’de Diyanet İşleri Başkanlığı tartışmasının daha sağlıklı bir zemine çekilebilmesi için kanımca iki ön koşul var; bunlardan birincisi laik devlet kavramının iyi irdelenmesi, ikincisi ise 12 Eylül darbesinin hediyesi Siyasi Partiler Kanunu’nun Diyanet İşleri Başkanlığı’na ilişkin meşhur ve meşhum 89. maddesini konuşmak. Devletin laiklik ilkesi çok önemli bir ilke ve bunun üzerinde bir mutabakat sağlanamadan Diyanet İşleri Başkanlığı tartışmasını sağlıklı bir zeminde götürmek mümkün değil. Toplumsal tartışmalarda genel kabul gören bir anlayıştır;  kişiler, kurumlar laik olamazlar, olsa olsa laik bir devlet yapısından yana olabilirler ya da olmayabilirler. Bu da ifade ve vicdan özgürlüğünün bir parçasıdır.  Dolayısıyla  esas olanın devletin laik yapısı olduğunu tekrarlamakta fayda mülahaza ediyorum. Devletin laik yapısı konusunda belirli bir mutabakat sağlanmadan Diyanet İşleri Başkanlığı tartışmasının da havada kalabileceğini düşünüyorum. Laiklik, tanımı konusunda çok tartışma yapılan bir alan. Bu satırların yazarı laiklik konusunun kamu parasının harcanma alanlarına ilişkin bir konu olduğu hakkında ısrarlıdır.  Kamu parası, vergi gelirleri inançların kamusal alanda tezahürü için kullanılamaz ama kamu parası kullanmaksızın vatandaşlar her türlü inançlarını kamusal alana özgürce, hukukun, temel hak ve özgürlüklerin evrensel ilkelerini zorlamadan yansıtabilmelidirler. Bu konuda en iyi örnek, en etkin uygulama ABD’de Anayasa’nın birinci eki ile tesis edilmiş olan laik/seküler sistemdir.

Kamu hizmeti ve merkezî bütçe

Diyanet İşleri Başkanlığı tartışmasının bir de ahlaki boyutu var. Bu boyutu da Siyasal Partiler Kanunu’nun 89. maddesinde ifadesini bulan ve hiçbir siyasal partinin Diyanet İşleri Başkanlığı’nı genel idare dışına taşımayı amaç edinemeyeceğini belirten siyasi ahlak dışı formülasyondur. Bu maddeyi değiştirmeyen, değişmesini önermeyen ama aynı zamanda Diyanet İşleri Başkanlığı’nın mevcut statüsünü savunan görüşleri siyasi ahlak açısından ciddiye almak mümkün görünmemektedir.

Diyanet İşleri Başkanlığı tartışması, unutmayalım, bu nokta çok önemli, dini bir tartışma değildir. Vergi gelirleri ve kamu parasıyla finanse edilen bir hizmetin niteliği, kamu hizmeti özellikleri taşıyıp, taşımadığı tartışmasıdır. Diyanet İşleri Başkanlığı mevcut yapısına sıcak bakan kesimler ısrarla bu noktayı görmezden gelip meseleyi dini bir alana çekmek istemektedirler. Diyanet İşleri Başkanlığı’nın ürettiği hizmetin dini nitelik taşıdığına kuşku yoktur ama tartışma bu değildir, tartışmanın özü bu dini hizmetin kamu hizmeti niteliği ve merkezi bütçeden yani tüm vatandaşlar tarafından, inanç yapılarından, dinlerinden bağımsız bir biçimde finanse edilmesi zorunluluğudur. Son siyasi tartışmalarda çok yanlış bir açıdan konuya giren Diyanet İşleri Başkanı Sayın Mehmet Görmez, “Dua ile namaz farkını bilmeyenler Diyanet hakkında görüş belirtiyorlar.” diyerek konunun nasıl ele alınmaması gereğinin canlı kanıtı olmuştur.

Meselenin özü kamu hizmeti-vergi ya da kamu parası ilişkisinde yatmaktadır; bir merkezi bütçe kurumu olan Diyanet İşleri Başkanlığı meselesini tartışmak demek dini konuları tartışmak demek değil, evrensel kamu maliyesi kavramlarını irdelemek demektir. Şiar çok basittir: “Kamu hizmeti vergi ya da en genelinde kamu parası ile finanse edilmelidir.” ya da “vergi, kamu parası ile finanse edilen hizmet türü kamu hizmeti olmalıdır”. Yukarıda belirttiğim temel evrensel kamu hizmeti ilkesi Diyanet İşleri Başkanlığı kurumunun ürettiği hizmet türü için büyük ölçüde geçersizdir. Zira bu hizmet türünün tüketicisi, bu hizmetin faydalarının saçıldığı yurttaş kesimi ile genel popülasyon örtüşmemektedir. Bu ise bir hizmetin kamu hizmeti olabilmesi için ihtimaliyat anlamında bir olmaz ise olmaz niteliğindedir. Bir hizmet üretim biriminin, mesela Diyanet İşleri Başkanlığı kurumunun hizmet üretiminin klasik bir kamu hizmeti niteliği taşımaması bu hizmetin kamu parası ile vergi gelirleri finansmanını kuramsal olarak olanaksız, hukuken de meşruiyet dışı, hukuk dışı kılar.

Diyanet hizmeti nasıl finanse edilmeli?

2015 bütçesinde Diyanet İşleri Başkanlığı, Diyanet Vakfı harcamaları dışında, 6 milyar TL’ye yakın kamu parası kullanmaktadır. Bu büyüklük Adalet Bakanlığı bütçe ödeneğinin üzerinde, Sağlık Bakanlığı bütçe ödeneğinin biraz altındadır ama mesele sadece kantitatif bir büyüklük meselesi de değildir. Çünkü, adalet ve sağlık hizmetleri kamu hizmeti özelliklerini büyük ölçüde ihtiva ederken Diyanet İşleri Başkanlığı kurumunun hizmet üretimi bu özellikleri taşımamaktadır ve tam da bu nedenden kamu parası ile bu hizmetin finansmanı meşruiyet dışıdır. Diyanet İşleri Başkanlığı kurumunun ürettiği hizmetin kamu parası ile finanse edilmemesi gereği, hatta teorik mecburiyeti bu hizmet türünün önemini azaltmaz. Yapılması gereken, bu hizmetin, devlet kurumları ve enstrümanları da bu süreçte devrede olabilir, gönüllülük bazında finansman yöntemlerini bulmak, gönüllü hizmet yararlanıcısı ile finansörü arasında kişisel bazda mütekabiliyet ilişkisini kurabilmektir. Dini hizmet üretiminin tümüyle sivil topluma bırakılması birinci en iyi çözümdür ama bu çözüme itiraz edenlerin en kötü çözüm olan bütçe çözümü, genel kamu parası yerine bir Diyanet fonu ihdas edilerek bu hizmetin finansmanını savunmaları daha doğru olacaktır. Hatırlatalım, vergi genel kamu hizmetleri, fon ise spesifik bir amaca yönelik finansman yöntemidir.

Bu yorum yazımı bir-iki gün önce okuduğum bir Mehmet Metiner yazısına siyasi bir gönderme ile bitirmek istiyorum; Sayın Metiner Diyanet İşleri Başkanlığı’nın eski, mesela 90’lı senelerdeki vesayet uygulamalarını hatırlatarak artık, Prof. Mehmet Görmez’in bugünkü kurumunun aynı kurum olmadığını yani eleştirilerin haksız olduğunu belirtmektedir. Böylece, bizler de temel meselenin kurumsal olmadığını, yönetim meselesi olduğunu Metiner’den öğrenmiş oluyoruz. Metiner, muhtemelen YÖK, MGK gibi temel vesayet kurumları için de aynı şeyi düşünmekte ve önermektedir.  Yani, “Bu kurumlar özlerinde vesayet kurumları değildir. Kötü ellerde yanlış işler, bugün ise iyi ellerde doğru işler yapmaktadır.” demek istiyor.  Bu görüşe ilişkin iki şey söylemek isterim: “Birincisi, Allah Metiner gibilere akıl, fikir versin. İkincisi ise muhafazakar demokrasinin AKP özelinde geldiği yerin trajik görüntüsü. Çok ama çok yazık.”

ZAMAN

Kopyalandı

İlgili Haberler