Eser Karakaş: Vali, devleti temsil etmez
Son günlerde valilik kurumu ve makamı siyasi tartışmaların tam da ortasında görünüyor; YSKnın reddettiği sandık taşıma
Son günlerde valilik kurumu ve makamı siyasi tartışmaların tam da ortasında görünüyor; YSK'nın reddettiği sandık taşıma taleplerinden terör örgütlerine karşı operasyon yapma yetkisine kadar valiler bürokratik yapılanmanın çok temel bir unsuru olarak görev yapıyorlar.
Valilik kurumunun işlevi, önemi mutlaka çok yüksek ama tanımında teorik bir sıkıntı olduğu görüşünü taşıyorum ve bugünkü Yorum yazımda da bu sıkıntıyı, kanımca önemli bir yanlışı özetleyerek dikkatlerinizi bu alana çekmek istiyorum.
Valilik kurumunun ve makamının temel görev tanımında idare hukuku kitaplarından yasalara yansıyan görünümüne kadar kanımca önemli bir hata yapılıyor ve valilerin görev yaptıkları illerde devleti ve hükümeti temsil ettiği iddia ediliyor. Bu temel yanlış ülkemizde devlet tanımının ve algısının çarpıklığından kaynaklanıyor. Biraz daha meseleyi açmak gerekir ise bu yanlış, valilerin devleti temsil ettiği iddiası ve yanlışı, idare hukuku ve daha genel olmak üzere hukuk meselelerinin temel iktisadi mantıklarından bağımsız, hatta kopuk ele alınmasından ortaya çıkıyor.
Herhangi bir idare hukuku kitabını açtığınızda valilerin görev yaptıkları illerde devleti temsil ettikleri saptamasına şahit olursunuz. Bu kitap tanımı yasalara da aynen yansımıştır ve mesela 1949 tarihli, 5442 sayılı İl İdaresi Kanunu'nun 9 maddesinde aynen şöyle yazmaktadır: “Vali, ilde devletin ve hükümetin temsilcisi ve ayrı ayrı her bakanın mümessili ve bunların idari ve siyasi yürütme vasıtasıdır.”
İdare hukuku kitaplarından yasaya yansıyan bu anlayışın, diyelim, yüzde ellisi doğrudur, valiler görev yaptıkları illerde merkezi idarenin, hükümetin temsilcileridirler ama aynı valilerin bu illerde devleti temsil ettiği iddiası idare hukukunun mantığının dayanması gereken kamu hizmetinin ekonomik analizine hiç de uymamaktadır.
“Devlet” doğru tanımlanmıyor
Sorun, kanımca, devlet kavramının zihinlerde çok da netleşmemesinden kaynaklanmaktadır. Devlet demek kamu hizmeti üretim aparatı demektir, başka bir şey de demek değildir. Bu tanım, kamu hizmeti üretimi aparatı tanımı, aslında hiç de devlet işlevlerini sınırlayan bir tanım değildir. Devlet tanım gereği zaten kamu hizmeti üretimi dışında başka alanlara girmemesi şart olan bir kurumdur. Kamu hizmetinin ne olduğu tanımını da evrensel kriterlere göre yapmak, her konuyu kamu hizmeti kapsamına almamak gerekmektedir, demokratik hukuk devleti bunu gerektirmektedir.
İdari yapılanmaya devlet kavramından değil, kamu hizmeti kavramından gitmek gerekmektedir. Kamu hizmeti, en azından, iki kademede ele alınmalıdır: merkezi kamu hizmeti ve yerel kamu hizmeti. Coğrafyanın, siyasi tercihlerin, idari ve ekonomik gereklerin bir sonucu olarak ara kademeler de, mesela bölgesel yönetimler de, bizde de bir zamanlar bölge valilikleri oluşturulduğu gibi, tanımlanabilir. Mevcut anayasamızın 126. maddesi de bu tür bir düzenlemeye olanak sağlamaktadır. Bu ayırımın temel ekonomik mantığı ise bir yandan merkezin, Ankara diyelim, merkezi nitelikte yani tüm ülke coğrafyasını ilgilendiren, faydaları tüm ülke topraklarına, tüm vatandaşlara saçılabilen merkezden üretilen ulusal kamu hizmeti üretimidir. Milli savunma, diplomasi, adalet gibi kamu hizmetleri bu niteliklere uyan kamu hizmeti üretimi örnekleridir. Öte yandan da, yerel nitelikli kamu hizmetleri tanımlanmaktadır. Belediyeler ve yine seçilmiş belediye başkanları, seçilmiş yerel organlar tarafından üretilen bu kamu hizmetine de yerel kamu hizmeti adını veriyoruz, faydaları daha sınırlı alanlara yayılıyor. Yine coğrafyanın, idari yapılanmanın gereği olarak büyükşehir belediyeleri, ilçe belediyeleri, bizde de olduğu gibi, tanımlanabiliyor ama konuyu, özünden taviz vermeden, merkezden üretilen ulusal kamu hizmeti ve yerelden üretilen yerel kamu hizmeti olarak sınırlayabiliriz. Devlet adını verdiğimiz yapı da merkezden üretilen ulusal kamu hizmeti ve yerelden üretilen yerel kamu hizmetinin üretim aparatlarının toplamından ibarettir. Meseleye bu açıdan yaklaşıldığında merkezden üretilen kamu hizmeti ile yerelden üretilen kamu hizmeti arasında bir hiyerarşik ilişki tanımlamak da mümkün değildir. Bu nedenle yine anayasamızın 127. maddesinde tanımlanan idari vesayet ilişkisi de çok anlamlı, ekonomik mantığa uygun bir ilişki gibi durmamaktadır.
Valiler, hükümeti temsil eder
Valilerin görev yaptıkları illerde temel, asli işlevleri merkezden üretilen ulusal kamu hizmetinin, mesela eğitim, mesela sağlık, illerde dağıtımını yapmakla sınırlıdır. Eğitim ve sağlığın da illaki merkezden üretimi şart değildir ama bizde siyasi tercih şimdilik bu yöndedir. Valiler bu açıdan illerde bakanlıkların temsilcilerinin yani mesela il eğitim müdürü, il sağlık müdürü, koordinasyonunu yapmaktadırlar. Aynı illerde belediye başkanları da yerel kamu hizmetini üretirler ve dağıtımını yaparlar. Bu açıdan, bir ilimizde, vali ve belediye başkanının görevleri tamamlayıcı niteliktedir, aralarında bir hiyerarşi tanımlanamaz çünkü kamu hizmetleri arasında bir hiyerarşi tanımlamak yanlıştır, ulusal ve kamu hizmetleri tamamlayıcı bir bütünlük arz ederler. Üniter nitelikli bir devlette de vali merkezi otoriteyi yani hükümeti, belediye başkanları yerel otoriteyi temsil ederler; bu sonuncular doğrudan seçimle göreve gelirler, valiler ise seçimle göreve gelmiş, TBMM'den güvenoyu almış hükümetleri temsil ederler. Meseleye bu açıdan, ki kanımca doğru açı da budur, devletin ve kamu idaresinin ekonomik analizi bunu gerektirmektedir, valinin devleti temsil ettiği savı temelsizdir. Ülke içinde devleti ancak Cumhurbaşkanlığı makamı, ülke dışında da büyükelçiliklerimiz temsil eder. Büyükelçilerin görev yaptıkları ülkelerde devleti temsil etmesinin temel mantığı da görev yaptıkları ülkelerde Türkiye Devleti'nin olmamasıdır; oysa bir ilimizde valinin devleti temsil etmesi iddiası, örtük olarak, bu ilde devletin varlığını inkâr etmek anlamına gelir ki, kimsenin böyle bir görüşünün olabileceğini tahmin edemiyorum. Temsil ancak temsil edilen kurumun, devletin olmadığı yerde anlamlıdır. Hükümet Ankara'dadır ve valiler de illerde hükümeti temsil eder, hükümetin, bakanlıkların Ankara'da ürettikleri merkezi/ulusal kamu hizmetini illerde dağıtımını gerçekleştirirler.
Yorum yazımı noktalamadan valilerin devleti temsil ettikleri temelsiz iddiasının nereden kaynaklandığı üzerine küçük bir spekülasyon da yapabilirim; bu sadece bir spekülasyondur, çünkü gerçeğin tümünü temellük etmek bu konuda mümkün değildir. Valilerin illerde devleti temsil ettikleri iddiası ve Anayasa'nın 127. maddesinde ifadesini bulan, valiyi yani merkezi/ulusal kamu hizmetini yerel kamu hizmetinden üstün gören zihniyet idari vesayet ilişkisi olarak yansımıştır. Çünkü devlet geleneğimiz merkeziyetçi bir gelenektir, yerel temsile ve yerel kamu hizmeti üreticisine hep tali ve, tabiri mazur görün, güvenilmez olarak bakmıştır.
Türkiye'nin demokratik geleceği ve gerçek bir hukuk devleti inşası, üniter devlet yapısı dahilinde bile, valilik ve belediye başkanlıkları kurumlarının görev tanımlarının yani ulusal ve yerel kamu hizmetleri tanımının doğru yapılmasından, bu iki öğe arasında hiyerarşik bir ilişki değil tamamlayıcılık ilişkisinin varlığının kabulünden geçmektedir.
ZAMAN
İlgili Haberler
Gündem 9 belediye başkanı AK Parti'ye katıldı: Rozetlerini Erdoğan taktı
Gündem Kayyum sonrası Sözcü'de ilk üst düzey istifa: Ercüment İşleyen görevinden ayrıldı
1 yorum
Gündem Bahçeli'den üçlü zirve çıkışı: Cumhurbaşkanımız da olmalıydı
Gündem Fon mağdurları SPK önünde eylem yaptı: “Mağdurlar burada, hırsızlar nerede?”
Gündem BDDK başkanlığından istifa eden Şahap Kavcıoğlu hakkında yurt dışı çıkış yasağı getirildi
Gündem İmamoğlu'na verilen siyasi yasak kararının ardından MHP'den açıklama: Mahkemenin takdir hakkı yok