Levent Köker: Devlet hukuk zeminine dönsün!
“Türkiye devleti bir cumhuriyettir.” Anayasanın “değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez” 1. maddesi. 1924ten, yani Cumhuriyetin ilk anayasasından beri böyle.
“Türkiye devleti bir cumhuriyettir.” Anayasa'nın “değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez” 1. maddesi. 1924'ten, yani Cumhuriyet'in ilk anayasasından beri böyle.
Devletin ‘cumhuriyet' olması, ‘saltanat-ı şahsiyye'den farklı olarak, yurttaşlarına, temel haklar ve özgürlüklerle birlikte kamusal görev ve sorumluluklar da yüklemesi demektir. Bu nedenle ‘cumhuriyet' olarak nitelenen devletlerde, Anayasa'da vurgulandığı gibi, “Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz.” Bu nedenle de, “devlet yetkisi kullanan” hiçbir kamu görevlisi, yurttaşlar karşısında üstün ve ayrıcalıklı bir konumda değildir. Çünkü devlet, eğer cumhuriyet ise, en üstün emretme ve fizikî zor kullanma yetkisi olan egemenliğin kan bağı yoluyla tevarüs edildiği saltanat (ya da saltanat-ı şahsiyye) düzeninden farklı olarak, yurttaşların doğrudan veya temsilcileri vasıtasıyla yaptıkları yasalarla yönetilir. Bu nedenle de bir cumhuriyette, yine Anayasa'da emredildiği gibi, “[e]gemenliğin kullanılması, hiçbir surette hiçbir kişiye, zümreye veya sınıfa bırakılamaz” ve “[h]içbir kimse veya organ kaynağını anayasadan almayan bir devlet yetkisi kullanamaz.” Tam da bu nedenle, bir cumhuriyette yurttaşların, kamu görevlilerinin yasalara uygun davranıp davranmadıkları hususunda sürekli bir gözetim halinde olmaları ve bu konuda gerek duydukları takdirde, uyarılarda bulunmaları, sadece bir hak değil, bir görevdir de.
Terörle mücadelede hukuka bağlılık şart
Türkiye Cumhuriyeti, bugün yoğun bir “terörle mücadele” yürütüyor. Bu mücadele, Suriye, İran, Rusya ve Irak gibi komşularla olan çoğu kez açık, zaman zaman da ‘örtük', ‘hasmane' tutum ve davranışların bağlamında gerçekleşirken, 2011'e kadar en yetkili ağızlardan ‘temel sorun' olarak ortaya konulan ‘Kürt sorunu'nun kalıcı bir barış yönünde çözülmesi süreci de yerini tamamen ‘terörle mücadele' konseptine terk etmiş durumda. 2002'den bu yana Türkiye'yi tek başına idare eden AK Parti mensubu kadroların oluşturduğu siyasî iktidarın, “Kürt sorunu bu milletin bir parçasının değil, hepsinin sorunudur. Benim de sorunumdur” yaklaşımından, “Kürt sorunu yoktur” noktasına gelmiş olması, Türkiye siyasetinde örneklerine çokça rastlanan ilginç bir dönüşümdür. Bu dönüşümün seçmen nezdinde de onay gördüğü, 1 Kasım 2015 seçimlerinde ortaya çıkmıştır. O halde, 1 Kasım 2015 seçimlerinde aldığı destek üzerinden, siyasî iktidarın ‘terörle mücadele' konsepti içinde dilediğini yapabileceği, istediği gibi hareket edebileceği sonucuna varmamız mı beklenmektedir?
Kuşkusuz ki, hayır. “Türkiye devleti bir cumhuriyet” olduğuna göre, (1) devlet yetkisi kullanan makamlara gelecek olan kişiler yurttaşlar tarafından seçilecek ve belirli sürelerle sınırlı olarak o görevlere getirilecekler ve (2) seçilmiş kamu görevlileri devlet yetkisini kullanırken kaynağını Anayasa'dan almayan bir devlet yetkisi kullanamayacaklardır.
İki noktaya dikkat: Hiç kimse “Türkiye terörle mücadele etmesin”, yine hiç kimse “Türkiye terör örgütlerine teslim olsun” demiyor. Söylenen, devletin “terörle mücadele” ederken hukuka bağlı olmayı sürdürmek zorunda olması. Bütün dikkatimiz bu yönde ve bu birçok bakımdan büyük önem taşıyor.
En başta şu, ‘hukuk güvenliği' dediğimiz şey. Kastedilen, insanın her tür toplumsal ilişkide önceden konulmuş bazı kurallara uygun davranılacağından emin olması durumu. Bir yaya geçidinde, yayalara yeşil yanması, motorlu taşıtlara kırmızı yanması ile aynı anda olmakta ve yayalar geçide adım atarak geçmeleri halinde hiçbir taşın kendilerine tehlike yaratmayacağını bilerek davranırlar. Kendisi için yanmakta olan kırmızı ışığı ihlal eden bir sürücü, bu nedenle, yayaların ‘güvenliği'ni ihlâl etmiş olur. Bu tür ihlaller yaygınlaşır ve müeyyidesiz de kalırsa, bu durum genel olarak tüm yayalar için güvensizlik (ve korku/dehşet) duygusunun egemenliği anlamına gelir ki, bu duruma ülkemizde sık sık rastlandığı için ‘trafik terörü' demekteyiz. Kısaca toplumsal hayatı imkânsızlaştıran bir ‘dehşet' ortamının yaratılması, terörün hedefidir ve Suruç-Ankara-İstanbul olaylarıyla acısını yaşadığımız olayların hedefi de bundan başka bir şey değildir.
Bu ortamı yaratmak için eylem yapanlarla devlet, kuşkusuz mücadele edecektir. Bunun aksini iddia eden yok, varsa da ben bilmiyorum. Bununla birlikte devlet, ‘meşru fizikî cebir kullanma tekeli'nin sahibi olarak, ‘terörle mücadele' ederken ‘meşruiyet' (hukuka uygunluk) sınırları içinde kalmakla yükümlüdür. Aksi halde, devlet adına fizikî cebir kullananlar ile terör eylemi yapanlar arasındaki fark flulaşır ve giderek devlet, devlet olma niteliğini yitirir.
Gelelim bugünkü soruna: Türkiye Cumhuriyeti, doğu ve güneydoğu bölgelerindeki pek çok il veya ilçede, belirli mahallelerde, “mülkî âmirler” tarafından ilân edilen “ikinci bir emre kadar sokağa çıkma yasakları”na tanıklık etmekte, bu yasaklar sırasında ölümler yaşanmaktadır.
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'na göre “[t]emel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve laik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.”
‘Olağanüstü hal'de hukuk askıya alınabilir mi?
Sokağa çıkma yasağı, Anayasa tarafından yurttaşlara tanınmış olan ve yine Anayasa tarafından uluslararası hukukun bağlayıcılığı içinde güvence altına alınmış bulunan temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılması hatta durdurulması mahiyetindedir. Soru şu: Devlet, bunu yapabilir mi?
Cevap: Evet yapabilir ve bunu yapabilmesi için temel hak ve hürriyetlerin durdurulmasına imkân veren bir ‘istisnaî rejim' olan olağanüstü yönetim usullerinden birini, 'olağanüstü hal'i veya ‘sıkıyönetim'i seçmesi gerekir. Her iki halde de, temel hak ve hürriyetler temeline dayanan hukuk düzeni geçici bir süreliğine askıya alınmış gibi olur.
Bu istisnaî durumun varlığına ve ne kadar süreceğine karar verme yetkisi, Anayasa'ya göre TBMM'nindir. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, doğru bir yaklaşımla, hukuku askıya alma ile büyük ölçüde aynı anlamı taşıyan olağanüstü hal veya sıkıyönetim ilanı, süresinin belirlenmesi, uzatılması gibi yetkileri egemenlik kavramının içinde mütalaa ederek, son karar merciinin TBMM olmasını öngörmüştür.
Türkiye, şahsen izah edemediğim nedenlerle, sokağa çıkma yasaklarının ilanı ve ardından gelen ve pek çoğu mer'i hukuk düzeni açısından sorunlu uygulamaları “terörle mücadele” gerekçesiyle gerçekleştirirken, Anayasa'nın bu âmir hükümlerini görmemiş, İl İdaresi Kanunu'nun 11. maddesinin şu hükmüne dayanmayı yeterli saymıştır: “Vali, ... Suç işlenmesini önlemek, kamu düzen ve güvenini korumak için gereken tedbirleri alır.”
Bu kadar genel bir hükümden, bir mülkî idare âmirinin yurttaşların Anayasa'nın (ve Anayasa yoluyla uluslararası hukukun) teminatı altına olan ve ancak olağanüstü yönetim usullerinden biri altında, TBMM'nin denetiminde bir ‘kanun hükmünde kararname' rejimiyle kullanılabilecek yetkilerin türetilmesi, kanımca hukuka açıkça aykırıdır.
Bu kadar açık bir hukuka aykırılığın neden göze alındığını, siyaseten izah etmek de zor. Kimsenin kolay kolay itiraz edemeyeceği ‘terörle mücadele' bağlamında, aylardır devam eden sokağa çıkma yasaklarından belli olduğu gibi, ülkenin bir bölgesinde besbelli bir olağanüstü durum varken, üstelik Bakanlar Kurulu'nu kendi başkanlığı altında toplamaya kişisel olarak da eğilimli olduğunu bildiğimiz bir Cumhurbaşkanı görevdeyken, Anayasa'nın işletilmesi ve “Cumhurbaşkanı başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulu” tarafından ilan edilecek bir olağanüstü yönetim usulüne uygun olarak, iktidarın mutlak çoğunluğa rahat rahat sâhip olduğu TBMM'nin devrede olacağı, istisnaî de olsa bir ‘hukuk düzeni' içinde bu mücâdelenin yapılması neden tercih edilmemiştir?
2009 yılında bizzat bugünkü Cumhurbaşkanı tarafından ‘Kültür ve Sanat Büyük Ödülü'nü almış olan değerli edebiyatçı ve düşünürümüz Çetin Altan, 1996 yılında, bir gazete röportajında, “[b]en istiyorum ki, devlet çete olmaktan çıkıp hukuka otursun. Bu röportajdan sonra da peşpeşe ortaya çıkıp ülkeyi sarsan olaylar da böyle bir temenninin haklılığını büsbütün doğruladı. Demokrasilerde devlet organizmalarının çeteleşmeye, hukukdışılığına kaymaması denetlenir” dediği için tepki çekmişti. Bugün benim ve benim gibi düşünenlerin de farklı bir beklenti içinde olmaları söz konusu değildir ama, heyhat, neredeyse yirmi yıldır, dönüp dolaşıp aynı noktada durmak da gerçekten çok üzüntü verici.
ZAMAN
İlgili Haberler
Gündem 9 belediye başkanı AK Parti'ye katıldı: Rozetlerini Erdoğan taktı
Gündem Kayyum sonrası Sözcü'de ilk üst düzey istifa: Ercüment İşleyen görevinden ayrıldı
1 yorum
Gündem Bahçeli'den üçlü zirve çıkışı: Cumhurbaşkanımız da olmalıydı
Gündem Fon mağdurları SPK önünde eylem yaptı: “Mağdurlar burada, hırsızlar nerede?”
Gündem BDDK başkanlığından istifa eden Şahap Kavcıoğlu hakkında yurt dışı çıkış yasağı getirildi
Gündem İmamoğlu'na verilen siyasi yasak kararının ardından MHP'den açıklama: Mahkemenin takdir hakkı yok