Levent Köker: Başkanlık sistemi bazı sorular ve cevaplar
Sayın Cumhurbaşkanı’na göre “parlâ-menter sistem bekleme odasında”. Genel seçimler nedeniyle görevinden ayrılan İçişleri Bakanı, “Anayasa’yı tanımıyor”. Bir değerli hükûmet üyesi, Cumhurbaşkanı’nın halk tarafından seçilmesinin yeni bir durum yaratmış olduğu kanaatinde.
Sayın Cumhurbaşkanı’na göre “parlâ-menter sistem bekleme odasında”. Genel seçimler nedeniyle görevinden ayrılan İçişleri Bakanı, “Anayasa’yı tanımıyor”. Bir değerli hükûmet üyesi, Cumhurbaşkanı’nın halk tarafından seçilmesinin yeni bir durum yaratmış olduğu kanaatinde.
Başbakan, genel başkan sıfatıyla seçimlere götüreceği AK Parti’nin beyannâmesinde “başkanlık sistemi”nin yer aldığını ifâde ediyor ve ekliyor: “Bizzat ben yazdım.” Sonradan anlaşılıyor ki Sayın Cumhurbaşkanı, en azından bu bölümü okumuş ve kendi görüşlerini ifâde etmiş. Özetle, AK Parti 7 Haziran seçimlerinde, Sayın Cumhurbaşkanı’nın görüşlerine de müracaat edilerek bizzat Başbakan tarafından kaleme alınmış “başkanlık sistemi”ne geçiş için seçmenden yetki isteyecek. AK Parti seçim beyannâmesinde nasıl bir başkanlık sistemi tasarlandığını ve 2012 Kasım’ında TBMM Başkanlığı’na sunulmuş olan öneriden farklılaşıp farklılaşmadığını henüz bilmiyoruz. Beyannâme açıklandığında somut olarak tartışma şansımız olacak. Ancak, şimdi dikkat çeken ve bir bölümü kamuoyunu başkanlık sistemi yönünde iknâ etmeye yönelik bâzı hususlar üzerinde durabiliriz.
Cumhurbaşkanı’nın halk tarafından seçilmiş olması yeni bir durum yaratmış mıdır?
Başta Sayın Cumhurbaşkanı olmak üzere, başkanlık sistemine geçişi savunanlar, bu soruya “evet” cevabı vermektedirler ki, yanlıştır. 2007 yılındaki anayasa değişikliği CB’nin seçilme usulünü değiştirmiş, yetkilerinde bir değişiklik yapmamıştır. Anayasa’dan ve kânundan kaynaklanmayan hiçbir devlet yetkisinin kullanılamayacağı, genel bir hukuk prensibi, bir Anayasa kuralıdır, hukuk devleti anlayışının da temelidir. Türkiye Cumhuriyeti’ndeki mevcut durum, doğrudan halk tarafından seçilmiş CB’nin yetkilerinin Anayasa’da belirtilen sınırlar içinde sayılmış olanlardan ibârettir.
Anayasa, Cumhurbaşkanı’na fazla yetki mi vermektedir?
Tipik bir parlâmenter sistemde CB’nin sembolik, törensel bir temsil makamı olduğu kabûlüne göre, 1982 Anayasası’nın CB’ye fazla yetki verdiği söylenebilir. Ancak Anayasa, bu yetkilerle ilgili bâzı sınırlar da getirmiştir. Bir defâ yetkilerin, “devletin başı” sıfatıyla ve “milletin birliği”ni temsil etme niteliğine uygun olarak, “tarafsız” bir biçimde kullanılması gerektiği kuralı (ve CB yemini) vardır. İkinci olarak, burada önemli bir yer tutan “atama” yetkilerinin büyük bir bölümü tek başına kullanılabilecek yetkiler değildir. Ayrıca CB, yasama ve yürütme ile ilgili yetkilerini ancak Anayasa’daki şartlar varsa kullanabilecektir. Bir süredir rutin hâle getirilmeye çalışılan Bakanlar Kurulu’na başkanlık etmek yetkisi, örneğin, olağanüstü hâllerde bir zorunluluk, diğer durumlarda ise “ihtiyâri” ve sâdece istişârî nitelik taşıyan (icrâî olmayan) bir yetkidir. CB’nin hükûmet siyâsetini belirleme yetkisi, dolayısıyla da sorumluluğu yoktur.
Başkanlık sistemi neden isteniyor?
Başkanlık sistemini savunanlar, bunun bir kişisel istek talep olmadığını, istikrar, hızlı karar alma ve uygulama ve böylece güçlenen Türkiye hedefiyle ilgili olduğunu vurguluyorlar. Ancak, bu gerekçeleri desteklemek üzere dünyadan verilen örnekler bu vurguyu desteklemiyor.
Örneğin, “başkanlık sistemi”nin tipik örneği olan ABD’de bu sistem, bireysel özgürlükleri korumak amacıyla devletin sınırlandırılması, “çoğunlukçu demokrasi” anlayışının “çoğunluk zorbalığı”na dönüşebileceği ihtimâlinin yokedilmesi amacıyla tasarlanmış. Yâni, Türkiye’de başkanlık sistemini savunanların sunduğu gerekçelerin tam aksi gerekçelere dayanan, özgürlük-güç dengesinde özgürlüğü tercih etmiş bir sistem, ABD başkanlık sistemi. Evet, bu sistemden sapmış ve Başkan’ın gücünü ve yetkilerini artırmış sistemler var ve onlara da “başkanlık sistemi” denebiliyor ama tipik örnekleri Latin Amerika’da görülen o sistemler demokratik olmaktan çok otoriter, özgürlükçü olmaktan çok baskıcı nitelikleriyle öne çıkıyor.
“G-20 ülkelerinin 10’u başkanlık” mı?
Kamuoyunu başkanlık sistemi yönünde iknâ etmeye yönelik açıklamalar arasında ABD örneğinin çelişkisine ek olarak, bir de zaman zaman G-20 ülkelerinin yarısının başkanlık sistemi ile yönetildiği iddiâsı ileri sürülüyor ve “Türkiye’nin 2023 vizyonunda G-20 içinde ilk ona girmek var ve bunun için de başkanlık şart” demeye getiriliyor. Bir defa öyle mi, değil mi, bir bakalım:
G-20 ülkeleri arasında başkanlık sistemine sâhip ülkeler: ABD, Arjantin, Brezilya, Endonezya, Meksika, Rusya.
G-20 ülkeleri arasında yarı-başkanlık sistemine sâhip ülkeler: Fransa, Güney Kore.
G-20 ülkeleri arasında parlâmenter sisteme sâhip ülkeler: Almanya, Avustralya, Birleşik Krallık, Güney Afrika, Hindistan, İtalya, Japonya, Kanada, Türkiye.
G-20’de yer alan Çin Halk Cumhuriyeti, hâlen Komünist Parti diktatörlüğü devam eden bir sisteme sahip, Suudi Arabistan ise geleneksel mutlak monarşi ile yönetilen bir devlet. G-20’nin bir diğer üyesi olan Avrupa Birliği ise türü kendine özgü (nev’i şahsına münhasır-sui generis) bir yapıya sâhip.
Sonuç olarak, G-20 arasında başkanlık sistemiyle yönetilen ülkelerin sayısı 10 değil 6, yarı-başkanlık sistemlerini de eklerseniz 8; tabiî yarı başkanlık sistemlerini belirleyen şey başkanlık değil, parlâmento içinden çıkan ve ona karşı sorumlu olan bir başbakanlık makamının ve bakanlar kurulunun başkanla birlikte varolması. Bu nedenle, özellikle Türkiye’de başkanlık sistemini savunanların “tek başlılık” taleplerine uymaması nedeniyle, başkanlık sistemi ile birlikte düşünülüp düşünülemeyeceği tartışmalı.
G-20’deki başkanlık sistemlerinin
ortak özellikleri nedir?
G-20’deki başkanlık sistemlerinin ortak özellikleri arasında en dikkat çekici olan husus, yasama organlarının iki kamaralı olması (eğer dâhil edilirse, yarı-başkanlık olan Güney Kore’deki tek kamaralı meclis bir istisnâ). Türkiye’deki öneriler ise şu âna kadar hep tek meclis üzerine kurulu.
G-20’deki altı başkanlık sisteminin bir diğer özelliği, Endonezya hâriç hepsinin “federasyon” olması. Endonezya’daki üniter yapıda ise özel nitelikli özerk bölgelerin tanınmış olması da dâhil geniş bölgesel özerkliklerin bulunduğunu belirtelim. Meksika’nın ise yakın zamana kadar, 1900’lerdeki devrim dönemine uzanan Devrimci Kurumlar Partisi’nin hâkimiyetine dayanan “otoriter” bir sistem niteliği taşıdığını, Rusya’nın da dünya demokrasileri içinde yer alan bir ülke olmadığını eklemeliyiz.
Sonuç: 1) Dünya üzerinde başkanlık sistemiyle yönetilen demokratik ve gelişmiş ülkeler olduğu gibi, aynı özelliklere sâhip parlâmenter sistemler de mevcut. Ancak, G-20 de dâhil dünyanın gelişmiş ve demokratik ülkelerinin büyük çoğunluğu parlâmenter. 2) Türkiye’nin demokrasi ve gelişmişlik düzeyleri bakımından örnek gösterebileceği başkanlık sistemlerinin hemen hepsi ya federasyon veya bölgesel özerkliği benimsemiş durumda ve iki kamaralı yasama organları var. 3) Dolayısıyla, ille de başkanlık diye ısrar ediliyorsa, bölgesel özerklik (demokratik adem-i merkeziyet) ve iki kamaralı yasama organını içermeyen bir başkanlık modelinin, Türkiye’ye özgü olabilirse de, demokratik olmayacağını kesin olarak söyleyebiliriz. Bakalım, beyannâme ne diyecek! [email protected]
ZAMAN
İlgili Haberler
Gündem 9 belediye başkanı AK Parti'ye katıldı: Rozetlerini Erdoğan taktı
Gündem Kayyum sonrası Sözcü'de ilk üst düzey istifa: Ercüment İşleyen görevinden ayrıldı
1 yorum
Gündem Bahçeli'den üçlü zirve çıkışı: Cumhurbaşkanımız da olmalıydı
Gündem Fon mağdurları SPK önünde eylem yaptı: “Mağdurlar burada, hırsızlar nerede?”
Gündem BDDK başkanlığından istifa eden Şahap Kavcıoğlu hakkında yurt dışı çıkış yasağı getirildi
Gündem İmamoğlu'na verilen siyasi yasak kararının ardından MHP'den açıklama: Mahkemenin takdir hakkı yok