Dersim harekâtları sırasında Almanya’dan kimyasal savaş maddesi alımıyla ilgili yeni belgeler ortaya çıktı
Dersim’de 1937-38 harekâtları sırasında zehirli gaz kullanıldığına ilişkin arşiv zincirine yeni bir belge eklendi. Dersim harekâtını yöneten Abdullah Alpdoğan, 30 Mart 1937’de “yakıcı ve boğucu gaz bombaları” istedi. Dört ay sonra hükümet Almanya’dan 20 ton kadar İperit, Chloracetophenon ve benzeri kimyasal madde ile bunları uçak bombalarına dolduracak tesisatın alınmasına karar verdi.
Dersim’de 1937 ve 1938 yıllarında gerçekleştirilen askerî harekâtlar sırasında zehirli gaz kullanıldığına ilişkin yıllardır devam eden tartışmalara yeni bir arşiv belgesi eklendi.
Dersim Gazetesi’nin Mahsuni Gül ve Nesimi Aday imzasıyla ilk kez yayımladığı, Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi’nde bulunan 20 Ağustos 1938 tarihli belge, Türkiye’nin Almanya’dan almayı planladığı “gaz doldurma tesisatı”nın hangi şirketten temin edileceğini gösteriyor:
Kiel merkezli Hagenuk.
Yeni belge, 1937’den itibaren ortaya çıkan diğer belgeler ve Dersim’deki askerî harekâtların tarihleriyle birlikte okunduğunda dikkat çekici bir kronoloji ortaya çıkarıyor.
Dersim harekâtının komutanı harekâtın ilk günlerinde “yakıcı ve boğucu gaz bombaları” istiyor. Yaklaşık dört ay sonra hükümet Almanya’dan 20 ton kadar kimyasal savaş maddesi ile bunların uçak bombalarına doldurulmasını sağlayacak tesisatın satın alınmasını kararlaştırıyor. Bir yıl sonra, 1938 Dersim harekâtlarının devam ettiği günlerde yapılan yazışmada ise tesisatın alınacağı Alman şirketinin adı ortaya çıkıyor: Hagenuk.
Harekâtın ilk günlerinde Alpdoğan: “Yakıcı ve boğucu gaz bombaları istedim”



Birinci Tunceli Harekâtı 20/21 Mart 1937’de başladı ve 19 Ekim 1937’ye kadar sürdü.
Harekâtın başlamasından yaklaşık on gün sonra, 30 Mart 1937’de, Dersim’de askerî ve idari yetkileri elinde bulunduran Dördüncü Umumi Müfettiş Abdullah Alpdoğan, Elazığ’dan Başvekâlete bir yazı gönderdi.
Alpdoğan, Kahmut, Demenan ve Sin çevresindeki çatışmaları ve askerî gelişmeleri anlattığı yazının ikinci maddesinde:
“Tayyare Alay Kumandanından yangın ve Millî Müdafaa’dan yakıcı ve boğucu gaz bombaları istedim” diyordu.
Dolayısıyla Alpdoğan belgesinin Dersim bağlantısı dolaylı değil. Gaz bombası talebi, Dersim’de devam eden askerî durumun Ankara’ya aktarıldığı raporun içinde yer alıyor. Belge daha önce Hay Way Zaman belgeseliyle de kamuoyuna yansımıştı.
Dört ay sonra: Almanya’dan 20 ton kimyasal madde
Alpdoğan’ın gaz bombası talebinden yaklaşık dört ay sonra Ankara’da bu kez kimyasal savaş maddelerinin Almanya’dan temin edilmesine ilişkin resmî süreç başladı.
Millî Müdafaa Vekâleti 26 Temmuz 1937 tarih ve 871 sayılı tezkeresiyle girişimde bulundu. Maliye Vekâleti 5 Ağustos tarihli mütalaasıyla onay verdi.

7 Ağustos 1937’de Bakanlar Kurulu, hava silahlanma programı kapsamında Almanya’dan yaklaşık 20 ton Chloracetophenon, İperit ve benzeri gaz ile bunların uçak bombalarına konulmasına mahsus “komple otomatik doldurma tesisatı” satın alınmasına izin verdi.
Alman firmalarının hangileri olacağı Berlin Büyükelçiliği emrindeki gaz uzmanı ile askerî yetkililerin Almanya’da yapacağı incelemelerin ardından belirlenecek; satın alma Berlin Büyükelçiliği üzerinden gerçekleştirilecek ve bedel kliring sistemiyle ödenecekti.
Kararın altında Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk ve Bakanlar Kurulu üyelerinin imzaları bulunuyordu.
Karar verildiğinde, Genelkurmay’ın kendi kronolojisine göre 1937 Dersim harekâtı devam ediyordu.
1938: Dersim’de harekât yeniden başladı
1937 operasyonlarının ardından Dersim’deki askerî harekâtlar 1938’de yeniden başladı.
Genelkurmay’ın tarih çalışmasındaki tasnife göre II. Tunceli Harekâtı 2 Ocak-7 Ağustos 1938, III. Tunceli Harekâtı 10-17 Ağustos 1938, IV. Tunceli Harekâtı ise 6-16 Eylül 1938 tarihleri arasında gerçekleştirildi.
Yeni ortaya çıkan Hagenuk belgesinin tarihi de tam bu harekâtların arasına denk geliyor:
20 Ağustos 1938.
Kaynak: Haber Merkezi
İlgili Haberler
Her Taraf CHP'nin kazandığı belediyelerde büyük değişim: 46 belediyede yönetim AK Parti'ye geçti, şimdi gözler Antalya ve Tekirdağ'da
Her Taraf Skandaldan bir yıl önce: Tera için “SPK nerede?” diye sorunca gözaltına alınmıştı. Savcı “Dolabın önünde dikil” demiş
2 yorum
Her Taraf Ersin Çelik: Yükü yine Reis’in sırtına bırakmak
Her Taraf Mehmet Altan: 'Ekmek, Eğitim, Özgürlük' ve 17 Kasım…
Her Taraf Hakkı Özdal: İşaretler Türkiye'nin telaşla seçime götürülmek istendiğini gösteriyor
Her Taraf Tanıl Bora: İşçi sınıfının görülmezliği