Terlemeden zengin olmak
Belki artık başka bir yoksulluk türünü de konuşmanın zamanı geldi: Emek yoksulluğunu. İnsanın emeğinin karşılığını alamamasını. Eğitimin karşılığını bulamamasını. Çalışmanın insanı bir yere taşıyacağına ilişkin inancın kaybolmasını. Bir toplum alın terinin itibarını kaybederse onu yeniden kazanmak çok daha uzun sürer. Ve belki bütün bu tartışmanın sonunda cevaplamamız gereken soru şudur: Bu ülkenin çocuklarına alın terini yeniden nasıl özendireceğiz?
Türkiye son günlerde yeni bir fon ve finans soruşturmasını konuşuyor.
Henüz yargı süreci tamamlanmadığı için kimin hangi fiilden ne ölçüde sorumlu olduğunu bugünden hükme bağlamak doğru değil. Savcılar araştıracak, mahkemeler karar verecek.
Fakat benim ilgilendiğim mesele biraz başka.
Ortaya çıkan tablo bize bir ceza soruşturmasından çok daha büyük bir şeyi konuşma fırsatı veriyor.
Benim asıl merak ettiğim soru şu: Türkiye’de gençlere nasıl bir hayat hikâyesi anlatıyoruz?
Bir zamanlar bir gence anlatılan hayat hikâyesi aşağı yukarı belliydi.
Oku.
İyi bir eğitim al.
Bir meslek edin.
Staj yap.
Bir ustanın yanında yetiş.
Çalış.
Tecrübe kazan.
Biriktir.
İşini iyi yap.
Sonra belki küçük bir ev, bir otomobil alırsın. İş kurduysan zamanla büyütürsün. İyi bir meslek sahibiysen yıllar içerisinde belli bir hayat standardına ulaşırsın.
Bu hikâyenin her zaman adil olduğunu söylemiyorum.
Türkiye hiçbir zaman kusursuz bir fırsat eşitliği ülkesi olmadı. Yoksul bir ailenin çocuğuyla varlıklı bir ailenin çocuğu hayata aynı çizgiden başlamıyordu.
Ama toplumun en azından ortak bir yükselme ahlakı vardı.
Çalışmak değerliydi.
Okumak değerliydi.
Bir mesleği iyi bilmek değerliydi.
Tecrübe değerliydi.
Alın teri değerliydi.
Son çeyrek yüzyılda kaybettiğimiz şeylerden biri tam da budur.
“Çalışırsam ne olacak?”
Bugün üniversitede okuyan 22 yaşındaki bir gencin önüne iki ayrı hayat hikâyesi koyuyoruz.
Birincisinde yıllarca okuyor. Üniversite bitiriyor. Belki yüksek lisans yapıyor. Yabancı dil öğreniyor. Staj yapıyor. Sabah erkenden kalkıyor, işe gidiyor.
Sonra maaşını alıyor.
Kirasını hesaplıyor.
Bir otomobilin fiyatına bakıyor.
Bir evin fiyatına bakıyor.
Ve görüyor ki bırakın ev sahibi olmayı, büyükşehirlerde tek başına ev kiralamak bile giderek zorlaşıyor.
Diğer tarafta ise henüz otuzuna gelmeden milyonlardan, şirketlerden, holdinglerden, lüks otomobillerden, teknelerden, uçaklardan söz edilen hayatlar görüyor.
Mesele elbette genç yaşta zenginleşmek değildir.
Dünyada yirmili yaşlarında şirket kurarak, teknoloji geliştirerek, üreterek, ihracat yaparak büyük servetler yaratan insanlar vardır ve olacaktır. Böyle bir zenginlik bir toplum için problem değil, aksine zenginliktir.
Problem başka yerde başlıyor:
Servetin hangi değer üretilerek kazanıldığının toplum tarafından anlaşılamadığı yerde.
Bir gencin gözünün önünde emek ile refah arasındaki bağ koparsa yalnızca ekonomi bozulmaz.
Toplumun değerler sistemi de değişmeye başlar.
Çünkü insanlar davranışlarını yalnızca kanunlara ve kendilerine verilen öğütlere göre belirlemezler.
Etraflarında gördükleri ödül sistemine göre de belirlerler.
Çalışan değil bağlantı kuran yükseliyorsa bağlantı değer kazanır.
Bilgili olan değil doğru çevreye giren kazanıyorsa bilgi değersizleşir.
Üreten değil kısa yolu bulan olağanüstü servetlere ulaşıyorsa üretmenin itibarı azalır.
Ve yıllarca emek veren insan geçinemiyorken bir başkasının çok kısa sürede açıklanması güç bir servete ulaşabildiği düşüncesi yaygınlaşıyorsa toplum çocuklarına artık “çalışırsan başarırsın” cümlesini inandırıcı biçimde söyleyemez.
Asıl sosyal çürüme budur.
“Ben neden uğraşıyorum?”
Bir öğretmen otuz yıl çalışıyor.
Bir doktor on yılı aşan eğitim sürecinden geçiyor.
Bir akademisyen yıllarca araştırma yapıyor.
Bir mühendis üniversite bitiriyor, yabancı dil öğreniyor, staj yapıyor.
Bir işçi sabahın altısında kalkıyor.
Bir esnaf haftanın altı-yedi günü dükkânını açıyor.
Sonra bütün bu insanlar, sosyal medyada birkaç yıl içerisinde erişilmiş olağanüstü servetleri izliyorlar.
Burada ortaya çıkan duygu yalnızca kıskançlık değildir.
Çok daha tehlikeli bir duygudur: “Ben neden uğraşıyorum?”
Bir toplum için en tehlikeli sorulardan biridir bu.
Çünkü sosyal devlet yalnızca yoksula para veren devlet değildir.
Sosyal devlet aynı zamanda vatandaşına çabasının anlamlı olduğu duygusunu veren düzendir.
İnsan çalışırsa hayatının iyileşeceğine inanmalıdır.
Çocuğunu okutursa onun kendisinden daha iyi yaşayabileceğine inanmalıdır.
Bir genç üniversiteye giderse eğitimin kendisine yeni kapılar açacağına inanmalıdır.
Bir çalışan dürüst kalırsa bunun kendisini geriye düşürmeyeceğine inanmalıdır.
Bu inanç ortadan kalktığında sosyal politika yalnızca yardım programlarına indirgenir.
Oysa sosyal politikanın en önemli hammaddesi paradoksal biçimde para değildir.
Umuttur.
Üniversitenin kaybettiği vaat
Türkiye’de üniversite yıllarca sınıf atlamanın en önemli araçlarından biriydi.
Anadolu’nun küçük bir kasabasında doğan bir çocuk okuyarak öğretmen, mühendis, doktor, akademisyen olabiliyordu.
Üniversite yalnızca diploma vermiyordu.
Ailelerin çocuklarına kurduğu gelecek hayalinin merkezinde duruyordu.
“Ben okuyamadım, çocuğum okusun.”
“Mesleğini eline alsın, gerisini yapar.”
Bu iki cümle aslında Türkiye’nin bir dönemki toplumsal hareketlilik modelinin özetiydi.
Bugün o sözleşme ağır biçimde aşındı.
Üniversite mezunu genç işsiz kalabiliyor.
İyi eğitim görmüş bir genç ailesinin evinden ayrılamıyor.
Yabancı dil bilen gençler geleceklerini başka ülkelerde arıyor.
On yıl eğitim gören bir meslek sahibi, bir evin peşinatını biriktiremeyeceğini hesaplıyor.
Sonra aynı gence dönüp: “Derslerine iyi çalış.” diyoruz.
Peki çocuk bize dönüp şu soruyu sorarsa ne cevap vereceğiz?
“Neden?”
Bence bu tek kelimelik soru Türkiye’nin son çeyrek yüzyıldaki toplumsal dönüşümünün en ağır özetlerinden biridir.
Gelir eşitsizliğinden umut eşitsizliğine
Türkiye’de gelir dağılımındaki bozulmayı yıllardır konuşuyoruz.
Ama gelir eşitsizliğinin yanında giderek başka bir eşitsizlik türü büyüyor: Umut eşitsizliği.
Bir tarafta ailesinden ev, otomobil, sermaye, çevre ve ilişki ağı devralan gençler var.
Diğer tarafta hayata yalnızca diplomasıyla başlayanlar.
Böyle bir düzende mirasın değeri yükselirken eğitimin değeri düşüyor.
Ailenizin size bıraktığı bir ev, bazen üniversitenizin size verdiği diplomadan daha belirleyici hale geliyor.
Anne babalar da bunun farkında.
Bir zamanlar çocuklarına iyi bir eğitim bırakmayı hayatlarının en büyük yatırımı olarak gören aileler bugün çocuklarına bir ev bırakmaya, otomobil almaya, bir miktar sermaye oluşturmaya çalışıyorlar.
Çünkü aile de eğitimin ve emeğin çocuğunu koruyacağına artık eskisi kadar güvenmiyor.
Böylece sosyal devletin yapması gereken işi aile üstleniyor.
Ama her ailenin bırakacak evi yok.
Her babanın verecek sermayesi yok.
Her annenin satacak bir tarlası yok.
Ve sonunda sosyal politikanın en eski sorusuna geri dönüyoruz:
Bir çocuğun kaderini doğduğu ev mi belirleyecek, kendi emeği mi?
Yeni sınıfsal ideal: Zengin olmak
Eskiden çocuklara: “Büyüyünce ne olacaksın?” diye sorulurdu.
Doktor.
Öğretmen.
Mühendis.
Pilot.
Avukat.
Bugünün önemli bir bölümünde meslek fikrinin yerini giderek başka bir ideal alıyor:
Zengin olmak.
Nasıl?
Bu soru giderek önemsizleşiyor.
İşte tehlike burada.
Çünkü, “iyi bir doktor olmak” ile “zengin olmak” aynı türden hedefler değildir.
Doktorluk bir meslektir.
Mühendislik bir meslektir.
Öğretmenlik bir meslektir.
Marangozluk bir meslektir.
İyi bir usta olmak bir meslektir.
Hepsinin öncesinde öğrenmek, sonrasında emek, zaman ve ustalaşmak vardır.
Zengin olmak ise bir meslek değildir.
Bir sonuçtur.
Ve toplum yalnızca sonucu kutsamaya başladığında o sonuca hangi yoldan ulaşıldığı giderek önemsizleşir.
Böylece kolay para yalnızca ekonomik bir arzu olmaktan çıkar.
Kültürel bir ideale dönüşür.
Kripto para furyaları, yasa dışı bahis, saadet zincirleri, sosyal medya fenomenlerinin sergilediği şaşaalı hayatlar, finansal manipülasyon iddiaları, bir gecede hayat değiştirmeyi vaat eden sistemler…
Bunların hukuki ve ekonomik sebepleri birbirinden farklı olabilir.
Ama sosyolojik olarak aynı iklimden besleniyor olabilirler:
Çalışmadan sınıf atlama arzusu.
Daha da önemlisi: Çalışarak sınıf atlanabileceğine duyulan inancın kaybolması.
Herkes kısa yolu aramaya başladığında uzun yol aptallık gibi görünmeye başlar.
Gençler mi bozuldu?
Burada gençleri suçlamak büyük haksızlık olur.
“Yeni nesil çalışmak istemiyor.”
“Gençler sabırsız.”
“Kimse emek vermek istemiyor.”
Bunlar kolay cümleler.
Çünkü çocuklar bizim kurduğumuz dünyanın içine doğuyorlar.
Bir çocuk toplumun değerlerini yalnızca anne babasından dinleyerek öğrenmez.
Kimin yükseldiğine bakar.
Kimin zenginleştiğine bakar.
Kimin saygı gördüğüne bakar.
Kimin yıllarca çalışıp hâlâ geçinemediğine bakar.
Kimin kısa sürede sınıf atladığına bakar.
Çünkü ahlak biraz da bir ülkede kimin ödüllendirildiğini seyrederek öğrenilir.
Eğer bir kuşak alın terine inanmıyorsa önce o kuşağa hangi örnekleri sunduğumuza bakmalıyız.
Belki de: “Gençler neden çalışmak istemiyor?” diye sormadan önce şu soruyu sormalıyız:
Biz çalışmayı onlar için neden anlamsızlaştırdık?
Mesele birkaç genç zengin değil
Bu nedenle bugün tartışılan fon soruşturmasına yalnızca “kim ne kadar para kazandı, kim kime ne gönderdi?” sorularıyla bakarsak asıl meseleyi kaçırırız.
Savcılık soruşturur.
Mahkeme karar verir.
Suç varsa hukuk gereğini yapar.
Fakat sosyologların, sosyal politika çalışanlarının ve siyaset kurumunun cevaplaması gereken başka bir soru vardır: Nasıl bir Türkiye yarattık ki 28 yaşındaki bir insanın olağanüstü bir servete ulaşması mümkün görünüyor; fakat 28 yaşındaki üniversite mezunu bir gencin yalnızca çalışarak bir ev sahibi olması neredeyse imkânsız görünüyor?
Birinci mesele birkaç kişinin hikâyesidir.
İkincisi milyonlarca insanın.
Benim için sosyal politikanın konusu ikincisidir.
Alın terinin itibarı
Türkiye’nin yalnızca yeni bir ekonomi programına ihtiyacı yok.
Yeni bir toplumsal yükselme sözleşmesine ihtiyacı var.
Çocuğa yeniden şunu söyleyebilmeliyiz:
Oku.
Çünkü bilginin karşılığı olacak.
Çalış.
Çünkü emeğinin karşılığını alacaksın.
İyi bir meslek sahibi ol.
Çünkü o meslek sana insanca bir hayat sağlayacak.
Dürüst ol.
Çünkü dürüstlüğün seni geriye düşürmeyecek.
Üret.
Çünkü bu ülkede üretmek, kısa yoldan para kazanmaktan daha değerli olacak.
Sabret.
Çünkü uzun yolun sonunda bir hayat kurabileceksin.
Ama bunları söylemek yetmez.
Bunları doğru hale getirmek gerekir.
Çünkü bir toplumun çocuklarına verebileceği en büyük sosyal yardım yalnızca para değildir.
Onlara, emek verirlerse kendi hayatlarını değiştirebilecekleri bir ülke bırakmaktır.
Yıllardır yoksulluğu konuşuyoruz.
Gelir yoksulluğunu.
Çocuk yoksulluğunu.
Gıda yoksulluğunu.
Barınma yoksulluğunu.
Belki artık başka bir yoksulluk türünü de konuşmanın zamanı geldi:
Emek yoksulluğunu.
İnsanın emeğinin karşılığını alamamasını.
Eğitimin karşılığını bulamamasını.
Çalışmanın insanı bir yere taşıyacağına ilişkin inancın kaybolmasını.
Çünkü bir ülke parasını kaybedebilir ve yeniden kazanabilir.
Ekonomisi küçülebilir ve yeniden büyüyebilir.
Ama bir toplum alın terinin itibarını kaybederse onu yeniden kazanmak çok daha uzun sürer.
Ve belki bütün bu tartışmanın sonunda cevaplamamız gereken soru şudur: Bu ülkenin çocuklarına alın terini yeniden nasıl özendireceğiz?
Kaynak: Haber Merkezi
İlgili Haberler
Her Taraf CHP'nin kazandığı belediyelerde büyük değişim: 46 belediyede yönetim AK Parti'ye geçti, şimdi gözler Antalya ve Tekirdağ'da
Her Taraf Skandaldan bir yıl önce: Tera için “SPK nerede?” diye sorunca gözaltına alınmıştı. Savcı “Dolabın önünde dikil” demiş
2 yorum
Her Taraf Ersin Çelik: Yükü yine Reis’in sırtına bırakmak
Her Taraf Mehmet Altan: 'Ekmek, Eğitim, Özgürlük' ve 17 Kasım…
Her Taraf Hakkı Özdal: İşaretler Türkiye'nin telaşla seçime götürülmek istendiğini gösteriyor
Her Taraf Tanıl Bora: İşçi sınıfının görülmezliği