Köşe Yazısı
Doğu Ergil
İttihatçılığın uzun gölgesi
Bir ülkede siyasal iktidarın temel kaynağı ekonomik değer üretmek veya toplumsal rıza kazanmak yerine devletin kurumlarını kontrol etmek haline gelirse, siyaset giderek toplumun nasıl yönetileceği tartışmasından devletin kimin elinde kalacağı mücadelesine dönüşür. Bu durumda seçimler yapılmaya devam edebilir. Partiler rekabet edebilir. Hükümetler değişebilir. Fakat devletin tarafsız ve hesap verebilir bir kamu örgütlenmesine dönüşmesi tamamlanmadıkça, demokratik egemenlik ile kurumsal iktidar a
Devleti Ele Geçirerek İktidar Olmak: Osmanlı'dan Günümüz Türkiye'sine Bir Siyasal İktidar Modelinin Sürekliliği
Temel tez: İttihatçılık yalnızca bir milliyetçilik veya otoriter modernleşme hareketi değildi. Ekonomik üretimden kaynaklanan sınıfsal güce ya da seçimlerle kazanılmış kitlesel siyasal meşruiyete başlangıçta sahip olmayan, ağırlıkla eğitimli orta sınıflardan gelen askerî ve sivil bürokratik kadroların, devlet kurumlarını kontrol ederek iktidar kurma girişimiydi. Bu nedenle İttihatçılığın kalıcı siyasal mirası yalnızca devletçilik değil, devlete hâkim olmayı siyasal iktidarın temel kaynağına dönüştürmesidir.
Bir siyasal geleneğin anatomisi
Türkiye'nin modern siyasal tarihini anlamak için yalnızca hangi ideolojilerin iktidara geldiğine bakmak yeterli değildir. Daha temel bir soruya cevap vermek gerekir: Türkiye'de siyasal güç tarihsel olarak nereden doğmuştur? Ekonomik servetten mi, toplumsal örgütlenmeden mi, seçimlerle kazanılan temsil yetkisinden mi, yoksa devlet aygıtını kontrol etmekten mi?
Bu soru bizi Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde ortaya çıkan İttihat ve Terakki hareketine götürür. İttihatçılık genellikle milliyetçilik, merkeziyetçilik, otoriter modernleşme ve devletin bekası kavramlarıyla açıklanır. Bunların hepsi önemlidir. Fakat hareketin toplumsal kökeni ve iktidar edinme yöntemi yeterince incelenmeden İttihatçılığın siyasal karakteri tam olarak anlaşılamaz.
İttihatçı hareketin ilk kadroları büyük ölçüde subaylardan, doktorlardan, öğretmenlerden, memurlardan, öğrencilerden ve eğitimli meslek sahiplerinden oluşuyordu. Bunlar Osmanlı toplumunun modern eğitim kurumlarında yetişmiş, çoğunlukla orta sınıf kökenli insanlardı. Büyük toprak sahipleri veya sanayi burjuvazisi gibi üretim araçlarını kontrol etmiyorlardı. Kendi ekonomik güçleriyle siyasal düzeni belirleyebilecek bir sermaye birikimine sahip değillerdi.
Öte yandan başlangıçta seçimlere girerek geniş toplumsal kesimlerin desteğini kazanmış, rekabetçi siyaset içinde yükselmiş bir kitle partisi de değillerdi. Gizli örgütlenme, askerî ve bürokratik ağlar, devlet içindeki bağlantılar ve örgütsel disiplin hareketin başlıca güç kaynaklarıydı.
Bu durum İttihatçılığın tarihsel karakterini belirleyen temel bir özellikti: İttihatçılar iktidarı
ekonomik güçlerini siyasal güce dönüştürerek değil, devlet içindeki örgütsel güçlerini siyasal iktidara dönüştürerek sahiplendiler.
1908 sonrasında hareketin seçimlere katılması, parlamenter kurumlarda faaliyet göstermesi ve toplumsal tabanını genişletmeye çalışması bu başlangıç özelliğini ortadan kaldırmaz. Özellikle 1913 Bâb-ı Âli Baskını sonrasında iktidarın merkezileşmesi, devletin denetiminin hareket açısından taşıdığı önemi açıkça gösterir.
Bu tarihsel deneyimden daha genel bir siyaset teorisi önermesi çıkarılabilir: Ekonomik ve toplumsal güç kaynakları sınırlı olan örgütlü bir siyasal kadro, devlet kurumlarını ele geçirerek bu eksikliği telafi edebilir.
Devletin mali, idarî, askerî ve hukuksal kaynakları böylece yalnızca yönetimin araçları değil, iktidarın yeniden üretilmesinin de araçları haline gelir.
Burada devletçilik ile devlet üzerinde kadro hâkimiyeti arasında önemli bir ayrım vardır. Birincisi devletin ekonomik ve toplumsal hayatta geniş rol üstlenmesini savunabilir. İkincisi ise devletin kilit kurumlarını kontrol eden örgütlü kadroların siyasal üstünlüğünü ifade eder. İttihatçılığı özgün kılan, özellikle bu ikinci eğilimdir.
Orta sınıfın devlet üzerinden iktidarlaşması
Avrupa'nın klasik burjuva devrimlerinde ekonomik bakımdan güçlenen toplumsal sınıflar, siyasal iktidardan pay talep etmişlerdi. Sermaye birikimi, mülkiyet ilişkileri, ticaret ve üretim, yeni siyasal kurumların ortaya çıkmasında önemli roller oynadı. Osmanlı modernleşmesinde ise farklı bir dinamik gelişti. Modernleşmenin başlıca taşıyıcılarından biri, ekonomik bakımdan bağımsız bir burjuvaziden çok, devletin yetiştirdiği eğitimli kadrolardı.
Bu farklılığın siyasal sonuçları derindi.
Ekonomik güçten doğan bir sınıf, devletin kendi faaliyetlerine koyduğu sınırları azaltmak isteyebilir. Seçmen desteğiyle yükselen bir siyasal hareket, en azından seçim dönemlerinde toplumun taleplerine cevap vermek zorundadır. Buna karşılık devlet kurumları içindeki örgütlenmesi sayesinde güç kazanan bir kadro için iktidarın devamlılığı, öncelikle bu kurumlar üzerindeki denetimin sürdürülmesine bağlı olabilir.
Böylece birbirinden farklı üç iktidar edinme biçimi ortaya çıkar: Ekonomik değer üreterek güç kazanmak, toplumsal rıza oluşturarak iktidara gelmek ve devletin örgütsel kapasitesini kontrol ederek hükmetmek.
İttihatçılık üçüncü yöntemin Osmanlı'nın son dönemindeki önemli örneklerinden biriydi.
Buradan hareketle bürokratik orta sınıf iktidarlaşması olarak adlandırılabilecek bir kavram geliştirilebilir. Bu kavram, toplumsal konumu bakımından orta sınıfa mensup fakat siyasal gücü kendi ekonomik faaliyetlerinden veya doğrudan halk desteğinden ziyade devlet kurumlarındaki konumundan kaynaklanan örgütlü kadroların iktidarını ifade eder.
Ancak bu sınıfsal açıklama mekanik bir determinizme dönüştürülmemelidir. Orta sınıf kökenli olmak insanları zorunlu olarak otoriter yapmaz. Nitekim demokratik hareketlerin ve anayasal özgürlük mücadelelerinin öncülerinin önemli bir bölümü de eğitimli orta sınıflardan çıkmıştır. Belirleyici olan sınıfsal kökenin kendisi değil, bu sınıfın siyasal güce hangi kurumsal yollarla ulaştığı ve onu hangi mekanizmalarla denetlediği ve sürdürdüğüdür.
İttihatçılık örneğinde dikkat çekici olan, devletin modernleştirilmesiyle, devletin kontrol edilmesinin giderek birbirine karışmasıdır. Devleti kurtarmak isteyen kadrolar, zamanla devletin nasıl yönetileceğine yalnızca kendilerinin karar verebileceği düşüncesinde karar kılmışlardır.
Böylece devlet, toplumsal bir sözleşmenin kurumsal ifadesi olmaktan çok, örgütlü bir siyasal kadronun tarihsel misyonunu gerçekleştireceği araca dönüşmüştür.
Devletin bekasından kadroların bekasına
İttihatçı siyasal düşüncenin merkezinde Osmanlı İmparatorluğu'nun parçalanmasını önleme kaygısı vardı. Bu kaygının tarihsel temelleri bulunuyordu. Toprak kayıpları, ayrılıkçı milliyetçilikler, büyük güçlerin müdahaleleri, malî bağımlılık ve askerî yenilgiler, imparatorluğun varlığını tehdit ediyordu.
Dolayısıyla İttihatçıların güvenlik merkezli siyasetini yalnızca iktidar hırsıyla açıklamak tarihsel bakımdan eksik olur. İmparatorluk gerçekten de ağır bir varoluş krizi içindeydi.
Fakat burada önemli bir dönüşüm gerçekleşti: Devletin korunması için gerekli görülen önlemler, siyasal rekabeti ve toplumsal çoğulculuğu sınırlamanın gerekçesine dönüşebildi.
Devleti korumakla görevlendirilmiş olduğunu düşünen bir kadro, kendi iktidarını da devletin korunmasının ön koşulu olarak görmeye başladığında, devletin bekası ile iktidardaki kadronun bekası arasındaki sınır bulanıklaştı.
Muhalefet artık yalnızca farklı bir siyasal tercih değildir; devletin güvenliğini tehlikeye atabilecek bir unsur olarak algılanabilir. Eleştiri, yönetimin hatalarını düzeltmeye yarayan demokratik bir mekanizma olmaktan çıkarak millî dayanışmayı zayıflatan bir davranış olarak yorumlanabilir.
Bu noktada siyasal iktidar kendi varlığını devletin varlığıyla özdeşleştirmeye başlar.
İttihatçı geleneğin en önemli siyasal paradoksu burada ortaya çıkar: Devleti kurtarmak için örgütlenen kadrolar, kendi iktidarlarını korumayı devletin kurtuluşuyla özdeşleştirdiler.
Bu, yalnızca İttihatçılığa özgü değildir. Farklı ideolojilerden gelen, kendilerini tarihsel bir kurtuluş görevinin temsilcisi sayan başka siyasal hareketlerde de benzer mekanizmalar görülebilir.
İdeolojiler değişirken iktidar yöntemi neden aynı kalır?
Türkiye'de İttihatçılığın mirasını tartışırken en sık yapılan hatalardan biri, bu geleneği yalnızca belirli bir milliyetçilik anlayışıyla veya belirli bir tarihsel siyasal kadroyla özdeşleştirmektir.
Oysa İttihatçılığı bir siyasal iktidar yöntemi olarak ele alırsak, farklı ideolojiler altında benzer kurumsal davranışların ortaya çıkabileceğini görürüz.
Bir hareket milliyetçi, laik, muhafazakâr, dinî veya başka bir ideolojik kimlik taşıyabilir. Ancak devletin kilit kurumlarını kendi kadrolarıyla kontrol etmeyi, siyasal rakiplerinin kurumsal etkisini azaltmayı ve toplumsal talepleri devletin tanımladığı önceliklere tabi kılmayı temel yönetim yöntemi haline getiriyorsa, İttihatçı gelenekle yapısal benzerlikler taşıyabilir.
Bu benzerlik, hareketlerin tarihsel olarak aynı örgütün devamı olduğunu göstermez. Daha çok, farklı dönemlerde benzer iktidar tekniklerinin yeniden üretilmesine işaret eder.
Burada ideolojik süreklilik ile kurumsal sürekliliği birbirinden ayırmak gerekir. İdeolojiler değişebilir. Devletin resmî dili, toplumdan beklediği davranışlar ve meşruiyet söylemleri dönüşebilir. Fakat iktidarın temel kaynağı devlet aygıtı üzerindeki denetim olmaya devam edebilir.
Bu nedenle İttihatçılığın uzun ömürlü mirasını açıklamak için yalnızca fikirlerin tarihini değil, iktidar edinme ve iktidarı yeniden üretme tekniklerinin tarihini incelemek gerekir.
Günümüz Türkiye'si: Seçim kazanmak ile devlete hâkim olmak
Bugünün Türkiye'si ile 1913 Osmanlı İmparatorluğu arasında doğrudan bir özdeşlik kurulamaz. Türkiye'de çok partili seçimler, kitlesel siyasal örgütlenmeler, gelişmiş bir özel sektör, farklı toplumsal hareketler ve anayasal kurumlar bulunmaktadır. Günümüz siyasal aktörlerinin meşruiyet kaynakları da ilk İttihatçı kadrolarınkinden önemli ölçüde farklıdır.
Bununla birlikte tarihsel karşılaştırmanın açıklayıcı değeri, aynı kurumların varlığında değil, devlet gücünün siyasal rekabet içindeki rolünde aranmalıdır.
Günümüz Türkiye'sinde bir siyasal hareket, seçim kazanarak iktidara gelebilir. Ancak seçimle kazanılan yürütme yetkisinin devletin bütün kurumları üzerinde kalıcı siyasal hâkimiyet kurma yetkisi olarak yorumlanması farklı bir meseledir.
Demokratik yönetimde hükümet değişebilir; fakat mahkemelerin tarafsızlığı, kamu görevlilerinin hukuka bağlılığı, düzenleyici kurumların özerkliği ve yurttaşların eşit hakları hükümetin siyasal tercihlerine göre değişmemelidir.
Bu ayrımın Türkiye bakımından önemi güncel uluslararası değerlendirmelerde de görülmektedir. Avrupa Komisyonunun Kasım 2025 tarihli Türkiye Raporu, cumhurbaşkanlığı sisteminde yetkilerin merkezileşmesine, kamu yönetimindeki siyasallaşmaya, yargı bağımsızlığına ilişkin sorunlara ve parlamentonun denetim kapasitesindeki gerilemeye dikkat çekmektedir. Raporda, seçimlerin siyasal seçenekler arasında tercih yapılmasını sağladığı, ancak rekabet koşullarının eşit olmadığı da belirtilmektedir.
Bu bulgular tarihsel İttihatçılığın günümüzde aynen devam ettiğini kanıtlamaz. Fakat devlet kurumlarının siyasal iktidarın yeniden üretiminde oynadığı rolü araştırmayı gerekli kılar.
Buradaki temel soru şudur: Seçim kazanmak, devletin bütün kurumlarını kazanan siyasal hareketin/partinin mülkiyetine geçirmek anlamına mı gelir?
Demokratik anayasal düzen bakımından cevap hayırdır. Seçimler hükümet etme yetkisi verir; devleti sahiplenme hakkı vermez.
Devletin kontrolünden ekonominin kontrolüne
İttihatçı modelin günümüz açısından bir başka önemli boyutu, devlet gücü ile ekonomik güç arasındaki ilişkinin değişmesidir.
İlk İttihatçı kadrolar, bağımsız bir sermaye sınıfının siyasal temsilcileri olarak ortaya çıkmamışlardı. Bununla birlikte iktidar dönemlerinde millî bir burjuvazi yaratmaya yönelik politikalar geliştirdiler. Bu girişimler, devlet gücünün yalnızca siyasal otorite üretmek için değil, ekonomik sınıfların oluşumunu yönlendirmek için de kullanılabileceğini gösterdi.
Bu mekanizma günümüzde çok daha karmaşık biçimlerde işlemektedir.
Devletin kredi, teşvik, kamu ihalesi, lisans, imar, vergi, düzenleme ve denetim yetkileri, ekonomik aktörler arasında kaynak dağılımını etkiler. Bu yetkiler şeffaf, öngörülebilir ve genel kurallara göre kullanıldığında kalkınma politikalarının meşru araçlarıdır. Ancak siyasal yakınlığa bağlı biçimde kullanıldıklarında farklı bir sonuç ortaya çıkar.
Ekonomik başarı giderek verimlilik, yenilikçilik ve rekabet gücünden çok, karar vericilere erişim/yanaşma kapasitesine bağlı hale gelebilir.
Böyle bir düzende devlet ile sermaye arasındaki ilişkinin yönü tersine döner. Klasik burjuva siyasetinde ekonomik güç siyasal nüfuz yaratırken, burada siyasal nüfuz ekonomik güç yaratmaktadır.
Bu dönüşüm, devlet aracılığıyla sermaye üretimi olarak tanımlanabilir.
İktidarın devlet kurumlarını kontrol etmesi, yalnızca idarî karar alma yetkisi sağlamaz; ekonomik kaynakların dağılımı üzerinden kendisine bağlı yeni çıkar çevreleri oluşturmasına da imkân verebilir.
Böylece tarihsel bürokratik kadro hâkimiyeti, çağdaş koşullarda siyasal ve ekonomik çıkarların birbirini beslediği bir patronaj sistemine dönüşebilir.
Ancak burada da önemli bir ayrım korunmalıdır. Devletin ekonomiye müdahalesi tek başına patronaj veya yolsuzluk anlamına gelmez. Belirleyici ölçüt, kamu kaynaklarının genel kurallara ve denetlenebilir hedeflere göre mi, yoksa siyasal sadakat ve ayrıcalıklı erişim ilişkilerine göre mi dağıtıldığıdır.
Milliyetçiliğin devletçiliğe dönüşümü
İttihatçı geleneğin en kalıcı düşünsel etkilerinden biri, millet ile devlet arasındaki ilişkinin tersine çevrilebilmesidir.
Milliyetçilik tarihsel olarak bir milletin kendi kaderini belirleme hakkına dayanır. Bu anlamda millî egemenlik, devletin meşruiyetini milletten alması demektir.
Ancak devletin varlığı milletin varlığıyla özdeşleştirildiğinde, devletin gücünü sınırlamak isteyenler millî birliği zayıflatmakla suçlanabilir.
Burada üç ayrı kavram birbirine karıştırılır: Milletin bağımsızlığı; devletin egemenliği ve hükümetin otoritesi.
Bağımsız bir devletin otoriter bir hükümeti olabilir. Güçlü bir devletin özgür olmayan yurttaşları bulunabilir. Devletin uluslararası itibarı yükselirken toplumun demokratik katılımı gerileyebilir.
Bu nedenle millî egemenlik ile devletin siyasal iktidar tarafından kontrol edilmesi aynı şey değildir.
Devletin bağımsızlığı dış egemenlikle, demokrasinin niteliği ise iç egemenliğin nasıl kullanıldığıyla ilgilidir.
İttihatçı geleneğin demokratik siyaset açısından taşıdığı tarihsel gerilim de burada belirginleşmektedir. Devletin güvenliği ile yurttaşın özgürlüğü birbirini tamamlayan hedefler olarak değil, birinin diğerine feda edilebileceği rakip değerler olarak görülmeye başlanabilir. Oysa demokratik devletin gücü, yalnızca emirlerini uygulama kapasitesinden değil, kendi gücünü hukukla sınırlandırabilmesinden kaynaklanır.
Yeni bir siyasal kavram: Devlet üzerinden sınıflaşma
İttihatçılığın toplumsal kökeni ile günümüz siyasal ekonomisi arasında bağlantı kurduğumuzda daha kapsamlı bir teorik önerme geliştirilebilir.
Klasik sınıf analizlerinde ekonomik kaynaklar üzerindeki mülkiyet, sınıfsal gücün başlıca belirleyicilerindendir. Fakat devlet merkezli siyasal yapılarda kamu kaynaklarının dağıtımını kontrol etmek de ayrıcalıklı bir toplumsal konum yaratabilir.
Başlangıçta ekonomik bakımdan bağımsız olmayan bürokratik veya siyasal kadrolar, devlet yetkilerini kullanarak kaynaklara, statüye ve nüfuza erişebilirler. Zamanla bu konumlarını korumak isteyen bir çıkar çevresi oluşturabilirler.
Bu sürece devlet üzerinden sınıflaşma denebilir.
Bu kavram, devlet memurlarının veya orta sınıfların bütünüyle ayrıcalıklı bir siyasal sınıf oluşturduğunu ileri sürmez. Kamu görevlilerinin büyük çoğunluğu mesleklerini hukuk içinde icra eder. Burada incelenen, kamu otoritesini denetleyen belirli kadroların bu konumu kalıcı ekonomik ve siyasal ayrıcalıklara dönüştürme ihtimalidir.
Mekanizma birbirini besleyen üç aşamadan oluşur:
İlk aşamada örgütlü kadro, devlet kurumları üzerinde etkili olur. İkinci aşamada bu kurumsal etki, kaynak dağıtımı ve atama yetkileri aracılığıyla siyasal ve ekonomik bağlılık ağları oluşturur. Üçüncü aşamada ise oluşan çıkar ağları, kendilerini var eden iktidar düzeninin devamına yatırım yapar.
Sonuçta devlet, yalnızca toplumsal kaynakları yöneten bir kurum olmaktan çıkarak belirli siyasal ve ekonomik konumların yeniden üretildiği bir mekanizmaya dönüşebilir.
Bu modelin en önemli sonucu, iktidar değişiminin bazı aktörler tarafından olağan bir demokratik süreç değil, ekonomik ve kurumsal ayrıcalıkların kaybedilmesi riski olarak görülmesidir.
Böyle bir ortamda siyasal rekabetin maliyeti yükselir. İktidarı kaybetmek yalnızca yönetme yetkisini kaybetmek anlamına gelmeyebilir; kaynaklara erişimin, kurumsal nüfuzun ve koruyucu ilişkilerin de kaybedilmesi anlamına gelebilir.
Bir diğer olgu da, benimsenen iktidar yönteminin 'denetimsizlik' nedeniyle yaygın usülsüzlük ve yolsuzluğa yol açmasıdır. İktidar değişikliği hesap verme sürecini başlatacağı korkusu, iktidarı bırakmamak için kuvvetli bir saiktir. Bu nedenle devlet üzerinden sınıflaşma, siyasal iktidarın barışçı biçimde el değiştirmesini ciddi biçimde zorlaştırabililir.
Türkiye'nin asıl meselesi: Devletin sahibi kim?
Türkiye'nin modernleşme tarihi, bir bakıma devlet ile toplum arasındaki ilişkinin sürekli yeniden tanımlanmasının tarihidir.
Osmanlı reformcuları devleti kurtarmaya çalıştılar. İttihatçılar devletin bütünlüğünü korumayı tarihsel bir görev olarak benimsediler. Cumhuriyet'in kurucu kadroları yeni bir devlet ve toplum inşa etmeye yöneldiler. Çok partili dönemde ise seçimlerle gelen siyasal kadrolar, devletin yerleşik kurumlarıyla farklı biçimlerde karşı karşıya geldiler.
Bu dönemler arasında önemli kopuşlar vardır. Cumhuriyet'in kuruluşunu, çok partili demokrasiye geçişi ve günümüz başkanlık sistemini tek bir değişmez İttihatçı çizgiye indirgemek tarihsel farklılıkları göz ardı etmek olur.
Bununla birlikte dönemler arasında karşılaştırılabilecek bir sorun bulunmaktadır: Devletin kurumları toplumun ortak mülkiyeti olarak mı görülmektedir, yoksa iktidar mücadelesinin kazanılması gereken stratejik mevzileri olarak mı?
Bu soru yalnızca hükümetlere yöneltilmemelidir. Askerî ve sivil bürokrasinin, yargının, siyasal partilerin ve ekonomik çıkar çevrelerinin devletle kurdukları ilişkiler de aynı ölçütlerle incelenmelidir.
Devleti belirli bir ideolojinin, partinin, liderin veya bürokratik kadronun doğal yönetim alanı sayan her anlayış, demokratik egemenliğin temel ilkesiyle gerilim içindedir. Çünkü, demokratik düzende devletin sahibi, onu geçici olarak yönetenler değildir. Devlet, farklı siyasal görüşleri, kimlikleri ve çıkarlarıyla yurttaşların ortak kurumsal örgütlenmesidir.
Bu nedenle devletin millî olması ile demokratik olması birbirinden farklıdır. Millî devlet, siyasal egemenliğin kaynağını millette bulur. Demokratik devlet ise bu egemenliğin kullanılmasını hukuka, özgürlüklere, çoğulculuğa ve hesap verebilirliğe bağlar.
Birincisi ikincisini kendiliğinden güvence altına almaz.
İttihatçılığın ötesine geçmek
İttihatçı geleneğin tarihsel önemi, modern Türkiye'nin bütün siyasal sorunlarını açıklamasında değildir. Böyle bir iddia, tarihsel sürekliliği abartır ve toplumsal dönüşümleri görünmez kılar.
Bu geleneğin analitik değeri, devlet gücünün siyasal ve ekonomik güç üretimindeki rolünü anlamamıza yardımcı olmasındadır.
Buradan çıkan temel ders, güçlü devlet ile devlet üzerinde sınırsız siyasal hâkimiyet arasında ayrım yapma gereğidir. Güçlü devlet, hukuku uygulayabilen, kamu hizmeti sunabilen, güvenliği sağlayabilen, ekonomik gelişmeyi destekleyebilen ve krizlerden öğrenebilen devlettir.
Devlet üzerinde yoğunlaşmış siyasal hâkimiyet ise bu kapasitenin hangi kadroların denetiminde bulunduğuyla ilgilidir. İki özellik bir arada bulunabilir, fakat birbirinin zorunlu koşulu değildir.
Hatta kurumların kişilere veya dar kadrolara aşırı bağımlı hale gelmesi, uzun vadede devlet kapasitesini zayıflatabilir. Kurumsal hafıza, liyakat, bağımsız denetim ve hataları düzeltme yeteneği, siyasal sadakatin öncelik kazanmasıyla aşınabilir.
Bu nedenle demokratikleşme yalnızca seçimlerin yapılması veya hükümetlerin değişmesi meselesi değildir. Devletin kurumsal gücünün siyasal iktidardan ayrıştırılması, kamu kaynaklarının denetlenebilir hale getirilmesi ve yurttaşların devlet karşısındaki haklarının güvenceye alınması da aynı derecede önemlidir.
Türkiye'nin önündeki tarihsel soru, hangi kadronun devleti daha iyi kontrol edeceğinden ibaret değildir.
Asıl soru, devletin herhangi bir kadronun kalıcı kontrolüne ihtiyaç duymadan, hukuk içinde ve toplumun denetimi altında nasıl işleyebileceğidir.
İttihatçılığın tarihsel mirasından çıkarılabilecek en kapsamlı sonuç budur:
Bir ülkede siyasal iktidarın temel kaynağı ekonomik değer üretmek veya toplumsal rıza kazanmak yerine devletin kurumlarını kontrol etmek haline gelirse, siyaset giderek toplumun nasıl yönetileceği tartışmasından devletin kimin elinde kalacağı mücadelesine dönüşür.
Bu durumda seçimler yapılmaya devam edebilir. Partiler rekabet edebilir. Hükümetler değişebilir. Fakat devletin tarafsız ve hesap verebilir bir kamu örgütlenmesine dönüşmesi tamamlanmadıkça, demokratik egemenlik ile kurumsal iktidar arasındaki gerilim devam eder.
Türkiye'nin tarihsel dönüşümü, yalnızca devletin kim tarafından yönetildiğinin değişmesiyle değil, devlete hâkim olmanın siyasal ve ekonomik ayrıcalık üretmenin temel yolu olmaktan çıkmasıyla gerçekleşecektir.