Son dakika

Her Taraf

90. Yıldönümüne Doğru 1937 Dersim/Tunceli Mahkemesi ve İdamlar (4)

Farklı tarihlerde ve farklı koşullarda devletin eline geçmiş insanlar, ayrı ayrı açılan dosyalar kapsamında mahkemeye çıkarılmış, yargılama sürerken tek bir davada bir araya getirilmişti. Bu birleştirme yalnızca usule ilişkin bir dosya işlemi değildi. Birbirinden farklı hikâyeler, savcılığın “ortak isyan” anlatısı içinde tek bir davanın parçası hâline getirilmişti.

90. Yıldönümüne Doğru 1937 Dersim/Tunceli Mahkemesi ve İdamlar (4)

Mahkeme Salonunda: Sanıklar, Savunmalar ve Büyüyen Dava (12–22 Ekim 1937)

Seyit Rıza ve beraberindeki sanıkların yargılanmasına 12 Ekim 1937 Salı günü Elazığ’da başlandı. Ertesi gün yayınlanan gazeteler, haberi sonucu daha baştan ilan eder nitelikteki başlıklarla duyurdu: Cumhuriyet, “Sergerde ve avenesi inkâra başladılar” başlığını attı. Haber, “Seyit Rıza hesab veriyor” derken Yeni Asır, 14 Ekim’de “Tunceli âsileri – Adalet önünde hesap vermeğe başladılar” başlığını kullandı.

Bu yazıda yargılamanın ilk on gününü izleyeceğiz. Bu duruşmalarda sanıklar ilk kez mahkeme önüne çıktı; kimlik bilgilerini verdi ve suçlamalara cevap verdi. İlk gün sanık sıralarında yaklaşık yirmi kişi otururken on günün sonunda bu sayı 58’e ulaştı.

Belediye salonunda ilk celse

Cumhuriyet muhabirinin Elazığ’dan geçtiği 12 Ekim tarihli habere göre yargılama, gazetenin “Tunceli Ağırceza Mahkemesi” olarak adlandırdığı mahkemede başladı. (Dönem basınında ve tarihyazımında sıkça karşımıza çıkan hatalardan biri, mahkemeyi “Elazığ Ağır Ceza Mahkemesi” olarak adlandırmak oluyor ki bu konuyu sonraki bölümlerde tartışacağız.) Mahkeme heyeti, reis Cemil, aza Mehmed ve bir aza muavininden oluşuyordu. İddia makamını Tunceli Cumhuriyet Savcısı Hatemi temsil ediyordu. Son Posta’ya göre heyet salona saat 14.00’te, Cumhuriyet ve Haber’e göre ise 14.10’da girdi.

Duruşmanın kamuya açık olduğunu ve büyük ilgi gördüğünü yine dönemin basınından öğrenmek mümkün. Cumhuriyet’e göre salonun ön sıralarını ordu zabitleri doldurmuş, localar ve balkonlar ise özellikle kadın izleyicilerle dolmuştu. Son Posta ve Kurun (14 Ekim), polisin kalabalığın neden olduğu izdihamı güçlükle önleyebildiğini yazdı. Tan’da 24 Ekim’de yayınlanan detaylı yazıda, yargılamanın Elazığ’daki “belediye tiyatrosu salonunda” yapıldığı ve salonun önünde “muntazam bir askerî kordon” kurulduğu bildiriliyordu.

Önceki yazıda gördüğümüz üzere Son Telgraf, daha 26 Eylül’de duruşmaların Belediye Salonu’nda ve alenî olarak yapılacağını yazmıştı.

Yargılama, ön sıralarında ordu mensuplarının bulunduğu, çevresi askerî kordonla kuşatılmış bir belediye tiyatro salonunda, şehir halkından kalabalık bir izleyici topluluğunun önünde yapılıyordu.

İzleyiciler arasında Dersimliler de vardı. Cemal Taş’ın 2009’da İstanbul’da mülakat yaptığı Mustafa Karataş (d. Halvoriye, 1920), o yıllarda Elazığ’da tuhafiyecilik yapan Düzali ve öğrenci olan oğlu Haydar Özdemir’le birlikte, “Gidip Sêyd Rıza’nın mahkemesini dinleyelim” diyerek duruşmaya gittiğini anlatır. Dinleyiciler arasında Demenan’dan ve kendi aşireti Abbasuşağı’ndan birer kişinin daha bulunduğunu söyler. Karataş’a göre salon “kalabalıktı, ana-baba günüydü.” Hangi celseyi izlediğini bilmiyoruz. Salondaki tanıklar meselesine bir sonraki yazıda döneceğiz.

Cumhuriyet’e göre mübaşir adını çağırınca Seyit Rıza, oğlu Hüseyin’le birlikte salona girdi. Diğer sanıklar da onları izledi. Son Posta, Seyit Rıza’yla birlikte yirmi kişinin sanık yerinde oturduğunu yazıyordu. Gazeteler, Seyit Rıza’nın ruh hâlini de farklı biçimlerde anlattı. Son Posta, onu başlangıçta “nikbin” (iyimser) buldu. Kurun, sakin göründüğünü yazdı. Cumhuriyet ise zaman zaman başını avuçlarının arasına aldığını, heyecanlı ve endişeli göründüğünü kaydetti.

“Bay Rıza”: Kimlik, yaş ve çocuklar

Mahkeme reisi önce kimlik bilgilerini sordu. Cumhuriyet ve Haber’e göre Seyit Rıza, adının Rıza, “yeni adının” ise “Bay Rıza” olduğunu söyledi. Kendini Hozatlı, rençper, evli ve çocuk sahibi olarak tanıttı. Son Posta, babasının adını Abbas İbrahim, annesinin adını ise Hatice olarak aktardı. Okuma yazma bilip bilmediği sorulduğunda, bildiğini ancak elleri titrediği için artık yazamadığını söyledi (Son Posta, 13 Ekim; Yeni Asır, 14 Ekim).

Yaşı sorulduğunda Seyit Rıza, “80 yaşından fazlayım” cevabını verdi (Son Posta, 13 Ekim, s. 3). Yeni Asır da 14 Ekim tarihli haberinde, Seyit Rıza’nın seksen yaşından büyük olduğunu söylediğini yazdı. Bu beyanın nüfus kaydıyla karşılaştırılıp karşılaştırılmadığını ya da yaşının belirlenmesi için ayrı bir işlem yapılıp yapılmadığını basından öğrenemiyoruz. Oysa yaş meselesi, yaklaşık bir ay sürecek yargılamanın nihai hükmünde belirleyici olacaktı: Dört sanığın ölüm cezası yaşları nedeniyle hapse çevrilirken, seksen yaşını geçtiğini söyleyen Seyit Rıza darağacına gönderilecekti. Bu konuyu, hukuki çerçeveyi inceleyeceğimiz sonraki yazımızda ele alacağız.

Çocukları sorulduğunda Seyit Rıza önce “Çocuklarımı sorma” dedi. Mahkeme reisi ısrar edince yedi çocuğu olduğunu ve hepsini kaybettiğini söyledi (Son Posta, 13 Ekim). Önceki yazılarda gördüğümüz gibi, oğlu Şıxhesen ve eşi Besê iki ay önce Bırdo’da öldürülmüştü. Salonda yanında oturan Hüseyin ise yaşıyordu. (Seyit Rıza’nın biyografisini vereceğimiz sonraki bölümlerde çocukları hakkında da bilgi vereceğiz.) “Hepsini kaybettim” sözünün tam olarak ne anlama geldiğini ve gazeteye doğru aktarılıp aktarılmadığını bilmiyoruz. Ancak bu söz, Seyit Rıza’nın yaz boyunca yaşadıklarının mahkeme salonuna taşınan ağırlığını gösteriyor.

“Haşa, ben isyan etmedim”

İlk celsenin esasını Seyit Rıza’nın suçlamalara verdiği cevaplar oluşturuyordu. Son Posta, onun “Haşa, ben isyan etmedim” sözlerini aktardı (13 Ekim, s. 3). Haber ise savunmasında geçen “Ben kimim ki Hükümete ayak direyim” cümlesini öne çıkardı (13 Ekim, s. 1). Her iki gazeteye göre de Seyit Rıza, reisin sorularına sık sık “Haşa” diye karşılık veriyordu.

Seyit Rıza, somut olaylar hakkında da konuştu. Son Posta’ya göre Sin karakolu basıldığında adamlarını gönderdiğini, ancak onların kimseyi görmediğini söyledi. Bazı toplantılara katıldığını kabul etti; buna karşılık amacının çatışmayı önlemek olduğunu ileri sürdü. Gazetenin aktarımına göre kendini isyanı örgütleyen değil, önlemeye çalışan biri olarak sunuyordu. Neden teslim olmadığı sorulduğunda, hükümetin öfkesinin yatışmasını beklediğini söyledi. Bir yüzbaşının kendisini Konya Ovası’na sürmekle tehdit ettiğini, bu yüzden korkup kaçtığını anlattı (Son Posta, 13 Ekim). Yeni Asır’a göre af ilan edilmeden teslim olduğunu da vurguladı. Reise doğrudan hitap ederek, ailesi olan bir insan olarak haksız yere mağdur edilmemesini istedi ve isyan edenlerin Haydaranlılar olduğunu söyledi (Yeni Asır, 14 Ekim).

Bu savunma, önceki yazıda ele aldığımız savcılık sorgusundaki tutumuyla tutarlıdır. Seyit Rıza, en başından beri “isyan” iddiasını reddediyordu. Bununla birlikte, Son Posta’nın haberin sonunda yaptığı, Seyit Rıza’nın “suçu başkalarına yüklediği” yorumunu temkinle karşılamak gerekir. Gazeteler, sanığın sözleriyle muhabirin yorumlarını çoğu zaman iç içe aktarıyordu.

Seyit Rıza’dan sonra oğlu Hüseyin sorgulandı. Haber’e göre o da “Haşa!” diyerek söze başladı. Hükümete isyan etmediklerini, tek bir kurşun bile atmadıklarını ve hükümetin adaletine sığındığını söyledi (13 Ekim, s. 7). Tan’ın daha sonraki haberine göre ise kendisine yöneltilen suçlamaları reddediyor ve bütün aşiretlerin kendilerine düşman olduğunu ileri sürüyordu (24 Ekim).

İlk gün sanıklara neyle suçlandıklarının nasıl bildirildiği belirsizdir. Haber, iddianamede delil olarak mektupların, rabıta (bağlılık/ittifak) kararlarının ve şahitlerin gösterildiğini; köprünün yıkılması ile reislerin toplantılarının da deliller arasında sayıldığını yazdı (13 Ekim, s. 7). Tan ise iddianamenin sanıklara “tebliğ” edildiğini ve Türk Ceza Kanunu’nun 149. maddesi uyarınca cezalandırılmalarının istendiğini bildirdi (14 Ekim, s. 3). Davayla ilgili hukuki mevzuatı, 2884 sayılı Tunceli Kanunu (1935) çerçevesinde sonraki yazılarda ele alacağız. Ancak gazetenin kullandığı “tebliğ” kelimesinin, iddianamenin duruşmada okunması ya da suçlamaların sözlü olarak bildirilmesi anlamında da kullanılmış olabileceğini belirtmek gerekir. İlk celse, mahkemenin diğer aşiret reislerine ilişkin evrakı incelemesi için 15 Ekim Cuma gününe ertelendi.

Suçlamanın odağı: Munzur yemini ve köprü yakma/yıkma

15 Ekim Cuma günü sabah saat 9.30’da başlayan ikinci celsede (Kurun, 16 Ekim) suçlamanın ana hatları belirginleşti. Tan’a göre sanıklar arasında Seyit Rıza’nın yanı sıra Yusufan reisi Kamer, Haydaran reisi Kamer, Demenan reisi Cebrail, Kureyşan reisi Hasso Seydo ve “otuzdan fazla” kişi vardı. (Tan, 16 Ekim, s. 1.) Burada adı “Hasso” şeklinde yazılan Usenê Seydi başta olmak üzere Dersimli sanıkların isimlerinin dönem basınında sürekli kafa karıştırıcı şekilde farklı veya yanlış yazılması meselesini, kolonyal kibrin verdiği özensiz tavır bağlamında daha sonra tartışacağız.) Savcı, reisleri halkı “isyana teşvik” etmek ve “bilfiil isyana iştirak” etmekle suçluyor; TCK’nın 149. maddesinin ikinci ve üçüncü fıkralarına göre cezalandırılmalarını istiyordu. (Ulus, 16 Ekim, s. 1, 5)

Suçlamanın merkezinde bir toplantı ve bir yemin vardı. Tan’a göre reisler, Munzur suyunun kıyısında Seyit Rıza’yla bir araya gelmiş, hükümete karşı hareket etmeye karar vermiş ve Munzur suyundan birer yudum içerek yemin etmişlerdi. Gazete, bu iddiayı sorgulara ve Cebrail’in “kaçamaklı” olarak nitelendirilen ifadelerine dayandırıyordu. Aynı habere göre Cebrail, Demenan aşiretinden bazı silahlı kişilerin Hamut (!) Köprüsü’nü (doğrusu Kaxmut Köprüsü) yaktığını kabul etmişti. Akşam da haberine “Maznunlar [zanlılar] hükümet aleyhinde hareket etmeği nasıl kararlaştırdılar, nasıl yemin ettiler” alt başlığını koydu (16 Ekim, s. 1).

Önceki yazıda değindiğimiz Cumhuriyet’in 26 Eylül tarihli “Altı aşiret reisinin verdiği karar” başlıklı haberinden de görüleceği üzere, savcılık soruşturması aşamasında ithamların odağına yerleştirilen bu anlatı, önce basın aracılığıyla kamuoyuna duyurulmuş, ardından mahkemenin ikinci gününde iddia makamının temel suçlaması olarak salona taşınmıştı. İddianamede ‘örgütlü hareket’ ve ‘isyan kararı’ anlatısının merkezine yerleştirilen bu ‘toplantının’ ne zaman ve nerede yapıldığı meselesini, bir sonraki yazıda iddianamenin olay sıralamasını incelerken ele alacağız. Ancak şimdiden belirtelim: Basında iki ayrı yer adının (Halvori ve Sılic) kullanılması ve köprü yakma ile toplantı kronolojilerinin birbirine karıştırılması, olayları anlama ve kamuoyuna aktarma çabasından çok, devletin isyan kurgusuna hizmet etme anlayışının bir sonucu gibi görünüyor. Dersimlilerin yargılanıp isyan suçundan mahkûm edilmesi sürecinde dönem basını, adeta devletten daha istekli bir aktör olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu bağlamda asıl soru, dönem basınının devletten bağımsız bir aktör olarak ne ölçüde ele alınabileceğidir. Ne var ki bu sorunun cevabı yazı dizimizin sınırlarını aşmaktadır.

“Birbirimize düşmanız”: Reislerin savunması

Sanıkların büyük çoğunluğu suçlamaları reddetti. Haber gazetesindeki habere “Biri müstesna aşiret reislerinin hepsi inkâr ediyorlar” alt başlığı konulmuştu; ancak bu “biri”nin kim olduğu açıkça belirtilmemişti. Gazete, aynı haberde Kureyşan reisi “Hissa Seyda (!)”nun (Usenê Seydi’nin) Seyit Rıza’yla ilk görüşmesini, Sin nahiyesine gidişini ve Kırganlıların kadın elçileriyle buluşmasını anlattığını yazıyor; bunu “itiraf” olarak sunuyordu. Öte yandan bazı haberlerde Seyit Rıza’nın adı da kimi suçlamaları kabul eden kişi olarak geçiyordu. Dolayısıyla “biri müstesna” ifadesiyle Seyit Rıza’nın kastedildiğini düşünüyoruz; ancak haberin metni her iki yoruma da açıktır.

Aynı haber, savcının yalnızca 149. maddeye değil, 286 ve 497. maddelere de dayanarak ceza istediğini yazıyordu (16 Ekim, s. 12). Diğer gazeteler yalnızca 149. maddeden söz ettiği için bu ayrıntı önemlidir. Ancak söz konusu maddelerin hangi sanıklar ve fiiller bakımından ileri sürüldüğünü bilmiyoruz. Daha önce de belirttiğimiz üzere hukuki mevzuatı sonraki yazılarda ele alacağız.

Haber’e göre bu celsede reisler birbirleriyle yüzleştirildi. Seyit Rıza’ya, 1921 Koçgiri olaylarına katılanlar kastedilerek, “komiteciler” ile temas edip etmediği soruldu. Seyit Rıza böyle bir teması reddetti ve Koçgiri olaylarıyla ilgisi olmadığını söyledi.

Diğer reislerin savunmaları ise savcılığın anlatısını temelinden sorguluyordu. Hükümete karşı birleştikleri iddiasına, birbirleriyle düşman olduklarını ve bu nedenle ortak hareket etmelerinin mümkün olmadığını söyleyerek karşı çıktılar.

Daha önceki bölümlerde, iddianamenin sonradan ortaya koyacağı tabloyu değerlendirirken bu aşiretleri tek merkezden yönetilen bir örgüt olarak görmenin yanlış olacağını belirtmiştik. Aralarında aynı inanç ve kültüre mensup olmaktan kaynaklanan köklü dayanışma ilişkilerinin yanı sıra karmaşık rekabetler ve husumetler de vardı. Bu nedenle 1937’de Dersim aşiretlerinin tek merkezden hareket ettikleri, hatta aralarında eşgüdüm sağladıkları söylenemezdi. Mahkeme salonunda sanıkların kendileri de aynı noktaya işaret ediyordu. Ancak sonraki süreçte göreceğimiz üzere, bu savunmalar mahkemece dikkate alınmadı.

Mektuplar, Alişer ve birleşen davalar

Ulus’un 17 Ekim’de Anadolu Ajansı’na dayanarak yayınladığı habere göre yargılamaya 16 Ekim Cumartesi günü öğleden sonra devam edildi. Seyit Rıza ile diğer aşiret reislerinin davaları birleştirildi ve sanık sayısı elliyi aştı. Gazete, haberine “Suçluların hepsi isyan cürmünü inkâr ediyorlar” alt başlığını koymuştu. Ulus, daha 16 Ekim’de “Batı Dersim’den getirilen sanıklarla” diğer reislerin birlikte yargılanacağını yazmıştı.

Dikkat çekici olan, yargılanan aşiret ileri gelenleri arasında Batı Dersim aşiretlerinden Abbasanlı Seyit Rıza ve oğlu dışında kalanların tamamının Doğu Dersim’den olmasıdır. Bu tablonun nedeni ayrıca araştırılmalıdır.

Bu celsede iki konu öne çıktı.

Birincisi, Seyit Rıza’nın Hozat Cumhuriyet Savcılığına yazdığı mektuplar okundu. Seyit Rıza’ya savcılığın davetine neden uymadığı soruldu. O da hastalığını ve yargısız cezalandırılma korkusunu gerekçe gösterdi. Bu bilgi, Seyit Rıza’nın devletin eline geçmeden önce adlî makamlarla yazıştığını ve savcılıkça çağrıldığını gösteriyor. Sözlü anlatılar ise bu çağrının arka planına başka bir açıdan ışık tutuyor. Sözlü tarih anlatılarına göre Seyit Rıza, Bırdo günlerinde bacanakları Cemşi ve Memed Ali’ye bir mektup yazıp Firik Dede’yle göndermişti. Firik Dede, Hozat’ta yakalanmış ve mektuba el konulmuştu. Bu durumda Hozat savcılığının “daveti”, bir uzlaşma çağrısından çok, el konulan bu mektup nedeniyle ifadeye çağrılmasıyla ilgili olabilir (Tanıklar: Firik Dede (Seyfi Firik) ve Ali Ekber Firik, kayıt: Cemal Taş, Feride Laçin, kayıt yeri, yılı: Pulur, 10 Mart 2002).

İkincisi, mahkeme reisi Seyit Rıza’ya Alişer’i tanıyıp tanımadığını ve evinde misafir edip etmediğini sordu. Seyit Rıza, Alişer’i tanıdığını ve onun Koçgiri olaylarına ilişkin hatıralarını anlattığını söyledi (Ulus, 17 Ekim, s. 1, 5). Böylece sorgu, Munzur toplantısı ve köprü olayıyla sınırlı kalmayıp Seyit Rıza’nın geçmişteki ilişkilerine, Koçgiri’ye kadar uzanıyordu.

18 Ekim Pazartesi günkü celseye ilişkin haberler, iki farklı çerçeve sundu. Haber, “Seyit Rıza inkârda ısrar ediyor” başlığını attı (19 Ekim, s. 8). Son Posta ise aynı gün birinci sayfasında “Tunceli isyanının ne suretle hazırlandığı meydana çıkıyor” başlığını kullandı (19 Ekim, s. 1, 3). Bu celsede tanıkların dinlenmesine de başlanmıştı. Tanıkların kim olduklarını ve ne söylediklerini bir sonraki yazıda ayrıntılı olarak ele alacağız. Şimdilik şunu belirtelim: Adana’da yayınlanan Türk Sözü’nün muhabirine göre bu celsede iki nahiye müdürü, “genç Hüseyin” ve altı köy muhtarı dinlenmişti. Tanıklar suçlamaları doğrularken sanıklar bunları reddediyordu. Bazı sanıklar ise Seyit Rıza tarafından kandırıldıklarını söylüyordu (Türk Sözü, 20 Ekim, s. 1).

Basına göre duruşma 22 Ekim Cuma gününe ertelendi.

Tercüman, yaş meselesi ve tanıklar: “Doğruyu söyle”

Yargılamanın ilk günlerine ilişkin en canlı tasvirlerden biri, Tan muhabirinin 19 Ekim’de Elazığ’dan gönderdiği ve 24 Ekim’de yayınlanan uzun yazısında yer alır (s. 7, 10). Muhabire göre saat 14.00’e doğru mahkeme heyeti yerini aldı ve sanıklar “elliye yakın” kişiden oluşan bir kafile hâlinde salona getirildi. Celse açılınca sanıkların kimlik tespitine geçildi. Gazete, sanıkların çoğunun Türkçe bilmediğini ve sorguların tercüman aracılığıyla yapıldığını açıkça yazıyordu.

Bu haber, yargılamada tercüman kullanıldığına ilişkin dönem basınındaki doğrudan kayıtlardan biridir. Ancak tercümanın kim olduğunu, hangi dili ya da dilleri kullandığını ve çevirinin nasıl yapıldığını bilmiyoruz. Anadilleri Kırmancki (Zazaca) ve/veya Kurmanci olan sanıkların sözlerinin Türkçeye nasıl aktarıldığı, aktarılan ifadelerin doğruluğu bakımından da önemli bir sorudur.

Sözlü kaynaklar bu boşluğu kısmen dolduruyor. Önceki bölümlerde değindiğimiz gibi, kendisiyle görüşülen Mustafa Karataş, köylüsü Wusenê Xece’nin Türkçe bilmeyen Usê Sêydi’ye Elazığ hapishanesinde tercümanlık yaptığını anlatır (Kayıt: Cemal Taş, İstanbul, 2009). Ancak Wusenê Xece’nin mahkeme salonunda da tercümanlık yapıp yapmadığını bilmiyoruz.

Tan’ın muhabiri, sanıkların yaş beyanlarını da aktardı. İlk sorgulanan Yusufanlı Kamer (Yusuf oğlu Kamer), 73 yaşında olduğunu, rençberlik yaptığını ve daha önce hüküm giymediğini söyledi. Haydaranlı Kamer 96, Demenan reisi Cebrail 95, Kureyşanlı Hasso Seydo (Usenê Seydi) ise 75 yaşında olduklarını bildirdiler. Mirza Ali oğlu Ali (Aliyê Mırzê Sıli) de 75 yaşında olduğunu söyleyince mahkeme reisi ona “Doğruyu söyle” diye ihtarda bulundu (Tan, 24 Ekim, s. 7).

Bunlar sanıkların mahkeme önündeki beyanlarıdır; beyanların nüfus kayıtlarıyla doğrulandığına ilişkin bir bilgi yoktur. Ancak reisin ihtarı, mahkemenin bu beyanlardan en az birini kuşkuyla karşıladığını gösteriyor. Aliyê Mırzê Sıli, 15 Kasım’da idam edilen yedi kişiden biridir.

65 yaşın üzerinde olduklarını söyleyen bazı sanıkların yargılama sonunda idam edilmesi, “yaş meselesi”nin mahkemede nasıl ele alındığı sorusunu doğrudan gündeme getiriyor. Bu konuyu sonraki yazılarda inceleyeceğiz.

Muhabirin tasvirinde başka adlar da geçiyordu: Kamer oğlu Fındık (Fındıq Ağa), “çökük omuzlarıyla” Cebrail oğlu Hasan, Süleyman oğlu Musa, “beyaz donuyla” Hızır, Deli oğlu Abbas, Seyit oğlu Aslan ve Seyit Rıza’nın adamlarından Mirlo.

Muhabir, sanıkların önemli bir bölümünün yaşlı insanlardan oluştuğunu da yazıyordu.

15 Kasım’da idam edilecek yedi kişiden altısı daha yargılamanın ilk günlerine ilişkin basın haberlerinde öne çıkıyordu: Seyit Rıza ile oğlu Hüseyin, Fındıq Ağa, Usenê Seydi, Cebrail oğlu Hesen Ağa ve Aliyê Mırzê Sıli.

22 Ekim celsesi: Elli sekiz sanık

22 Ekim Cuma günkü celse, davanın son biçimini aldığı gün oldu. Sabah saat 9.30’da başlayan celsede, Mazgirt’in çeşitli köylerinden mahkemeye sevk edilen beş kişinin evrakı ve iddianamesi okundu. Akşam’a göre bunlar Bor köyünden “Hasan oğlu Kılo, Ohindi köyünden Hıdır, Ariki köyünden Kamer oğlu Musa, Narcık köyünden Kasım oğlu Hasan ve Dest köyünden Hasan oğlu Ali” idi. Demenan ve Yusufan aşiretlerinden olan bu beş kişinin davaları, Seyit Rıza ve diğer sanıkların davasıyla birleştirildi. Akşam, Son Posta, Tan, Son Telgraf ve Haber’in 23 Ekim tarihli haberlerine göre sanık sayısı böylece 58’e ulaştı.

Sanık sayısının on gün içindeki değişimi, bir önceki bölümde savcılık aşamasında izlediğimiz sürecin mahkeme salonunda nasıl sürdüğünü gösteriyor. İlk gün Seyit Rıza’yla birlikte yaklaşık yirmi kişi sanık yerindeydi (Son Posta, 13 Ekim). 15 Ekim’de “otuzdan fazla” (Tan, 16 Ekim), 16 Ekim’deki birleştirmeden sonra ise “elliyi aşkın” (Ulus, 17 Ekim) sanıktan söz ediliyordu. 22 Ekim’de sayı 58’e ulaştı. Akşam’ın daha sonra yazdığına göre yargılamanın başında 29 sanık vardı; dosyaların birleştirilmesiyle 27 dosyadaki 58 sanık aynı davada bir araya getirilmişti (30 Ekim).

Farklı tarihlerde ve farklı koşullarda devletin eline geçmiş insanlar, ayrı ayrı açılmış dosyalarla mahkemeye getirilmiş, yargılama sürerken tek bir davada birleştirilmişlerdi.

Bu birleştirme yalnızca usule ilişkin bir dosya işlemi değildi. Önceki bölümlerde gördüğümüz üzere Kamer ve Cebrail, Haziran’dan beri Elazığ’da tutuklu bulunuyordu. Fındıq, babası tutukluyken bir süre daha dağda kalmıştı. Seyit Rıza bütün yaz boyunca takip edilmiş, Hüseyin ise Eylül sonunda tutuklanmıştı. Mahkeme salonunda bütün bu farklı hikâyeler, savcılığın “ortak isyan” anlatısı içinde tek bir davanın parçası hâline geldi.

Mahkemede sanıkların bir kısmı birbirlerine düşman olduklarını söylerken bir kısmı Seyit Rıza tarafından kandırıldıklarını ileri sürüyor, Seyit Rıza ise isyan suçlamasını bütünüyle reddediyordu. Bu farklı savunmaların ortak noktası, savcılığın “önceden alınmış ortak karar” ve “isyan” anlatısına karşı çıkmalarıydı.

22 Ekim celsesinde tanıklar da dinlendi. Seyit Rıza’nın torunu Narin’in, damadı Mustafa’nın ve Seyit Rıza’nın aşiretinden Zeynel’in ifadeleri okundu. Öğleden sonra Hozat Jandarma Bölük Kumandanı Yüzbaşı Taceddin, Şin nahiye müdürü Fevzi Demir ve öldürülen Şahin’in (Saan Ağa’nın) kardeşi Hızır [Hıdır] İbrahim ifade verdi. Burada anılan Hızır/Hıdır, Şahin'in (Saan Ağa’nın) süt kardeşidir ve onu öldürenler arasında yer almıştır.

Farklı tarihlerde, farklı koşullarda devletin eline geçmiş insanlar, ayrı ayrı açılmış dosyalarla mahkemeye getirilmiş, yargılama sürerken tek bir davada bir araya getirilmişlerdi.

Önceki bölümlerde gördüğümüz üzere, Kamer ve Cebrail Haziran’dan beri Elazığ’da tutuklu bulunuyordu. Fındıq babası tutukluyken bir süre daha dağda kalmıştı. Seyit Rıza bütün yaz takip edilmiş, Hüseyin ise Eylül ayında gittiği Elazığ’da babasını ziyaret sırasında tutuklanmıştı.

Bu farklı hikâyelerin hepsi, savcılığın “ortak isyan” anlatısı içinde tek bir davanın parçası hâline getirilmiştir.

Bir sonraki yazıda mahkemede dinlenen tanıkları, okunan mektupları ve raporları, savcının mütalaasını ve sanıkların savunmalarını ele alacağız. Suçlama hangi delillere dayanıyordu? Hükümden önceki son günlerde Elazığ’da ve Ankara’da neler oldu?

Not: Dersim İdamları Araştırma Grubu (Bülent Bilmez, Cemal Taş, Sedat Ulugana, Yonca Sarsılmaz) tarafından hazırlanmıştır.

Kaynak: Haber Merkezi

Kopyalandı

İlgili Haberler