90. Yıldönümüne Doğru 1937 Dersim/Tunceli Mahkemesi ve İdamlar (5)
Savcı mütalaasını okuduğu gün Tunceli Valisi Alpdoğan, sanıklar henüz savunmalarını yapmamışken, mahkûmların memleketin batısındaki cezaevlerine dağıtılması için Ankara’dan emir istiyordu. Birkaç gün sonra Seyit Rıza’nın eşyaları Ankara’da bir polis müzesinde sergilenmeye başladı. Hüküm Elazığ’da henüz verilmemişti, ama Ankara’da çoktan ilan edilmişti.
Mahkemenin İkinci Aşaması (23 Ekim–14 Kasım 1937): Tanıklar, Mektuplar ve Savcının Mütalaası
22 Ekim’de dava son biçimini almıştı: 27 dosyada 58 sanık.
Bundan sonraki üç haftada mahkeme tanıkları dinledi, iddianameyi, resmî raporları ve mektupları okudu. Savcı mütalaasını açıkladı, sanıklar savunmalarını yaptı.
Bu yazıda, suçlamanın hangi delillere dayandırıldığını ve hükümden önceki son günlerde Elazığ’da ve Ankara’da neler olduğunu izleyeceğiz.
Mahkeme zabıtları maalesef hâlâ araştırmacıların erişimine açık olmadığı için, bu süreci yine büyük ölçüde gazeteler üzerinden izleyebiliyoruz.
Tanıklar ve tanıklıklar meselesi: Torun, damat, jandarma yüzbaşısı
Tanık dinlenmesine 18 Ekim’de başlanmıştı. Adana’da yayınlanan Türk Sözü’nün muhabirine göre o gün iki nahiye müdürü, “genç Hüseyin” ve altı köy muhtarı dinlenmişti (20 Ekim, s. 1). En yoğun tanık dinleme süreci ise 22 Ekim’de yaşandı. Sabah celsesinde okunan ifadeler arasında Seyit Rıza’nın damadı Mustafa’nın ve torunu Narin’in ifadeleri vardı (Son Posta, 23 Ekim, s. 3). Tan, Akşam, Haber ve Kurun’a göre torun, dedesinin 60 silahlı adamla birlikte olduğunu söylemişlerdir. Seyit Rıza’nın aşiretinden Zeynel’in ifadesinin de sanıkları “zor durumda bıraktığı” yazılmıştı. Tanıklar karakol baskınlarına Seyit Rıza’nın aşiretinden ve damatlarından kişilerin katıldığını, Kureyşan reisi Hasso Seydo’nun da askerî mühimmatı yağmalayanlar arasında bulunduğunu ileri sürmüşlerdi. Ayrıca Munzur kıyısında yemin edilerek sudan birer avuç içildiğini aktarmışlardı.
Tanıklara göre Seyit Rıza ve öldürülen Alişer halk arasında söylentiler yaymışlardı: Tunceli Kanunu (1935) Dersimlileri tehcir etmek için çıkarılmıştı, hükümet vergi ve asker alacak, tarlalara el koyacak, ekmek ve odunu vesikaya bağlayacaktı. Seyit Rıza’nın “Korkmayınız, üstümüze kuvvet gelmiyecektir” dediği aktarıldı (Son Posta, Tan, Son Telgraf, 23 Ekim). Öğleden sonraki celsede Hozat Jandarma Bölük Kumandanı Yüzbaşı Taceddin, Şin nahiye müdürü Fevzi Demir ve gazetelerin “öldürülen şaki Şahin’in kardeşi” diye tanıttığı Hızır (Hıdır) İbrahim dinlendi (Kurun ve Anadolu, 24 Ekim). Ertesi günün başlıkları kesin bir dil kullanıyordu: “Seyid Rıza nihayet itirafa mecbur kaldı” (Son Posta), “Seyit Rıza Dünkü Celsede Şaşaladı” (Tan), “Tunceli şakileri suçlarını itiraf ettiler” (Kurun). Diğer yandan Anadolu, torununun anlattıkları karşısında Seyit Rıza’nın fenalık geçirdiğini yazdı. Cumhuriyet’e göre ise Narin “şayanı dikkat bir ifadede” bulunmuş, Seyit Rıza diğer tanıklar dinlenirken “titremeye başlamıştı” (23 Ekim, s. 6).
Gazetelerin “Seyit Rızanın torunu – Dedesinin yaptıklarını tafsilâtile anlattı” (Haber, 23 Ekim, s. 1) gibi başlıklar, 15 yaşında olduğu iddia edilen torunu Narin’in mahkemede dedesi aleyhine tanıklık ettiğini duyurmaktadır. Oysa sözlü tarih çalışmamıza dayanarak, 17 Ağustos 1937’de Bırdo’da öldürülen Seyit Rıza’nın oğlu Şıxhesen’in kızı olan ve bu katliamdan yaralı olarak kurtulan Narin’in o sırada henüz 9-10 yaşlarında olduğunu ve daha sonra sürgüne gönderildiğini biliyoruz. Kendisi gibi bu katliamdan kurtulan küçük kardeşi Cemila’nın anlattığına göre katliamdan sonra iki kardeşin ifadeleri önce Bırdo’da sonra Hozat’ta alınmıştı.
"Sarıoğlan karakolunda dört gün kaldık. Dayım Rayber bizi karakoldan alıp Hozat’a, Sılêmenê Fêci’nin evine getirdi. Bir gün Abasanlı Süleyman’ın evinde geçirdik. Ertesi gün sabahtan bizi merkez karakoluna götürdüler ki ifadelerimizi alsınlar." (Cemal Taş tarafından gerçekleştirilen mülakat: İstanbul, 30.09.1995. Aynı bilgiyi verdiği 2. mülakat: Elazığ,1997)
Mahkemede okunan metin, büyük olasılıkla bu ifadelerden oluşuyordu.
Cemal Taş & Hüseyin Ayrılmaz) Yani 22 Ekim’de dedesi aleyhine delil olarak okunan; babasının ve yakınlarının öldürüldüğü bir katliamdan yaralı kurtulmuş küçük bir kız çocuğunun, katliamdan hemen sonra asker ve jandarma gözetiminde verdiği iddia edilen ifadelerdi.

Şıxhesen’in kızı Cemila
Bu tanıklıklar hakkında üç soru sormak gerekir:
Birincisi, tanıkların kim olduğu sorusudur. Haberlerden öğrendiklerimiz sınırlıdır: Jandarma komutanı ve nahiye müdürü, olayları bastırmakla görevli devlet memurlarıydı. Muhtarlar devletin köydeki temsilcileriydi. “Hızır İbrahim” ise gazetelerin “şaki” dediği ve öldürülen Dersimli bir önde gelenlerden birinin kardeşiydi.
İkinci soru, ifadelerin hangi koşullarda alındığıyla ilgilidir: Katliamdan sağ kurtulmuş bir kız çocuğunun, aylarca askerî operasyon altında yaşamış bir ailenin mensubunun, devlet adına süt kardeşinin öldürülmesini üstlenmiş birinin ve benzer kişilerin ifadeleri kimin huzurunda, hangi dilde ve hangi baskılar altında alındığı bilinmemektedir. Bu ifadelerin önemli bir kısmı duruşmada tanık bizzat dinlenerek değil, daha önce alınmış ifadeler okunarak mahkemeye sunulmuş gibi görünmektedir.
Üçüncüsü, gazetelerin “itiraf” dediği şeyin esasen ne anlama geldiğidir. Haberlerde Seyit Rıza’nın ve diğer sanıkların kendi cümleleri veya tanıkların kendi ifadelerinden ziyade, muhabirlerin yorumları veriliyor gibidir.
Bu ve benzeri sorulara sağlıklı cevap verebilmek için, mahkeme tutanaklarının araştırmacıların erişimine açılması gerekmektedir.
Bu açığı kısmen kapatmak üzere, sözlü kaynaklar yardımımıza yetişebilir, ama yeterli olmaktan çok uzaktır. Ancak dönem basını ve sayısı zamanla artacak sözlü tarih kaynakları resmî belgelerle birlikte okunursa bütünlüklü bir tablo çizmek mümkün olabilir.
Mesela dönem basınında “Hırsızpınar köyünden İbrahim” diye geçen tanığın, sözlü anlatılarda adı geçen Bıraê Derga olduğu çıkarımında bulunmak mümkündür. Sözlü tarih çalışmalarımıza dayanarak, 22 Ekim’de mahkemede ifadesine başvurulan “Hızır”, esasen Hırsızpınar muhtarı Xıdê Xate, diğer yandan adı verilmeyen tanık ise Bıraê Derga ya da Babamansurlu Seyd Usen olabilir diye düşünüyoruz. Devam etmekte olduğumuz Dersim/Tunceli yargılaması ve idamları araştırmamızın sonraki aşamalarında bu konuda daha fazla bilgiye ulaşacağımızı umuyoruz.
Diğer yandan, kendisiyle yapılan sözlü tarih görüşmesi sayesinde, Elazığ’daki en az bir duruşmayı izlediğini bildiğimiz Mustafa Karataş’a göre, Muxundulu (yukarıda andığımız) Bamansurlu Seyd Usen (Babamansurlu Seyit Hüseyin) tanık olarak “Sêyd Rıza şunu kırdı, bunu öldürdü” diye ifade vermiştir. Bunun üzerine Seyit Rıza sakalını sıvazlayarak şöyle dedi: “Hâkim bey, Allah şahidimdir ki, bu moro sur [kırmızı yılan] kimdir, hayatımda ne görmüşüm ne de tanırım. Ben ne yapmışım ki bu adam benim üzerime bu kadar ifade veriyor? Ben asılacağımı biliyorum ama, bu moro sur neden yalan ifade veriyor anlamış değilim” (Mustafa Karataş, d. Halvoriye, 1920, kayıt: Cemal Taş, İstanbul, 2009). Bu anlatı, olaydan yetmiş yılı aşkın bir süre sonra tek bir tanık tarafından aktarılmış bir örnektir sadece. Ancak gazetelerin hiç vermediği bir şeyi, Seyit Rıza’nın tanıklar karşısındaki tepkisini kendi sesiyle aktarması bakımından eşsizdir. Bu arada bu anlatıda geçen Seyit Rıza’nın “ben asılacağımı biliyorum” cümlesi ise davanın sanıklar tarafından salonda nasıl algılandığını ve mahkeme tamamlanmadan haftalar önce bu sonucun beklendiğini göstermektedir.
Tanık dinlenmeleri sonraki celselerde de sürdü. Türk Sözü’ne göre 26 Ekim’deki celse “geç vakte kadar” devam etti, çok sayıda tanık ifadesi okundu ve birçok sanık yeniden sorgulandı. Gazeteye göre sanıklardan birçoğu suçlamaları kabul ediyor, “elebaşları” ise inkârlarını sürdürüyordu. Ancak hangi sanığın neyi kabul ettiği yazılmıyordu (27 Ekim, s. 1). Akşam’a göre 27 Ekim’deki beş saatlik celsede Hırsızpınar köyünden İbrahim’in ifadesi okundu. Bu ifadede Silican, Kozmerik, Orpuk ve Uzuntarla’da yapıldığı ileri sürülen toplantılardan söz ediliyordu. Akşam Seyit Rıza’nın Silican toplantısına başkanlık ettiğini ve ant içildiğini sonunda kabul ettiğini, ancak ant sırasında bir avuç su içildiği iddiasına “hatırlamadığı bir gelenek” diye karşı çıktığını yazdı (28 Ekim, s. 1, 12). Son Posta ise aynı bilgiyi Seyit Rıza’nın kabulü olarak değil, tanıkların ifadelerinden çıkan bir sonuç olarak verdi (28 Ekim, s. 3).

Cemal Taş & Nilüfer Saltık, Ağıtların Diliyle Dersim 38 Tertele, 2016, s. 167.
İddianame: “Tuncelinin Dersim aleyhine açtığı dava”
İddianamenin içeriği, ilk kez Tan’ın 24 Ekim’deki uzun yazısında, ardından Ulus’un 28 Ekim’de dördüncü sayfasında yayımladığı uzun metinde ve Akşam’ın 30 Ekim’deki üç sayfalık haberinde basına yansıdı. Ulus, metni Savcı Hatemi Şahanoğlu’na atıfla yazıyor ve “Dersim isyanı nasıl başladı ve nasıl bastırıldı?” başlığıyla sunuyordu. Esasen bunlar iddianamenin kendisi değil, gazetelerin kendi çerçeveleriyle verdiği aktarımlardır. Yine de savcılığın olayları nasıl bir bütün hâline getirdiğini ayrıntılı biçimde gösteriyorlar. Ancak iddianame araştırmacıların erişimine açılmadıkça bu konuda sağlıklı bilgi edinmek mümkün olmayacaktır.
Tan’a göre iddianame, Dersim’in coğrafyasını rakamlarla anlatarak ve seyitlik kurumunun tarihini açıklayarak başlıyordu. Savcıya göre Osmanlı idaresi ağaları ve seyitleri güçlendirmişti. Ulus’un aktardığı metinde ise suçlamanın ilk sırasına Alişer yerleştiriliyordu. Savcılık Alişer için Birinci Dünya Savaşı’ndan Koçgiri’ye uzanan bir geçmiş kuruyor, onu Ruslarla ve Pontusçularla ilişkilendiriyor, evrakı arasında İzzettin İlter’le “büyük Kürdistan” hakkında bir yazışma bulunduğunu ileri sürüyordu. Alişer’i “olayların fikrî hazırlayıcısı”, Seyit Rıza’yı ise aşiretleri bir araya getiren kişi olarak sunan bu anlatıda, 1937’de yargılanan insanlar yirmi yıllık bir “güvenlik tarihi”nin parçası hâline getiriliyordu. Alişer ise Temmuz’da öldürüldüğü için kendini savunacak konumda değildi.
İddianamenin “Seyid Rıza kimdir?” bölümü, onun Erzincan köprüsünde yakalanışını da anlatıyordu. Savcıya göre Seyit Rıza yakalandığında kimliğini gizlemeye çalışmış, yanındaki dürbünün üzerinde yazılı isimden şüphelenilmesi üzerine ele geçirilmişti. Bu anlatı, daha önce aktardığımız tanıklıklardan farklıdır. Rızê Berti’ye ve Akşam’ın 22 Eylül haberine göre Seyit Rıza’nın yüzü mendille bağlıydı. Rızê Berti’ye göre görevliler yüzünü ellerindeki fotoğrafla karşılaştırarak onu tanımıştı. Dürbün ayrıntısı bu kaynaklarda geçmemektedir.
İlk sorgusunda Ankara’ya gitmek istediğini söylemişti. Bu süreçte hem yazılı hem de sözlü kaynaklarda birkaç kez karşımıza çıkan Seyit Rıza’nın Ankara’ya gidip Atatürk’le görüşmek istediği anlatısı veya iddiası araştırmayı bekleyen tartışmalı konulardan biridir.
Metin ayrıca Seyit Rıza’nın, Dersim’in eski idare tarzıyla bırakılacağını bildiren bir mektubu Atatürk’ten aldığı söylentisini etrafında yaydığını ileri sürüyordu. Savcılık bunu gerçek bir yazışma olarak değil, sanığın yaydığı bir söylenti olarak sunuyordu.
İddianamenin dili, maddi delillerden çok Dersim toplumuna bakışı açısı hakkında fikir vermektedir. Ulus’un aktardığı metinde (Halvori) Vank köyündeki kilisede bulunduğu anlatılan bir haç ve ona atfedilen kutsallık üzerinden, Dersimlilerin inanç dünyası küçümseyici bir dille anlatılıyor ve insanların kolayca yönlendirilebildiği tezi destekleniyordu.
Akşam, iddianameye dayanarak Dersim’de 1936’da 2.700 kaçak bulunduğunu, 43 suç vakası işlendiğini yazdı (30 Ekim, s. 7). Bunlar bağımsız olarak doğrulanmış istatistikler değil, savcılığın kendi rakamlarıdır.
En açık formül ise savcının davayı “Tuncelinin Dersim aleyhine açtığı bir dava” olarak tanımlamasıydı. Tan bu ifadeyi 24 Ekim’de başlığa taşımıştı. Bu formülde Dersim ve Tunceli iki yer adı değil, karşı karşıya getirilmiş iki ayrı düzen, iki ayrı paradigmaydı. Yani mahkemeden, yalnızca sanıkların fiilleri hakkında değil, “eski Dersim”in artık var olamayacağı hakkında da hüküm vermesi bekleniyordu.
Savcılık bütün aşiretleri tek bir hareketin parçası olarak sunmakla birlikte, aynı iddianamede aşiretler arasındaki farkları ve ayrışmayı da kabul ediyordu. Ulus’un aktardığı metne göre Yusufanlılar silahlarını bütünüyle, Haydaranlılar ise kısmen direniş göstermeden teslim etmişti. Silahlı karşı koyuş Demenan, Abbasuşağı ve Bahtiyaranlı Şahin’in çevresiyle sınırlıydı. Tan’ın 12 Kasım’da yayınladığı uzun yazıya göre Halvori toplantısında Cebrail ile Seyit Rıza arasında izlenecek yol konusunda görüş ayrılığı çıkmış, Cebrail daha sert önlemler isterken bunun olası sonuçlarını dikkate alan Seyit Rıza bu konuda çekingen tavır sergilemişti.
Yani savcılığın “ortak karar” iddiası, kendi iddianamesinde bile çatlaklar taşıyordu.
Önce ‘isyan eylemleri’ mi yoksa ‘isyan organizasyon toplantıları’ mı?
Ulus’un yayınladığı iddianame metni, 1937 baharındaki olayları tarihleriyle sıralıyordu. Bu listeye göre Kahmut (Kaxmut) köprüsü 20-21 Mart gecesi yıkılmıştı. Bunu 25 Mart’ta telefon hattının kesilmesi, 26 ve 27 Mart gecelerinde Sin karakoluna saldırılar izliyordu.
Ardından 2 Nisan’da Seyit Rıza’nın Viyalık’ta kendi aşiretinden yaklaşık yüz kişiyle yaptığı toplantı ve 4 Nisan’daki Uzuntarla toplantısı geliyordu.
Nisan’daki karakol saldırıları, 29-30 Nisan’da Pah (Pax) hükümet binasının yakılması, Mayıs başındaki Pulur karakolu saldırıları ve 14 Mayıs’ta askerî kuvvetlerle çatışmaların başlaması listeyi tamamlıyordu.
Önceki yazılarda belirttiğimiz üzere, 26 Eylül tarihli Cumhuriyet’in “Altı aşiret reisinin verdiği karar” haberi köprü olayını önceden alınmış ortak bir kararın sonucu olarak sunarken, sözlü kaynaklar ise aşiretler toplantısının köprünün yakılmasından sonra yapıldığını aktarmaktadır. İddianamenin kendi listesinde de tarih verilen toplantıların hepsi köprü olayından sonradır.
Savcılık 1936 kışından itibaren aşiretler arasında elçilerin gidip geldiğini ileri sürmektedir. Ancak ilk toplantının yeri bile kaynaklarda farklıdır. Tan’a göre ilk toplantı Haydaranların Kürpik mevkiinde yapılmıştı (12 Kasım). Cumhuriyet’e göre Seyit Rıza ilk toplantısını “Sincan köyü civarında Hızıroğlu mevkiinde yapmışlardır. İddia edildiğine göre göle [sic. Munzur nehri kastediliyor], Seyid Rıza, bir taş atmış, Hızırdan imdad dilenmiştir” (23 Ekim, s. 6). Akşam ise Silican, Kozmerik, Orpuk ve Uzuntarla’daki toplantılardan söz etmekte, ama tarihleri konusunda hiçbir bilgi verilmemektedir. Ancak sözlü tarihten ve yerel coğrafya bilgisinden yola çıkarak, sözü edilen aşiretler toplantılarının Xozmırage (Kozmerik) ve Marçik vadisindeki Demenan köylerine (Uzuntarla) karşılık geldiğini söylememiz mümkündür. Ayrıca basının aktardığı kadarıyla iddianamede Silican toplantısı olarak geçen toplantı ise suçlamanın merkezine oturtulan Munzur nehri kenarındaki Halvori toplantısıyla aynı olmalıdır, çünkü sözlü tarih kaynaklarına ve saha çalışmamıza dayanarak, birkaç aşiret önde geleninin katılımıyla gerçekleşen söz konusu toplantının, Silican/Siliç/Sılıç (günümüzde Dilek) köyü ile Halvori (günümüzde Karşılar) köyü arasında Munzur kıyısında gerçekleştiğini bilmekteyiz.
Raporlar, telgraflar ve mektuplar
Kasım başında mahkeme yazılı delillere geçti.
Ulus’a göre 1 Kasım’daki celsede Nazımiye, Hozat ve Mazgirt kaymakamlarının olaylar sırasında hazırladığı raporlar ile sanıkların devlet kuvvetlerine silahla karşı geldiklerini bildiren telgraflar okundu (2 Kasım, s. 6). Gazete telgrafları “delilli” diye niteledi, ama içeriklerini yayımlamadı. Yeni Asır aynı haberi 2 Kasım tarihiyle verdi (3 Kasım, s. 3).
3 Kasım’daki celsede ise Seyit Rıza’ya ait “mühim bazı mektuplar” okundu (Cumhuriyet ve Son Posta, 4 Kasım, s. 3). Son Telgraf’a göre okunanlar, Seyit Rıza’nın diğer reislere yazdığı mektuplar ve onlardan aldığı cevaplardı (4 Kasım, s. 2).
Mektupların içeriğine dair tek bilgi birkaç gün sonra geldi. Son Telgraf “Seyit Rızanın Hıyanet Vesikaları” başlığıyla, Tan ise “Seyit Rıza Vaktile Tehditler Savurmuş” başlığıyla, Seyit Rıza’nın mektuplarında askerî müfrezeler geri çekilmezse çok kan döküleceğini, kendisinin “yetmiş aşiretle” başka bir yere gideceğini ve hükümete teslim olmayacağını yazdığını aktardı. Aynı habere göre, Kamer’in bir tabur komutanına yazdığı mektup da reislerin nasıl birleştiğini ortaya koyuyordu (8 Kasım). Bu mektupların ne zaman, kime ve hangi bağlamda yazıldığını bilmiyoruz. Bunların, önceki yazıda sözünü ettiğimiz ve 16 Ekim’de okunan, Seyit Rıza’nın Hozat savcılığına yazdığı mektuplarla aynı dönemden olup olmadığını da bilmiyoruz. Ancak askerî müfrezelerin geri çekilmesini isteyen bir mektup, bir isyan planından ziyade bir pazarlık girişimi olarak okunabilir.
Tekrar etmekte yarar var ki diğer belgeler gibi bu mektupların tam metinleri de dava dosyasının açılmasıyla erişebileceğimiz çok önemli belgelerdendir.
Mahkeme bu yazılı delilleri okurken, Ankara’da devletin en üst düzeyi Dersim politikasını övüyordu: Atatürk 1 Kasım’da Meclis’i açış konuşmasında “Tunceli’deki devlet faaliyetlerini” olumlu bir örnek olarak sundu (Türk Sözü ve Ulus, 2 Kasım).
Mahkemede hüküm henüz verilmemişti, ama devletin olaylar hakkındaki yargısı açıktı.
Mütalaa: Kaç idam istendi?
4 Kasım’da savcı Hatemi mütalaasını okudu. Cumhuriyet haberine “Tunceli asilerinin muhakemesi bitti” üst başlığını ve “Müddeiumumî, Seyid Rızanın idamını istedi” ana başlığını koydu. Gazeteye göre salon yine çok kalabalıktı ve sanıklar süngülü jandarmalar arasında getirilmişti. Savcı, Seyit Rıza’nın, oğlunun ve diğer bazı sanıkların TCK 149. maddenin ikinci fıkrasına göre, yani idamla, diğer bazı sanıkların ise üçüncü fıkrasına göre cezalandırılmasını istedi (Cumhuriyet, 5 Kasım, s. 1, 5, Haber, Tan, Ulus, 5 Kasım). Cumhuriyet’in başlığındaki “muhakemesi bitti” ifadesi hükmün verildiği anlamına gelmiyordu. Biten, Cumhuriyet’in deyişiyle muhakemenin “tahkikat kısmı”ydı. Aynı gün Tan, muhabirinin salonda çektiği geniş bir toplu fotoğrafı “Tunceli şakileri mahkeme huzurunda” altyazısıyla yayınladı.

Cemal Taş & Nilüfer Saltık, Ağıtların Diliyle Dersim 38 Tertele, 2016, s. 164
Burada küçük ama tanıdık bir ayrıntı var. Cumhuriyet hem haberinde hem de fotoğraf altyazısında salona getirilenleri “Seyid Rıza, oğlu Hasan” diye anıyordu. Oysa Şıxhesen (Hasan) 17 Ağustos’ta Bırdo’da öldürülmüştü. Yanında yargılanan oğlu Hüseyin’di. Akşam ise 30 Ekim’de aynı oğlu “Şeyh Hüseyin” diye anmıştı. 2. yazıda “basının kördüğümü” dediğimiz karışıklık, mahkemenin son günlerinde de sürüyordu.
Savcının kaç kişi için idam istediği ise gazetelerden kesin olarak anlaşılmıyor. Son Posta ve Tan 8 Kasım’da 58 sanıktan yalnızca dokuzu için beraat istendiğini yazdı. Son Telgraf 10 Kasım’da savcının dokuz kişinin beraatini, 49 kişinin ise idamını istediğini bildirdi. Bu rakam, talebin olağanüstü geniş olduğu izlenimini veriyordu. Hükümden sonra Anadolu, 58 sanıktan 14’ünün beraat ettiğini, 11 ölüm cezasından dördünün yaş nedeniyle hapse çevrildiğini yazacaktı (16 Kasım, s. 1).

Tan, 8 Kasım 1937
Diğer yandan, savcının taleplerini en açık biçimde basın değil, bir arşiv belgesi göstermektedir: Dördüncü Umumî Müfettiş ve Tunceli Vali ve Komutanı Abdullah Alpdoğan, 4 Kasım’da gönderdiği 4761 sayılı telgrafta muhakemenin o gün bitmiş olduğunu bildiriyordu. Telgrafa göre savcı, sanıklardan 17’sinin idamını, 9’unun beraatini, 38’inin ise çeşitli cezalara çarptırılmasını istemişti. Muhakeme, sanıkların savunma haklarını kullanmaları için 6 Kasım Cumartesi gününe bırakılmıştı (BCA, 30.10.0.0/111.745.20, s. 2).

Telgraftaki sayılar toplamda 64 sanık ediyor. Oysa basın 58 sanıktan söz ediyordu. Bu farkın nedenini henüz bilmiyoruz. Ayrıca bu telgraf, Son Posta ve Tan’ın ‘dokuz beraat’ bilgisini doğruluyor, Son Telgraf’ın ‘49 idam’ sayısını ise çürütüyor.
Alpdoğan aynı gün gönderdiği 308 sayılı şifrede ise, sanıklar henüz savunmalarını yapmamışken, “30 kadarının altışar sene hapse mahkûm olmak ihtimali” bulunduğunu yazıyor ve bunların hüküm verilir verilmez Elazığ cezaevinden “memleketin garp taraflarındaki” cezaevlerine dağıtılıp gönderilmesi için emir istiyordu (BCA, 30.10.0.0/111.745.20, s. 3).

Hükümden on bir gün önce Elazığ’daki en yüksek idarî makam, yalnızca kararın ne olacağını değil, mahkûmların nereye gönderileceğini de düşünüyordu.
Savunmalar ve Ankara’da bir vitrin
Savunmalar 6 Kasım Cumartesi günü başladı, ancak tamamlanamadı. Yeni Asır’a göre muhakeme sanıkların savunmalarını alabilmek için 9 Kasım Salı gününe bırakıldı (7 Kasım, s. 7).
Son Telgraf’a göre, 9 Kasım’da bütün sanıklar suçsuz olduklarını söyledi ve ayrı ayrı beraatlerini istedi (10 Kasım, s. 2). Cumhuriyet de savunmaların yapıldığını ve duruşmanın kararın açıklanması (tefhimi) için pazartesiye ertelendiğini bildirdi (11 Kasım, s. 3). Savunmaların içeriği hakkında başka bir bilgimiz yok. Sanıkların avukatı olup olmadığı da basından anlaşılmıyor.
Son Posta 8 Kasım’da Seyit Rıza’nın “buhranlar geçirdiğini” ve idamdan kurtulamayacağını düşünmeye başladığını yazdı. Haberle birlikte “Seyid Rızanın son bir resmi” altyazılı bir fotoğraf da yayınladı.
Savunmalar Elazığ’da sürerken Ankara’da başka bir sahne kuruluyordu: Son Telgraf 7 Kasım’da, Ankara’da açılan Polis Enstitüsü’nün müzesinde Seyit Rıza’nın kişisel eşyalarının sergilendiğini yazdı (s. 2). Ulus aynı gün Ulçay Çakır imzalı “Bir hokkabazlığın hikâyesi” başlıklı yazısında, müzede bir “irtica köşesi” oluşturulduğunu ve gazete fotoğraflarına dayanılarak bir Seyit Rıza mankeni hazırlandığını anlattı (s. 1, 8). Haber 8 Kasım’da “Seyit Rızanın istavruzları Ankarada” başlığını attı. Son Telgraf 9 Kasım’da eşyaları “Çingâne çadırı gibi…” başlığıyla saydı. Bu eşyalar arasında Kur’an ve dinî kitaplar, Ermenice kitaplar, yaklaşık 500 sayfalık bir Almanca sözlük, haçlar, mavi boncuklar ve diş çekmekte kullanılan kerpetenler vardı. İçinde İsa’nın başparmak kemiği bulunduğu ileri sürülen bir kutunun hiç açılmadığı da yazılıyordu.

Haber, 8 Kasım 1937
Gazetelerin Ermenice kitaplar ve haçlar üzerinde bu kadar durmasının amacı, bizce, dönemin ruhuna uygun biçimde Seyit Rıza’yı Ermenilerle ilişkilendirmek ve bunu şüphe ve düşmanlık kaynağı olarak sunarak itibarsızlaştırmaktı.
Akşam da 30 Ekim’de, Seyit Rıza’nın köyündeki bir kilisede saklı olduğu ileri sürülen altın bir haçı hastalandığında çıkarıp şifa aradığını yazmıştı. Listedeki eşyaların bir kısmı gerçekten Seyit Rıza’ya ait olabilir. Nitekim daha önce yayınlanmış mülakatında Seyit Rıza’nın kızı Leyla (doğum yeri, tarihi: Ağdad, 1932), babasına ait üç Kur’an’dan söz eder. (Kayıt Yeri, Tarihi: İstanbul, 2010, Kayıt: Cemal Taş, DSTP Arşivi)
Eşyaların mahkemede delil olarak kullanıldığına dair bir bilgi yok. Nereden, ne zaman ve kim tarafından alındıkları da bilinmiyor. Ancak zamanlama dikkat çekicidir: Seyit Rıza henüz yargılanıyor ve savunmasını yapmayı bekliyordu. Devletin yeni polis kurumu ise onun eşyalarını ve mankenini bir mahkûmun eşyaları gibi başkentte sergiliyordu.
Hüküm Elazığ’da henüz verilmemişti, ama Ankara’da çoktan ilan edilmişti.
“Karar pazartesi okunacak”
Son celseden sonra gazeteler kararın tarihini duyurdu.
Son Telgraf 10 Kasım’da, Yeni Asır ise 11 Kasım’da, mahkemenin kararını 15 Kasım Pazartesi günü açıklayacağını yazdı (s. 2 ve s. 3). Tan da 12 Kasım’da birinci sayfasından “Seyit Rıza ile Suç Ortaklarının Kararı Pazartesiye Okunacak” başlığını attı. Bu uzun yazıda olayların resmî anlatısı bir kez daha baştan anlatılıyordu.
13 ve 14 Kasım’da taradığımız gazetelerin hiçbirinde davayla ilgili bir haberin olmaması dikkat çekicidir.
Gazeteler bu iki gün Atatürk’ün Elazığ ve Dersim’i de kapsayan doğu gezisini izliyordu.
Basında kararın 15 Kasım Pazartesi günü okunacağı bildirilmişti. Ancak mahkeme pazartesiyi beklemeyecekti.
Bir sonraki yazıda: 14 Kasım’ı 15 Kasım’a bağlayan gece alelacele toplanan son celseyi, verilen hükmü ve Seyit Rıza’nın o gece Atatürk’le görüştürüldüğü iddiasını ele alacağız.
Not: Dersim İdamları Araştırma Grubu (Bülent Bilmez, Cemal Taş, Sedat Ulugana, Yonca Sarsılmaz) tarafından hazırlanmıştır.
90. Yıldönümüne Doğru 1937 Dersim/Tunceli Mah… | Yeni Arayış
Kaynak: Haber Merkezi
İlgili Haberler
Her Taraf CHP'nin kazandığı belediyelerde büyük değişim: 46 belediyede yönetim AK Parti'ye geçti, şimdi gözler Antalya ve Tekirdağ'da
Her Taraf Skandaldan bir yıl önce: Tera için “SPK nerede?” diye sorunca gözaltına alınmıştı. Savcı “Dolabın önünde dikil” demiş
2 yorum
Her Taraf Ersin Çelik: Yükü yine Reis’in sırtına bırakmak
Her Taraf Mehmet Altan: 'Ekmek, Eğitim, Özgürlük' ve 17 Kasım…
Her Taraf Hakkı Özdal: İşaretler Türkiye'nin telaşla seçime götürülmek istendiğini gösteriyor
Her Taraf Tanıl Bora: İşçi sınıfının görülmezliği