Son dakika
A Köşe Yazısı Arşiv

Türk modernleşmesinin bir diğer yüzü olarak: ‘Tunç Asker’

Tarih, sosyoloji alanlarında ‘resmi ideolojinin’ çizmiş olduğu çerçeveyi zorlayan entelektüellerinin kitaplarını biliyoruz. Bu kitaplar yalnız ‘resmi ideolojinin’ dışında bir bakış geliştirmekle kalmadılar, bizzat tarihe bakışımızın ve algımızın objektif şekillenmesine de önemli katkı sağladılar. ‘Resmi ideolojiyi’ köklü bir şekilde sorgulayan İsmail Beşikçi, Fikret Başkaya, Troçkist Sungur Savran gibi Türk modernleşmesini çözümlemeye çalışan güçlü tezleri anmak isterim. Keza ‘resmi ideolojinin’ dışında ‘sivil Toplumcu’ veya ‘liberal’ olarak değerlendirilebilecek Mete Tuncay, Murat Belge, Ahmet İnsel gibi tarih konusunda oldukça zaman atfeden entelektüelleri de anmak isterim. ‘Resmi ideoloji’ Türk modernleşmesini ‘Türk Rönesans’ı’, ‘Türk Aydınlanması’, ‘Türk Jakobenizmi’ ve bunun politik tamamlayıcısı olarak da ‘antiemperyalizm’, ‘ilerici’, ‘devrimci’ gibi olumlu atıflarla modern bir anlatı yazılmaya çalışıldı. Bu anlatının karşıt eleştirisi olarak da ‘Bonapartizim’, ‘Darbe’, ‘asker ve sivil otokrasisi’, ‘diktatörlük’ gibi köklü eleştiriler getirildi. Türk modernleşmesi siyasi olarak ‘ulus-devlet’ sürecini Anadolu’da yaşayan Tüm halklar için mi yoksa yalnız ‘Türk ve Müslüman’ halklar için mi kendi ‘Panteon’unu’ inşa etmişti, sorunsallığın düğümlendiği moment tastamam burası gözükmekte.

Eğer bugün Türk modernleşmesi ciddi bir kültür ve kimlik kriziyle karşı karşıya kaldıysa kuşkusuz cumhuriyetin primitif nomoslarını sorgulamak en akıllıcası. İster ‘Jakoben’, ‘devrimci’, ’antiemperyalist’ veya ‘Bonapartist’, ‘darbeci’ olarak nitelensin erken cumhuriyetin kadroları kameralist, militarist veya zenefobik eğilimler içinde olup olmadıkları su götürmeyecek şekilde ‘resmi ideolojinin’ milliyetçi kodlarının içine sindirilmiş olduğu görülecektir. Zor olsa da önyargıları kırıp belli bir mesafeyle tarih bakabilme becerisi gösterilirse yalnız tarihi değil bugünü de açıklamak gerçekçi çözümler, yanıtlar bulmak kolaylaşacaktır. Aksi takdirde sürekli sorun canlılığını koruyacaktır.

Son yıllarda Kürt aydın ve entelektüellerinin yalnız tarih alanında değil edebiyat alanına eğilmeleri ve daha mikro düzeyde, hatta içeriden denilebilecek alandan söz almaları bizleri şaşırtmıyor değil. Çünkü sorun artık tarih perspektifinden, yani politik angajman olarak kullanılabilinecek alanın içinden çıkıp daha total dünyadan söz almaya başlamalarıdır. Yeni Kürt entelektüel ve aydın kuşağı Türk modernleşmesinin dışında bırakılmış izleminin ötesinde, içerden tarih ve antropolojik okumayı temel aldığını gözlemliyoruz. Bu da yeni bir ‘aidiyet’ duygusu olarak karşımıza çıkıyor. Kürt entelektüelleri ve aydınları artık Türk modernleşmesi içinden söz almaya başladılar. Zaten Türk modernleşmesi de ancak bu bakışla sorgulanabilir ve aşılabilirdi, başka her bakış; içine kapalı, monolitik Türk modernleşmesini çok daha karmaşıklaştırıp kısırlaştıracaktı. Böyle bir modernleşme sahikliği diyostopik hamleleri sürekli hale getirecekti. Nitekim Türk modernleşme süreci bu katı müdahalelere sık tanık olmuştur. Böyle bir sürecin bertaraf edilmesi; kendini dışardan değil içerde konumlandırarak getirilecek eleştirilerle sağlanacağına inanıyoruz. Genç araştırmacı Kürt yazarlarından Selim Temo’nun yaptığı ‘Türk Şiirinde Taşra’ çalışması söylemeye çalıştığımıza tastamam oturan bir çalışmadır. Diğer bir çalışma, üzerinde durmak gerektiğine inandığım yine genç bir araştırmacı, akademisyen Kürt yazar Şener Şükrü Yiğitler’in ‘Tunç Asker’ çalışmasıdır.

‘Tunç Asker’ çalışmasının en temel tezi; J. Habermas’ın ‘modernite’ ile ‘modernizasyon’ arasında yaptığı anlam ayırımını temel alarak, Türk modernleşmesini “Buna göre, Batı dışı toplumlar modernitenin kurumsal altyapılarını intibak etmekle “modernleşme”nin bir parçası olamazlar; yalnızca “modernizasyon” sürecine dâhil olurlar.”(Tunç Asker, syf, 263) İşte bu dâhil olma durumu ‘elit’ ve ‘dayatmacı’ hamleyi önkoşul sayar. Bu anlamda Türk modernleşmesini modernizasyon olarak okunabilir. ‘Elit’ durumda tanımlanabilecek ‘kas’ Osmanlı asker-sivil bürokrasisidir. Dolaysıyla askerin modernleşme/modernizasyon sürecinde, diğer adıyla ulus-devlet inşasındaki rolü belirleyici ve kuşatıcıdır. Askere yapılan atıf, öncelik kutsanan devlet militarizasyonun membaı olarak görülmelidir. ‘Tunç Asker’ kitabında bu vurgu tatmin eden zenginlikte veriler sunmaktadır.

Batı modernleşme sürecini uzun tarihsel, kültürel ve bilimsel birikimin bir doğumu olarak yaşarken Türk modernleşmesi/modernizasyonu on yıllar içinde ve henüz hazır değilken yaşamak zorunda kaldı. Süreç ‘erken doğum’ olarak da tanımlanabilir. En büyük etkense emperyalist paylaşım ve bunla beraber dünya devrimlerinin ortaya çıkmasıdır. 1. Dünya Savaşı yalnız emperyalist savaş değildir aynı zaman da gelişmiş ülkelerin ve imparatorlukların iç sorunlarının da doruğa ulaştığı dönemdir. Batı’da Almanya, İtalya Doğu’da Rus Çarlığı modernleşme sürecini sert politik kutuplaşmalarla yaşamaktadır. Bu anlamda modern sınıfların karşı karşıya gelişi, modernleşmeyi kendi sınıf çıkarları doğrultusunda dönüştürmelerine tanıklık edilmektedir. Rusya 1905 Devrimi ve sonrası Ekim Devrimi, Almanya 1919 işçi ayaklanması Rosa Luxemburg ve Karl Liebknecht gibi ünlü devrimcilerin Alman Sosyal Demokrat Partisinin direktifiyle askerler tarafından öldürülerek ayaklanmanın/devrimin bastırılması, İtalya’da devrimci İşçi Konseylerinin dağıtılıp Mussolini diktatörlüğü (Faşizmi) gibi sert politik ortamların oluşumu. Bu dönem de doğu imparatoru olarak tanımlanan Osmanlı İmparatorluğu’nun parçalanması.

Osmanlı modernleşmesi aslında I. Meşrutiyet ile başlar ve kesintilerle, bunu ‘ikili iktidar’ dönemi olarak da adlandırılabilir. Bir tarafta Saray, Âyan Meclisi diğer tarafta seçimle beliren Meclisi Mebussan. II. Meşrutiyet 1908 ile birlikte Osmanlının son döneminde belirleyici olan iki parti vardır. Birincisi İttihat Ve Terakki diğeri de Hürriyet Ve İtilaf Fırkası partileridir. Bu iki parti Türk modernleşmesinde önemli etkisi vardır. Osmanlının Almanya ile birlikte I. Dünya Savaşına dâhil olması, yenilgi ve parçalanma bu iki siyasi partinin mücadelesi, ortaya koydukları politik perspektifler belirleyici oldu. Modernleşme bir yönüyle uluslaşma diğer yönüyle kapitalistleşme olarak vücut buluyordu. Osmanlı ‘elitleri’ emperyalist savaşla birlikte modernleşmeyi, uluslaşmayı, kapitalistleşmeyi dolaysıyla milliyetçiliği temel prensip olarak gördüler. İttihat ve Terakki’nin iktidar sürecinde Osmanlı son döneminde ‘Türkçülük, Turancılık ve Müslümanlık’ temelinde sert politik yaptırımlar yürürlüğe konur.

Cumhuriyetin kurucu unsurları bu millileştirme, Batı’ya benzeyerek millileşmenin İttihatçı zihniyetle sürdürüldüğü erken cumhuriyette de göze çarpar. Dönemin baskıcı, tekçi anlayışı dayanağı olmayan gerekçelerle iktidar tedbirleri getirilir. Cumhuriyetin ilk döneminde kurulan meclis tutanaklarında bu tedbirler yoğun bir şekilde tartışıldığı meclis zabitlerinden okuyoruz. İstiklal Mahkemeleri, Takrir-i Sükûn Kanunu gibi muhalefeti susturan yaptırımlar getirilir. 1923 ve 1950 yılları arasında kısa süreliğine kurulan iki parti de kapatılır. Tek adam, tek parti dönemi yaklaşık otuz yılı aşkın ülkeyi yönetir. Cumhuriyetin kurucu kadroları, Kemalistlerin bu kadar sert önlemler almaları yalnızca ‘gerici’ denilen Müslümanların muhalefeti miydi veya Osmanlının parçalanmasına neden olan azınlıklar mıydı? Yoksa yeni cumhuriyet, Bolşevik Devriminin yaygınlaşma korkusu muydu? Mustafa Kemal ve arkadaşları İzmir İktisat Kongresi ile birlikte Türkiye’nin temel ekonomik politikasını belirler. Türkiye Batı’ya iktisadi açıdan ne kadar sadık olduğunu bu kongreyle kanıtlamak ister. Kongreden birkaç ay sonra Lozan Antlaşmasıyla Batı’nın müttefiki olduğunu siyasi olarak ortaya koyar. Cumhuriyet kadroları sosyalist değillerdir, baştan aşağı burjuva anlayışa sahip kapitalist elitlerdir. İstedikleri batı tipi modernleşme ve ulus devleti kurmaktır. İzmir ve Lozan’da bu mesajlar verilerek Batı’yla pazarlıklar kuruldu. Cumhuriyet kadroları Sovyetlerin tarafında değil batı emperyalistlerin tarafını benimsedi. Cumhuriyet ideolojisi bu politik tutumun üzerinde inşa edilecekti. Kemalist kadrolar için modernleşmeyi politik bir tutum olarak benimsediler dolaysıyla da modernleşme modernizasyon olarak yani politik ve ‘elitist’ hamle olarak uygulamaya konuldu. Sonuç olarak ‘militarist’ yöntem devletin inşasında önemli bir araç olarak kullanıldı ve öne çıktı.

“Cumhuriyet’in ilanını takip eden yapısal değişikliklerin ardından yüzü Avrupa’ya dönük, laik, modern bir Türkiye imajı için tarihte yeni bir çıkış noktası icat edilmiştir. Bu, iki topluluğun da semavî dinleri benimsemelerinden önceki dönemlerinde bir pagan kültür ortaklığına izin veren Orta Asya tarihiydi. Buna göre, eski Türkler “savaşçılıkları, erkek-kadın eşitliğine izin veren sosyal yapıları, din dışı yaşam biçimleriyle” modern Avrupalı beyaz adamın ilk atalarıydı. Türk Tarih Tezi’nin bütün medeniyetleri eski Türklere dayandıran indirgemeci tavrı basit bir medeniyet trenine yetişme çabasından ziyade arkada kalmanın derin kompleksini ele verir. Ortak paydalar bulunurken milliyetçi özcülüğün soya/ırka/kana dair hassasiyetleri ortaya çıkıyordu. Askerin Ders Kitabı’nda (1934), “Türk milleti, dünyanın en eski, en namlı ve en şerefli bir milletidir.”  cümlesinden hemen sonra bir dizi askerî başarı sıralanıyor, Türklerin en iyi asker ve en savaşçı millet olduğu söylenerek bununla medeniyete katkılarına deliller aranıyordu. Askerliği Orta Asya Türkleri için ulusal bir kariyer olarak tanımlayan Kemalist ideologlar göçebe hayat ve savaş becerileri üstüne bütün bir uygarlığı inşa ediyordu…”(Tunç Aske r,sy f64)

Türk modernleşmesi/modernizasyonunda militarist öğe yalnızca ‘araçsal’ faktör olarak karşımıza çıkmaz aynı zamanda ‘amaç’ niteliğinde kurucu bir unsur olarak kendine yer edinir. Bunun sancılarını askerin sivil hayata sık sık yaptığı müdahaleyle de gözlemleriz. Darbeler, muhtıralar v.s sistem dışı değil sistemin sık ürettiği hastalık haller olarak karşımıza çıkar. Bu durumun siyasi alandaki sorunsalı bütün yönleriyle toplum bütün hücreleriyle hissetmektedir ve çözüm bekleyen temel konuların başında gelmektedir.

‘Tunç Asker’ erken dönem cumhuriyetin (1920’ler – 1930’lar sonu) devlet, bürokrasi, siyaset üçleminde militarizmin kurumsallaştırılmasına vurgu yapar. Bu Türk modernleşmesinin en temel paradoksudur.

Kitabın bir diğer önemli vurgusu militarizmin edebiyat alanındaki karşılığıdır. Ulus-devlet süreci bir anlatının inşası olarak yaşanır. B. Anderson’un ‘Hayali Cemaatler’i, E. Habsbawm’ın ‘Geleneği İcadı’na benzer anlatının yazım tarihidir. Sorun bu ‘icadın’ veya inşanın bize sunulmayan veya gizlenen yüzüdür. Batı bunu iç dinamikleriyle kırdı, modernleşmenin ilk kırılması moderne olan güvenin sarsılmasıyla yaşadı. Bu da ilk burjuva devrimlerinin yarattığı tahribatla oldu. Batı’da ilk kırılma 19. yüzyıla denk düşer. Edebiyat alanında sembolist C. Baudelaire, E. Poe, A. Rimbaud gibi yazarları su yüzüne çıkarır. İkinci derin kırılma I. Dünya Savaş öncesi başlar ve bugüne gelir. Bu iki kırılmanın biz de; ya çok yüzeysel yaşanması ya da çok geriden takip edilmesi modernleşme ‘saikleri’ olarak öne çıkan asker-bürokrasiye tabi veya eklenmeyi beraberinde getirmiştir. Şener Şükrü Yiğitler erken dönem cumhuriyet aydının durumunu çağdaşlarıyla kıyasladığında haklı bir serzenişte bulunur:  “I. Dünya Savaşı’ndan sonra Batı’da aydın ve edebiyatçılar arasında savaş karşıtı bir söylem gelişmiş, bu yolda yüksek edebiyat ürünleri verilmiş, anti-militarist enternasyonal örgütlenmelere gidilmişti. Türk aydının bu uluslararası duruşa ilgisizliği kadar Türk edebiyatı da sözü edilen yüksek edebiyata ulaşmayı sağlayacak evrensel değerlerin uzağındaydı. Aynı dönemde, Türk edebiyatında hâlâ grotesk asker betimlemelerinin, dergi ve kitaplarda bu türden çizimlerinin revaçta olduğu militarizm dozu yüksek bir “tunç devri” yaşanıyordu.”(Tunç Asker, syf 106)

‘Tunç Asker’ kitabında önemli bir bölüm ‘resmi ideoloji’ sanat ve sanatçı ilişkisi üzerine durur. Cumhuriyetin ilk 30 yılında yayımlanan romanlar genç araştırmacının ‘militarizm’ üzerine tezinin önemli dayanağıdır. Bu kısa dönemde yazılan yaklaşık 140 civarında roman elden geçirilir. Önemli bir tarama ve inceleme yapılır. Bu dönemde yazılan romanlar hakkında pek çok eleştiri yazıldığını biliyoruz. Bu eleştirilerin bir kısmı muhalif diğer kısım  ‘resmi ideolojiye’ bağlı ikinci kuşak yazarlardan gelmiştir. Rauf Mutlay, Nurullah ataç, Cemil Meriç, A. Hamdi Tanpınar, Berna Moran, Fethi Naci, Ahmet Oktay gibi Türk edebiyatında kanonik özellikler taşıyan yazarlar mutlaka anılmalıdır. Ahmet Oktay, Rauf Multay’a başvurarak dönemin romanın ne denli ‘estetiği’ dışladığını şöyle aktarır: “…‘1926’da basılan romanların büyük çoğunluğu çağdaş romancılıkla bağdaştırılmayacak derecede acemi ürünler, tek boyutlu aşk hikâyeleridir’, ‘aynı kısırlık 1927’de de sürmektedir’, ‘harf devrimine girdiğimiz 1928’de bir yığın piyasa eseri çıkar ortaya’, ‘1929’da romanlarda gözle görülür bir azalış vardır’, ‘1930’da birkaç değerli ürün görülür. Başta 9. Hariciye Koğuşu gelmektedir’, ‘1931 romanları arasında gene acemilik örnekleri çoğunluktadır. İki eser piyasa hafifliklerinden ayrılır: P. Safa’nın Fatih Harbiye’si, S. Ertem’in Çıkrıklar Durunca’sı,’, ‘bir eser dışında (Yaban –A.Oktay’ın şehridir alıntıya) 1932 de etkisiz bir roman yılıdır.’, ‘1933’te (yine A. Oktay ekleme yapar) tek kitapla P. Safa’nın Bir Tereddüttün Roman’ıyla yetineceğiz’, 1934’e kısır bir kadroyla gireriz’, ‘1935 iyimserliğe varan sonuç getirmez’, ‘1936’da H. Edip’in olgun eseri görünür: Sinekli Bakkal’, ‘1937 karışık niyetlerle doludur. Yılın eseri S. Ali’nin Kuyucaklı Yusuf’udur’, ‘1938 yeni değerler getirmemiştir. Tek eser M.C. Kuntay’ın Üç İstanbul’udur’, ‘1939’da H. Edip’in Tatarcık’ından başka söz konusu edilecek kitap yoktur.’ 1940’ın toplamı da bir eser dışında (S.Ali’nin İçimizdeki Şeytan’ı-A. Oktay şehridir.) acınası bir zayıflıktadır.”(Cumhuriyet Dönemi Edebiyatı, Ahmet oktay, Kültür Bakanlığı Yayınları, syf 117) Eleştiriler ‘acemilik’, ‘zayıflık’ nitelemeleriyle hafifleştirilse de asıl olan yazarların ‘ideolojik’ reflekslerle romanlarını kurmalarıdır. Öncelik cumhuriyet kadroları gibi ‘ulus-devlet’ inşası, onlar da bu inşanın hikâyesini öne çıkarmışlardır.

Ortada nitelikli edebiyatın, estetiğin olmaması yazılan romanların ‘ısmarlama’ olduğu izlenimi verse de asıl neden; “Arzulanan Batılılaşma için payanda görevi görecek bir burjuva sınıfının yokluğunda savaşın ardından hazır kıta bekleyen orduya yeni görevler doğmuştur. Cumhuriyet kadrolarının iddia ettiği “sınıfsız, imtiyazsız, kaynaşmış bir kitle” tekçiliğinin en büyük dayanağı orduydu. Kendini rejimin kurucusu/koruyucusu olarak gören ve doğal olarak demokratik sınırlar içine çekilmesi beklenemeyecek ordu, modernleşmeyi kendi yöntemlerine göre kotarmaya çalışırken adını koymadığı “militarist modernleşme”nin hikâyesini anlatmak, propagandasını yapmak edebiyatçılara düşüyordu.” (Tunç Asker, syf 264) Şener Şükrü Yiğitler’in dikkat çektiği ideolojik angajmandır. İdeolojinin kurucu gücü de ‘ordu’ yani askerdir. Ordunun cumhuriyetin kuruluşunda üstlendiği miras sürekli günümüze taşınmıştır. Modernleşme demokratik içerik kazanarak sivilleşmeyle toplumsal alanın bütün hücrelerine sirayet etmesi gerekirken yüzeysel denilebilecek biçimsel ve sert yaptırımlarla ilerler. Türk modernleşmesi başından beri kendi doğal sürecinde ilerlemesine olanak tanınmadığında ‘modernleşme paradoksu’ olarak günümüz siyasi sorunu olarak canlılığını korur. Entelijansiya tarafından ‘Batı- Doğu’ problematiği olarak tanımlanmaya çalışılan bu modernleşme macerası temel olarak siyasi sorundu. Siyasi sorun olduğundan dolayı da toplumun bütün kesimi duyarlı kaldı. İç siyasi dengeler, siyasi ve kültürel kamplaşmalar çoğunlukla bu temel ekseninde yürütüldü.

Türk modernleşmesinin ürettiği militarizm sorunu ancak toplumsal üstyapının ve siyasetin sivilleşmesiyle sağlanacaktır. Bunun için öncelik demokratik, özgürlükçü anayasa ve yargının buna göre yeniden özerkliğinin sağlanmasından geçer. Bunu ordudan değil sivil hayatın aktörlerinden beklemek gerekir. Umarım ‘Tunç Asker’ gibi yakın tarihin siyaset, edebiyat, sanat ve kültür alanına dönük mikro çalışmalar çoğalır. Türk modernleşmesinin gelişim, kırılma süreçleri ve buna paralel muhalif kültürel çıkışları konu alan çalışmalara yoğunlaşacak cesur ve sabırlı insanlara ihtiyacımız var.

*: Tunç Asker - Türk Romanında Asker Miti ve Militarizm (1923-1938) / Şener Şükrü Yiğitler

Kopyalandı

Yazarın Diğer Yazıları

Tümü
  1. KAVRAMSAL SANATA DAİR
  2. MEYVEYİ DALINDAN YEMEK GÜZELDİR!
  3. MODERNLEŞME, TÜRK ŞİİRİ ve SEKÜLERLEŞME
  4. ONUR AKYIL: ŞAİRLİKTEN DÜZYAZIYA GEÇMEK…
  5. AŞK HAKKINDA DÜŞÜNCELER