Köşe Yazısı
Bekir AĞIRDIR
CHP'de yaşananlardan topluma: Mutlak butlan araştırmasında veriler ne söylüyor?
Toplumun önemli bir bölümü yaşananları yalnızca CHP’nin iç meselesi olarak görmüyor. Ama aynı toplum yaşananları yalnızca CHP adına da okumuyor. İnsanlar giderek daha fazla kendi gelecekleri adına okuyor. Yargıya bakarken yalnızca bir dava, belediye operasyonlarına bakarken yalnızca bir belediye, CHP içindeki mücadeleye bakarken yalnızca bir parti görmüyorlar. Bütün bunların içinde kendi hayatlarının geleceğine dair işaretler arıyorlar
Geçen haftaki yazıda, CHP kurultayına ilişkin mutlak butlan kararı, CHP’li belediyelere yönelik operasyonlar ve tutuklamalar ile bunların etrafında oluşan siyasi tartışmaların yalnızca CHP’nin iç meselesi olarak okunamayacağını savunmuştum.
Elbette işin bir katmanında CHP’nin kendi iç gerilimleri, liderlik mücadeleleri ve kurumsal sorunları var. Ama ikinci katmanda yerel seçimlerden sonra ortaya çıkan yeni siyasi denge ve muhalefetin ilk kez iktidar karşısında psikolojik üstünlük hissi yakalaması bulunuyor. Üçüncü ve daha derin katmanda ise yargı kararlarından kayyum uygulamalarına, medya alanındaki dönüşümlerden güçler ayrılığının aşınmasına kadar uzanan daha geniş bir devlet-toplum ilişkisine dair iktidarın tahayyülü ve bu çerçevede yaptıkları var.
Bu nedenle mesele yalnızca CHP’nin geleceği değil. Mesele Türkiye’de siyasal rekabetin hangi kurallarla işleyeceği, devlet ile toplum arasındaki ilişkinin nasıl şekilleneceği ve Cumhuriyet'in ikinci yüzyılının hangi referanslar üzerine kurulacağı.
Ancak böyle bir tartışmada iki kolaycılıktan da uzak durmak gerekiyor. Bunlardan ilki, yaşanan her gelişmeyi tek bir merkezden yönetilen kusursuz bir planın parçası olarak görmek. Elbette siyasi aktörlerin stratejileri, hesapları ve müdahaleleri var. Ama hayat yalnızca bu stratejilerin ürünü değil. Toplum da kendi tepkileri, beklentileri, korkuları ve umutlarıyla sürecin aktif bir parçası.
İkinci kolaycılık ise bütün bu gelişmeleri yalnızca seçim ve oy oranı hesabına indirgemek. Son iki haftada yaşananları yalnızca CHP veya olası yeni partinin potansiyel oy oranı üzerinden bakmak da doğru değil.
Çünkü seçmen dediğimiz insanlar araştırmacıların kurduğu varsayımsal senaryolara göre oturup rasyonel hesaplar yapan aktörler değiller. Bu nedenle araştırmaları yaşananların oy oranlarına etkisine sıkıştırmak yerine toplumun bugünkü ruh halini anlamak için kullanmak daha doğru.
Çünkü siyaset yalnızca aktörlerin ne yaptığıyla şekillenmez. En az onlar kadar önemli olan, toplumun bütün bu yaşananlara hangi anlamı yüklediği. İnsanlar olayları hukuk metinleri, dava dosyaları ya da siyasi analizler üzerinden değil, kendi hayat deneyimleri, kimlikleri, duyguları ve kanaatleri üzerinden anlamlandırıyor.
Bu nedenle olaylar ve aktörler kadar toplumun CHP ve butlan kararı hikâyesini nasıl okuduğuna odaklanmak önemli.

Toplumun zihnindeki dört hikâye
Veri Enstitüsü’nde butlan kararı ve ardından yaşananlara dair aboneleri bilgilendirme amaçlı bir araştırma yaptık. Araştırma sonuçlarına bakınca ilk dikkat çeken nokta şu oldu: Mutlak butlan kararı, Türkiye genelinde geniş bir farkındalık alanı bulmuş. Toplumda yüzde 46.7’lik bir kesim gelişmeyi duymakla birlikte içeriğine hakim olmadığını ifade etmiş. Kararı detayıyla bildiğini söyleyenlerin oranı ise yüzde 36.3’te kalmış.
Buna rağmen karar hakkında güçlü kanaatler ve güçlü duygular oluşmuş durumda. Bu durum bize insanların meseleyi hukuki ayrıntılar üzerinden değil, daha büyük bir hikâyenin parçası olarak anlamlandırdığını gösteriyor.
Butlan kararının hukuki-siyasi niteliğine ilişkin değerlendirmede, toplumun yüzde 42’si ‘tamamen siyasi amaçlarla alınmış, haksız bir karar’ olarak nitelendiriyor; yüzde 21.8’i ‘hukuki gerekçeleri haklı ancak siyasi zamanlaması manidar’ diyor. Kararı ‘doğru ve hukuka uygun’ bulanların Türkiye geneli oranı yüzde 15 düzeyindeyken yüzde 21.2’lik bir kesim ise konuda net bir görüşe sahip olmadığını söylemiş.
Araştırma bulgularının satır aralarına bakınca toplumun zihninde dört farklı hikâye dolaşıyor. Fakat bu dört farklı hikâye aynı zamanda dört ayrı seçmen grubuna işaret etmiyor, toplumun zihninde bu meseleye dair dört ayrı anlamlandırma olduğunu gösteriyor. Çünkü aynı insan aynı anda hem CHP’nin hata yaptığını düşünebiliyor hem de iktidarın süreci kullandığına inanabiliyor. Araştırmanın en ilginç bulgusu da tam burada.
Birinci hikâye: Bir dizayn girişimi yaşanıyor
Toplumdaki en güçlü hikâye bu gibi görünüyor. Araştırmada kararın “siyaseti ve ana muhalefeti dizayn etme çabası” olduğunu düşünenlerin oranı yüzde 37.8’e ulaşıyor. Toplumun yüzde 25.5’i ‘CHP’nin parti içi yönetim ve hukuk süreçlerindeki yanlışları’ olarak değerlendiriyor. Hukukun üstünlüğü okumasını yapanlar yalnızca yüzde 15.6 düzeyinde kalırken, yüzde 21.1’lik bir kesim ise fikir beyan etmemiş.
Daha da önemlisi, “Bu süreç neyin projesi?” sorusuna verilen cevaplarda toplumun yüzde 55’i yaşananları bir tür siyasi tasarım olarak okuyor. Kimisi bunun muhalefeti etkisizleştirme projesi olduğunu düşünüyor, kimisi de Erdoğan’ın daha rahat yenebileceği bir siyasal denge yaratma çabası olduğunu. CHP’nin kendi iç meselesi olduğunu düşünenler ise yalnızca yüzde 22 oranında kalıyor.
Bu bulgu önemli, çünkü toplumun önemli bir bölümü yaşananları hukuk alanında değil, güç ilişkileri alanında anlamlandırıyor. Bir başka deyişle insanlar, “Mahkeme ne dedi?” sorusundan önce, “Bu süreç kimin işine yarıyor?” sorusuna cevap arıyor.

İkinci hikâye: CHP kendi sorunlarının bedelini ödüyor
Toplumun beşte biri yaşananları CHP’nin kendi yönetim sorunlarının sonucu olarak görüyor. Bu insanlar için mesele öncelikle dış müdahale değil, CHP’nin kendi içindeki gerilimleri yönetememesi.
Bu kümenin ilginç tarafı yalnızca iktidar seçmeninden oluşmaması. Diğer partililerin ve kararsızların bir bölümü de burada. Bu insanların temel sorusu, “Madem iktidara alternatif olmaya talipsiniz, kendi partinizi neden yönetemiyorsunuz?”
Aslında bu hikâye son yıllarda muhalefete yöneltilen en temel eleştirinin devamı. Seçim kayıpları, liderlik tartışmaları, aday belirleme süreçleri ve şimdi de kurultay krizleri aynı çerçevede okunuyor. Bu nedenle toplumun bir kesimi için mesele demokrasi ya da rejim tartışmasından önce CHP için bir yönetebilme kapasitesi meselesi.
Üçüncü hikâye: Hem CHP’nin hataları hem de müdahale var
Araştırmanın en ilginç sonucu belki de burada. Siyasetçiler bu vakada toplumu iki kutuplu görüyor; ya tamamen iktidarın müdahalesi vardır ya da tamamen CHP’nin kendi hataları.
Oysa araştırma bunun böyle olmadığını gösteriyor. Örneğin kararın hukuki gerekçeleri olabileceğini ama siyasi zamanlamasının manidar olduğunu düşünenler kayda değer bir büyüklükte. Erdoğan ve iktidarın süreçte rol oynadığını düşünenlerin oranı da oldukça yüksek. Öte yandan aynı toplum CHP’nin kendi sorunları olduğunu da kabul ediyor.
Yani toplumun önemli bir bölümü şu cümleyi aynı anda kurabiliyor. “CHP’nin yanlışları olabilir ama bu yanlışlar yaşanan her şeyi açıklamıyor.”
Bu nedenle kamuoyunda görülen asıl eğilim siyasal aktörlerin kurduğu keskin karşıtlıklardan daha karmaşık. Toplum aynı anda birkaç açıklamayı birlikte taşıyabiliyor.

Dördüncü hikâye: Asıl sorun artık kurallara güvenememek
Araştırmanın bana göre en önemli bulgusu burada. Çünkü bütün soruların altında daha büyük bir duygu yatıyor: “Güvensizlik”.
Toplumun yüzde 50’si yaşanan süreç nedeniyle yargıya olan güveninin azaldığını söylüyor. Güveninin arttığını söyleyenler ise yalnızca yüzde 8.
Daha önemlisi, araştırmanın duygu haritasında baskın duygular öfke ya da coşku değil, endişe (yüzde 31), umutsuzluk (yüzde 32), şaşkınlık (yüzde 23).
Bu tablo bize başka bir şey anlatıyor. Toplumun önemli bir bölümü artık yalnızca iktidara ya da muhalefete değil, siyasal oyunun kendisine güvenmekte zorlanıyor.
Belki bugün Türkiye’nin karşı karşıya olduğu asıl mesele de burada. Çünkü demokrasi yalnızca seçimlerin yapılması değil. Demokrasi aynı zamanda insanların kuralların herkese eşit uygulanacağına inanması. Kurallara olan güven aşındığında, insanlar yalnızca siyasi aktörlerden değil, siyasetin kendisinden uzaklaşmaya başlıyor.
Bu hikâyede aktörlerin rolü
Erdoğan ve iktidarın süreçteki rolüne ilişkin algıya bakıldığında toplumun yüzde 24.5’i yaşananları ‘tümüyle Erdoğan’ın tasarımı ve yönetiminde’ olarak nitelendirirken, yüzde 19.9’u ‘muhalefeti zayıflatmak için süreci destekliyor’, yüzde 16.5’i ise ‘süreci siyasi fırsata çeviriyor’ diyor. Bu üç okumanın toplamı, yani iktidarı doğrudan ya da dolaylı olarak Erdoğan’ı sürecin etkin/belirleyici aktörü olarak gören kesim yüzde 60.9’a ulaşıyor.
Kılıçdaroğlu ve ekibinin bu süreçteki pozisyonlarına dair değerlendirmede toplumun yüzde 30.7’si bu süreci ‘parti içi iktidar mücadelesi’, yüzde 25.7’si ise ‘iktidarla iş birliği içinde olduğunu gösteren bir süreç’ olarak okuyor. Bu iki olumsuz okumanın toplamı yüzde 56.4’e ulaşıyor. Yalnızca yüzde 13.9 oranında bir kesim Kılıçdaroğlu ekibinin yaptıklarını ‘hak arama mücadelesi’ olarak nitelendiriyor.
Özgür Özel yönetiminin krizdeki tutumunun daha olumlu bir değerlendirme zemini bulduğu görülüyor. Toplumun yüzde 32.8’i Özel yönetiminin tutumunu ‘parti bütünlüğünü korumaya yönelik gerekli bir tutum’ olarak nitelendirirken, yüzde 27’lik bir kesim ise ‘gerekçeleri anlaşılabilir, ancak yöntemi ve üslubu yanlış’ diyor. ‘Parti içi muhalefeti sınırlamaya yönelik yanlış bir tutum’ diyenlerin oranı ise yüzde 17.7’de kalıyor.

Bu algılar ve ruh hali siyaseti nasıl etkiler?
Geçen hafta da tartıştığım gibi belki de yaşananların tek hedefi CHP olmayabilir. Araştırmanın da gösterdiği tablo toplumun da giderek aynı noktaya yaklaştığı.
İnsanlar CHP’yi konuşuyor görünseler de aslında devletin nasıl işlediğini, kuralların kime göre uygulandığını ve gelecekte nasıl bir ülkede yaşayacaklarını tartışıyorlar. Çünkü toplumun zihnindeki soru artık “CHP’de ne oluyor?” sorusundan çok, “Türkiye’de ne oluyor?” sorusuna da dönüşmüş durumda.
Araştırmanın ortaya koyduğu tabloya bakınca ilk dikkat çeken nokta, yaşananların iktidar lehine güçlü bir toplumsal rıza üretmiyor oluşu. Ancak aynı tablo muhalefetin de kendiliğinden güven üreten bir alternatif haline gelemediğini gösteriyor.
Toplumun önemli bir bölümü yaşananları normal bulmuyor. Ama aynı zamanda muhalefetin mevcut performansından da tam anlamıyla tatmin olmuş görünmüyor.
Örneğin yargıya duyulan güven azalırken, CHP’nin ekonomi, adalet ve liyakat gibi alanlarda çözüm üretebilme kapasitesine duyulan güven de aşınıyor. Bu nedenle toplum aynı anda iki kanaati taşıyor gibi görünüyor: “Yaşananlar normal değil”, ama aynı zamanda “henüz güven veren bir alternatif de oluşmuş değil.”
Aslında son yıllarda hemen bütün araştırmalarda karşımıza çıkan temel gerilim de bu. Toplumun büyük bölümü gidişattan memnun değil. Ama aynı toplum alternatif konusunda da tam anlamıyla ikna olmuş değil. Bu nedenle ortaya paradoksal bir durum çıkıyor. Toplum iktidardan uzaklaşıyor, ama aynı hızla muhalefete yaklaşmıyor.
Buradan sonra mesele yalnızca CHP açısından değil, Türkiye siyaseti açısından da anlam kazanıyor. Çünkü insanlar artık yalnızca siyasi aktörlere değil, siyasetin sorun çözme kapasitesine ilişkin de kuşku duymaya başlıyor. Araştırmada ortaya çıkan baskın duygu da öfke değil, endişe ve umutsuzluk.
Bu nedenle bugün Türkiye’nin karşı karşıya olduğu mesele, daha derinde bir siyasete güven kriziyle karşı karşıya olmamız. İnsanlar artık yalnızca “Kim yönetsin?” sorusunun değil, “Gerçekten bir şey değişebilir mi?” sorusunun da cevabını arıyor.
Belki de araştırmanın en önemli sonucu burada ortaya çıkıyor. Toplumun önemli bir bölümü yaşananları yalnızca CHP’nin iç meselesi olarak görmüyor. Ama aynı toplum yaşananları yalnızca CHP adına da okumuyor. İnsanlar giderek daha fazla kendi gelecekleri adına okuyor. Yargıya bakarken yalnızca bir dava, belediye operasyonlarına bakarken yalnızca bir belediye, CHP içindeki mücadeleye bakarken yalnızca bir parti görmüyorlar. Bütün bunların içinde kendi hayatlarının geleceğine dair işaretler arıyorlar.
Bu nedenle tartışmaları yalnızca CHP’ye dair yürütmek eksik kalıyor. Değindiğim bulgular aynı zamanda Türkiye toplumunun bugünkü ruh halinin bir fotoğrafı. O fotoğrafta değişim isteği kadar yorgunluk, itiraz kadar güvensizlik, umut arayışı kadar kaygı da var.
Ve belki bugün Türkiye siyasetinin önündeki en büyük mesele de tam bu. Toplum değişim istiyor, ama değişimin mümkün olduğuna dair inancını giderek kaybediyor.
Eğer yaşananlar gerçekten Cumhuriyet’in ikinci yüzyılının referanslarının yeniden tanımlandığı bir dönemin işaretleriyse, bundan sonrasını belirleyecek olan yalnızca siyasi aktörlerin hamleleri olmayacak kuşkusuz. Asıl belirleyici olan toplumun buna nasıl cevap vereceği, neyi kabul edip neyi reddedeceği olacak.
Oksijen'den alınmıştır.
Yazarın Diğer Yazıları
Tümü- Toplum neyin değişmesini istiyor ve aynı anda neyin değişmesinden korkuyor?
- Aktif kurumsal yurttaşlık: Benim elimden ne gelir?
- Türkiye toplumu kendi hayatını ve ülkenin gidişatını değiştirebileceğine inanıyor mu?
- Milliyetçiliğin sınavı: 'Terörsüz Türkiye' taviz hikâyesi mi olacak, başarı hikâyesi mi?
- Yeniden ortak bir gelecek hikâyesi kurmanın ilk şartı: Bugün kim olduğumuzu yeniden öğrenmek ve düşünmek