Son dakika
Bekir AĞIRDIR Köşe Yazısı Bekir AĞIRDIR

Toplum değişiyor, siyaset aynı kalıyor: Sosyal demokrasi bundan sonra ne yapmalı?

Türkiye sosyal demokrat hareketi uzun yıllardır ilk kez toplumdaki değişim talebiyle bu kadar güçlü biçimde karşı karşıya. Konu CHP’nin iç dengeleri ya da bir sonraki seçimin sonucu değil, sosyal demokrasinin bu kez değişen toplumu anlayıp anlayamayacağıdır. Çünkü toplum beklemiyor. Hayat beklemiyor. Ve tarih, kaçırılan fırsatlar için ikinci bir şans vereceğinin garantisini hiçbir zaman sunmuyor

Butlan kararıyla başlayan CHP’deki siyasi ve yönetsel kriz üçüncü haftasını geride bıraktı. Kılıçdaroğlu ekibinin tercihleri, iktidarın açık veya örtük müdahaleleriyle mesele giderek trajikomik bir hale dönüyor. Bazı TV kanallarının ajitasyonuyla konu CHP’nin bölünmesi veya kapatılmasına kadar da gidebilir.

Fakat ilk günden itibaren aktörler üzerinden değil meselenin üreteceği sonuçlar, taşıdığı anlam bakımından olaylara bakmaya çalışıyorum. Elbette güncelin ve aktörlerin üzerinden tartışmanın hem gerekli hem de şehvetli bir yanı var. Öte yandan asıl mesele, “toplumun ne yaşadığı”, “Türkiye’nin nasıl değiştiği”, “sosyal demokrasinin bu değişimi anlayıp bir cevap üretip, üretemeyeceği” ve daha da derinde Cumhuriyet’in yeni referanslarının, yeni toplumsal uzlaşmanın ilkelerinin neler olabileceği…

İki hafta önceki ilk yazıda, CHP kurultayına ilişkin mutlak butlan kararı, CHP’li belediyelere yönelik operasyonlar ve son dönemde yaşanan gelişmelerin yalnızca CHP’nin iç meselesi olarak okunamayacağını savunmuştum. Çünkü mesele bir yandan CHP’nin kendi gerilimleri, liderlik mücadeleleri ve kurumsal sorunlarıyla ilgili olsa da daha derinde Türkiye’de siyasal rekabetin kuralları, devlet-toplum ilişkisi ve Cumhuriyet’in ikinci yüzyılının hangi referanslar üzerine kurulacağıyla ilgiliydi.

Geçen haftaki ikinci yazıda ise toplumun bütün bu yaşananları nasıl okuduğunu anlamaya çalıştım. Araştırmalar gösteriyordu ki toplumun önemli bir bölümü yaşananları hukuki değil siyasi görüyor ve meseleyi yalnızca CHP’nin sorunu olarak değerlendirmiyor. İnsanlar aslında devletin nasıl işlediğini, kuralların kime göre uygulandığını ve kendi geleceklerini tartışıyorlar.

Ama aynı toplum henüz güven veren bir alternatifin ortaya çıktığına da ikna olmuş değil. Bu nedenle artık soru yalnızca CHP’nin ne yapacağı değil, Türkiye’de siyasetin bu güven krizine nasıl cevap vereceği.

Çünkü yaşananlar yalnızca bir seçim daha kazanabilmek için iktidarı muhalefeti biçimleme çabası değil. AK Parti iktidarıyla geçen yirmi dört yıl yalnızca iktidarın giderek merkezileşmesinin ve otoriterleşmesinin hikâyesinden ibaret de değil. Devlet ile toplum arasındaki ilişkinin, toplumun, yurttaşlığın, temsilin ve siyaset yapma biçimlerinin dönüşümünün de hikayesi.

Toplum değişiyor, siyaset aynı kalıyor

Şimdi üçüncü haftanın analizinde üçüncü soruya geliyoruz, bütün bunlar yaşanırken muhalefet ne yapmalı?

Bugün hem iktidar hem muhalefet eski siyaset alışkanlıklarıyla hareket ediyor. İktidar hâlâ toplumu güvenlik ve beka ekseninde tanımlıyor. Muhalefet ise iktidarın yanlışlarını göstermenin kendiliğinden toplumsal destek üreteceğini varsayıyor.

Oysa araştırmaların da gösterdiği gibi toplum ne yalnızca iktidarın anlattığı hikâyeye inanıyor ne de muhalefete bütünüyle teslim oluyor. İnsanlar giderek daha fazla kendi hayatlarından hareketle siyaset okuyor. Mahkemelere kendi adalet duygusu üzerinden, ekonomiye çocuğunun geleceği üzerinden bakıyor.

Bu nedenle siyasetin önündeki mesele artık yalnızca seçmenin parti tercihini değiştirmek değil. Toplumun yeniden güvenebileceği bir gelecek duygusu üretebilmek.

Belki de mesele burada düğümleniyor. Türkiye değişiyor, beklentiler değişiyor. Tarih sosyal demokrasiye bir kez daha aynı soruyu soruyor: “Bu değişimi anlayabilecek misin?”

Savunmak yetmez ama zorunludur

Yaşananlar karşısında CHP’nin ve muhalefetin yalnızca bugüne itirazı yeterli değil. Ama yalnızca geleceğin hikayesini anlatarak toplumu ikna etmesi de mümkün değil.

Çünkü ortada somut bir siyasal mücadele alanı var. Kararnameler ve yasal düzenlemelerle merkeziyetçilik güçlendirilirken özellikle de yerel yönetimlerin alanı daraltılıyor. Seçilmiş belediye başkanları görevlerinden uzaklaştırılıyor ya da tutuklanıyor.

Siyasal alan baskılanırken, siyasetin mekânsal zemini mahkeme salonlarına taşınıyor. Siyasal alan, sivil toplumun alanı, hak taleplerine yaslanan gösteriler, protesto amaçlı her türlü eylem kısıtlanıyor, grevler yasaklanıyor, sivil aktivistler ve medya kimi zaman tutuklamalar, kimi zaman ağır mali cezalarla denetim altına alınmaya çalışılıyor. Dolayısıyla CHP için hem hukuki hem de siyasi savunma siyaseti kaçınılmaz.

Ama aynı zamanda yalnızca savunma siyasetiyle yol almak da mümkün değil. Çünkü toplumun temel duygusu endişe ve umutsuzluk. İnsanlar yalnızca kimin haklı olduğunu öğrenmek istemiyor. Bir çıkış yolu da görmek istiyor. Bir bakıma insanlar geleceklerini arıyor.

Bu nedenle başta CHP, muhalefetin önündeki görev baskılara direnmek kadar, direnirken umut ve gelecek duygusu da üretebilmek. Ama nasıl?

Tarih tekrar etmiyor ama uyarıyor

Bu sorunun cevabını yalnızca bugünün gelişmelerinde ararsak eksik kalıyoruz. Unutuldu, genç kuşaklar hatırlamaz belki ama Türkiye sosyal demokrat hareketi benzer bir kavşakla ilk kez karşılaşmıyor.

12 Eylül darbesi ardından 1983’te toplum generallerin partisine değil Özal’ın Anavatan Partisi’ne iktidarı vermişti. İlk dönemin ardından hem ulusalda hem de yerelde ANAP iktidarının rakipsiz süreceği beklenirken 1989 yerel seçimlerinde Sosyal Demokrat Halkçı Parti sansasyonel bir başarı yakaladı. Yaşanan sosyal demokrasi için yalnızca bir seçim başarısı değildi. SHP, hızla kentleşen, teknolojiyle tanışmaya başlayan, yeni orta sınıfların ortaya çıktığı, kadınların, gençlerin, Kürtlerin ve farklı kimliklerin kamusal alanda daha görünür hale geldiği yeni Türkiye ile karşılaşma fırsatı yakaladı. Türkiye yalnız siyasal olarak değil, toplumsal olarak da değişiyordu.

SHP bu değişimi ilk fark eden hareketlerden biri oldu. Yerel yönetimler üzerinden yeni kentlilik deneyimlerine cevap aradı. Kürt meselesinin yalnız güvenlik politikalarıyla çözülemeyeceğini söyledi ve temsilcilerini kendi listelerinden aday yaptı. Çoğulculuk, yerel demokrasi ve katılım gibi başlıkları tartışmaya açarak yeni toplumla ilişki kurmaya çalıştı.

Ancak aynı dönemde başka bir süreç daha başladı. İSKİ skandalıyla toplumsal güven zedelenirken, 1992’de CHP’nin yeniden açılmasıyla sosyal demokrat hareketin gündemi kendi içine döndü. Değişen toplumun yeni meseleleri yerine birleşmeler, ayrışmalar, liderlik mücadeleleri, örgütsel dengeler ve klikleşmeler tartışılmaya başlandı. Sosyal demokrat hareketin enerjisinin önemli bir bölümü toplumu anlamaya değil, kendisini tartışmaya yöneldi.

Oysa Türkiye değişmeye devam ediyordu. Dönemin temel sorusu şuydu: Sosyal demokrasi değişen toplumu temsil edecek yeni bir hikâye kurabilecek miydi? Bu soruya yeterince güçlü bir cevap üretilemedi.

Ortaya çıkan boşluğu başkaları doldurdu. 1987 ve 2002 genel ve yerel seçimlerinin tümünde birinci parti değişti, toplum yeni meselelerine cevap üretecek her siyasi hareketi bir kez denemeye çalıştı.

Toplum da hayat da beklemiyor

1990’ların sonunda Türkiye yalnız siyasi değil, toplumsal bir kırılma dönemine girdi. 28 Şubat süreci, 1999 Marmara Depremi yaşandı. Ardından 2000 ve 2001 ekonomik krizleri geldi. Bugün geriye dönüp baktığımızda bu gelişmeleri çoğu zaman ayrı ayrı değerlendiriyoruz. Oysa toplum açısından bunlar tek bir büyük travmanın parçalarıydı.

İnsanlar yalnız gelir kaybetmedi, güven kaybetti. Yalnız ekonomik düzen sarsılmadı, mevcut tüm kurumlara duyulan inanç sarsıldı. Belki de bu iktidarın önce medyayla ve sermayeyle sonra da orduyla girdiği güç mücadelelerin arkasında hissettiği güçlü toplumsal desteğin nedeni de o dönemin etkin aktörlerine olan güven kaybıydı.

Yalnız hükümetler değil, devletin kapasitesi, medyanın güvenilirliği, siyasal partilerin sorun çözme becerisi ve mevcut düzenin bütün aktörleri sorgulanmaya başlandı.

Bu dönemde sosyal demokrat hareket hâlâ büyük ölçüde kendi iç meseleleriyle meşguldü. 1999 genel seçimlerinde CHP Meclis dışı kaldı, yenilenme tartışmaları ve denemeleri çok kısa sürdü ve yeniden CHP geleneksel kadrolarıyla 2002 genel seçimlerine girdi. Oysa toplumun sorduğu soru bambaşkaydı: “Bu ülkede bundan sonra nasıl yaşayacağız?”

2002 yalnız bir iktidar değişimi değil, toplumun yeni bir hikâye arayışının da sonucuydu.

Adalet ve Kalkınma Partisi tam da bu boşlukta ortaya çıktı. Doğru ya da yanlış, toplumun önüne yeni bir yön, yeni bir gelecek ve yeni bir umut önerdi. Türkiye’nin önemli bir bölümü de buna inandı.

Bugün yaşadığımız birçok gelişmeyi anlayabilmek için belki de önce bu gerçeği hatırlamak gerekiyor. Toplumlar yalnız ekonomik programlara ya da siyasi kadrolara oy vermiyor. Aynı zamanda geleceğe dair hikâyelere de oy veriyorlar.

Tarih bugün aynı soruyu soruyor

Bugün de Türkiye farklı bir toplumsal kırılma döneminden geçiyor. Ekonomik kriz yalnızca gelirleri azaltmıyor. İnsanların gelecek tahayyülünü de aşındırıyor.

Gençler yalnız işsiz kalmaktan korkmuyor. Hayat kuramamaktan korkuyor.

Orta sınıflar yalnız yoksullaşmıyor. Birikimlerinin, emeklerinin ve hayat planlarının anlamını kaybettiğini düşünüyor.

Kadınlar yalnız ekonomik güvencesizlik yaşamıyor. Toplumsal hayattaki yerlerinin ve haklarının da tartışmalı hale geldiğini hissediyor.

Türkler, Kürtler, muhafazakârlar, sekülerler, gençler, yaşlılar, farklı toplumsal kümeler farklı gerekçelerle aynı duyguda buluşuyorlar, belirsizlik.

Ve tarih sosyal demokrasiye bir kez daha aynı soruyu soruyor: Toplumun yaşadığı büyük dönüşümü anlayabilecek misin? Yoksa yeniden kendi içine mi döneceksin?

Asıl mesele tercih yapmak değil

Bugün muhalefet çevrelerinde de kamuoyunda da tartışmalar çoğu zaman yanlış ikilikler üzerinden yürütülüyor. Bir kesim önceliğin Erdoğan’a karşı mücadele olduğunu düşünürken, başka bir kesim asıl meselenin düzeni değiştirme olduğunu savunuyor. Benzer biçimde kimi çevreler belediye başkanlarının tutuklanmalarına, yargı süreçlerine ve siyasal müdahalelere ve de bugüne odaklanırken, kimileri artık geleceğin konuşulması gerektiğini söylüyor.

Oysa bunların hiçbiri gerçek bir tercih değil. Çünkü bugünün Türkiye’sinde Erdoğan’ı düzenden, güncel mücadeleyi gelecek tasavvurundan, siyasal alanı savunmayı yeni bir ülke inşa etme ihtiyacından ayırmak mümkün değil.

Bugün CHP’nin ve muhalefetin önünde gerçek bir savunma görevi var. Savunulan şey yalnızca bazı siyasetçiler değil. Seçmenin iradesi, yerel demokrasi ve siyasal rekabetin meşruiyeti aşınıyor, yok oluyor.

Ama yalnızca savunma siyasetiyle yol almak mümkün değil. İnsanlar yalnızca kimin haklı olduğunu değil, kimin çözüm üreteceğini; yalnızca kimin mağdur olduğunu değil, kimin ülkeyi yeniden ayağa kaldırabileceğini görmek istiyor.

Bu nedenle mesele direnirken yeni bir hikâyeyi ve o hikâyeye güveni kurabilmek.

Sosyal demokrasinin tarihi fırsatı

Türkiye sosyal demokrat hareketi uzun yıllardır ilk kez toplumdaki değişim talebiyle bu kadar güçlü biçimde karşı karşıya.

1989’da sosyal demokrasi değişen toplumu gördü ama kendisini tartışmaya başladı. 2002’de toplum yeni bir hikâye ararken cevap üretmekte gecikti. Bugün üçüncü kez benzer bir kavşağa gelmiş olabiliriz.

Bu nedenle konu CHP’nin iç dengeleri ya da bir sonraki seçimin sonucu değil, sosyal demokrasinin bu kez değişen toplumu anlayıp anlayamayacağıdır.

Çünkü toplum beklemiyor. Hayat beklemiyor. Ve tarih, kaçırılan fırsatlar için ikinci bir şans vereceğinin garantisini hiçbir zaman sunmuyor.


Oksijen'den alınmıştır.

Kopyalandı

Yazarın Diğer Yazıları

Tümü
  1. Toplum neyin değişmesini istiyor ve aynı anda neyin değişmesinden korkuyor?
  2. Aktif kurumsal yurttaşlık: Benim elimden ne gelir?
  3. Türkiye toplumu kendi hayatını ve ülkenin gidişatını değiştirebileceğine inanıyor mu?
  4. Milliyetçiliğin sınavı: 'Terörsüz Türkiye' taviz hikâyesi mi olacak, başarı hikâyesi mi?
  5. Yeniden ortak bir gelecek hikâyesi kurmanın ilk şartı: Bugün kim olduğumuzu yeniden öğrenmek ve düşünmek