Köşe Yazısı
Bekir AĞIRDIR
Cumhuriyetin ikinci yüzyılının sorusu: Kutuplaşmanın gerisinde nasıl birlikte yaşayacağız?
Türkiye’de mesele yalnızca farklı kimlikler değil, farklı hafızalar meselesi de. Hafıza demokratikleşmenin kaynağı da olabilir, kutuplaşmanın da. Eğer toplumsal hafıza yalnızca mağduriyet üretirse çatışma doğuruyor. Cumhuriyetin ilk yüzyılının temel sorusu şuydu: "Nasıl bir devlet kuracağız?" Belki de ikinci yüzyılın sorusu, “Nasıl birlikte yaşayacağız” olmalı
Herkesin bildiği bir masal var: Bir kurbağa süt dolu bir kovaya düşer. Kurtuluşu mümkün değil gibidir. Çırpınır, yorulur, yeniden çırpınır. Ama vazgeçmez. Saatler süren çabası sonunda süt tereyağına dönüşür. Kurbağa da oluşan tereyağının üzerine çıkarak kurtulur.
Masalın ne kadar gerçek olduğunu bilmem; ama metaforu güçlü. Bazen çıkış yolu dışarıdan gelecek bir yardımda değil, en umutsuz görünen zamanlarda bile çabalamaya devam etmekte saklıdır.
Geçen hafta sonu İstanbul’da düzenlenen “Cumhuriyetin İkinci Yüzyılında Demokratik Dönüşüm” konferansında, salona baktığımda aklıma bu hikâye geldi.
Ahmet Türk, Gencay Gürsoy gibi büyüklerimizden, 68’lilerden, 78’lilerden birçok isim de oradaydı. Salondakilerin büyük bölümü birbirini yıllardır tanıyordu. Benim hikâyemde ise bu tanışıklık neredeyse kırk yıla uzanıyor. 1989-90 yıllarından başlayarak yeni siyaset arayışları içinde birlikte tartıştığımız, düşündüğümüz, kimi zaman yollarımızın ayrıldığı, kimi zaman yeniden kesiştiği uzun bir dönemi birlikte yaşamış insanlardık.
Salondaki birçok kişi hayatının önemli bir bölümünü yalnızca kendi siyasi görüşünü savunmaya değil, Türkiye’nin geleceğine dair bir fikri canlı tutmaya adamıştı. Kimileri ağır bedeller ödedi. Kimileri dışlandı, yargılandı, hapsedildi. Kimileri umutlarının defalarca boşa çıktığını gördü. Ama yine de konuşmaktan, düşünmekten, tartışmaktan ve yeni yollar aramaktan vazgeçmedi. Belki de o kuşakların ortak özelliği buydu.
Siyaseti yalnızca iktidar mücadelesi olarak görmüyorlardı. Siyaset onlar için aynı zamanda daha adil, daha demokratik, daha özgür ve daha müreffeh bir toplum tahayyülüydü. Ekonomik kalkınmadan adil bölüşüme, kültürel haklardan demokratikleşmeye kadar hayatın bütün alanlarını kapsayan bir gelecek arayışıydı.
Bugün ihtiyacımız olan şey de belki tam olarak bu: Birbirimizle münakaşa etmenin ve birbirimizi alt etmeye çalışmanın cazibesine kapılmadan önce aynı kovanın içinde olduğumuzu hatırlamak.
Konferansın çağrı metni de aslında tam bu noktaya işaret ediyordu. Metin, Türkiye’nin demokrasi, hukuk, eşitsizlik, yoksulluk, şiddet ve kutuplaşma gibi çok katmanlı sorunlarla karşı karşıya olduğunu vurguluyordu. Ama benim dikkatimi çeken nokta başka bir yerdeydi. Sorunların yalnızca kurumsal eksikliklerden değil, toplumun farklı kesimlerinin hafızalarında biriken korkulardan, güvensizliklerden ve travmalardan beslendiği tespiti yapılıyordu.
Bu topraklarda yaşayan hemen her kimliğin, inancın ve topluluğun hafızasında taşıdığı yaralar var. Belki de bu nedenle bugün her zamankinden daha fazla birbirimizi duymaya, anlamaya ve tanımaya ihtiyaç duyuyoruz.
Acaba yaşadığımız sorun yalnızca kutuplaşma mı?
Türkiye’de son yılların en sık kullandığımız kavramlarından biri kutuplaşma. Neredeyse her siyasi tartışmada, her seçim değerlendirmesinde, her toplumsal gerilimde aynı fotoğraf tekrarlanıyor: Toplum kutuplaşmış durumda.
Bu teşhis o kadar yaygınlaştı ki artık çoğu zaman sorgulamadan kabul ediyoruz. Oysa belki de önce kutuplaşmadan ne anladığımızı yeniden düşünmemiz gerekiyor.
Literatürde farklı tanımlar var kuşkusuz. Ama benim anladığım kutuplaşma, herhangi bir meseleye o meselenin dinamiklerine, aktörlerine, zamanına ve bağlamına bakmadan yaklaşmak demek. Muhakeme etmekten, değerlendirmekten ve anlamaya çalışmaktan önce kimliğimize, inancımıza, siyasi tercihimize ya da ait olduğumuz kümeye göre pozisyon almak demek.
Yani farklı olmak değil mesele, farklı olanı yok saymak.
Böyle olunca zamanla yalnızca fikirlerimiz ayrışmıyor. Birbirimizin ihtiyaçlarına, taleplerine ve kaygılarına karşı sağırlaşıyoruz. Sağırlaştıkça yabancılaşıyoruz. Yabancılaştıkça dilsizleşiyor, suskunluğa gömülüyoruz.
Artık mobil cihazlar sayesinde herkesin elinde kamera ve mikrofon var. Herkes konuşuyor, haber üretiyor, bilgi paylaşıyor, deneyim aktarıyor. Ama iletişim artarken karşılıklı anlama kapasitesi azalıyor.
Herkes konuşuyor. Ama kimse dinlemiyor.
Belki de bu yüzden kutuplaşmanın en derin sonucu fikir ayrılığı değil; birbirimize sağırlaşmamız ve dilsizleşmemiz.
Bugün yaşadığımız en önemli sorunlardan biri belki de tam olarak bu. Türkiye’de kutuplaşma önce siyasal tercihler üzerinden şekillendi. Zamanla kültürel aidiyetlere ve hayat tarzlarına yayıldı. Bir bakıma toplumda var olan doğal farklılıkları ötekileştirici ve çatışmacı bir zihin dünyasına sıkıştırdı.
Bugün ise yeni bir evreye giriyor gibi görünüyor. Son yıllardaki ekonomik türbülans yoksulluğu derinleştiriyor; fırsat eşitliğini aşındırıyor, gelir dağılımındaki adaletsizliği büyütüyor ve özellikle gençlerin gelecek umudunu zayıflatıyor.
Bütün bunlar ekonomik ve sınıfsal gerilimleri daha görünür hale getiriyor. Uzun süre kültürel ve siyasi fay hatları üzerinden okuduğumuz toplumsal gerilimler giderek sınıfsal bir karakter kazanmaya başlıyor.
Henüz siyaset bu değişimi tam olarak görmüş değil. Çünkü siyaset uzun zamandır sokaktan değil, kendi yankı odalarından besleniyor.
Toplumun siyasi kurumlara ve aktörlere duyduğu güvenin azalmasında, kararsız seçmen oranlarının yükselmesinde ve temsil krizinin derinleşmesinde bunun da payı var.
Örneğin Kürt meselesini yıllardır büyük ölçüde kimlik ve siyaset ekseninde tartışıyoruz. Oysa aynı zamanda bir yoksulluk ve eşitsizlik meselesiyle de karşı karşıyayız. TÜİK’in gelir dağılımı ve bölgesel gelişmişlik verilerine baktığımızda Doğu ve Güneydoğu’daki ekonomik kırılganlığın giderek derinleştiğini görüyoruz. Ama ilginç biçimde, kimlik tartışmalarının harareti çoğu zaman bu gerçekliği görünmez kılıyor.
Ancak yaşadığımız dönüşüm yalnızca kutuplaşmanın eksen değiştirmesinden ibaret değil. Dünyanın yaşadığı büyük dönüşümün hemen bütün gerilimleri farklı dozlarda Türkiye’de de yaşanıyor.
İnsanlık yeni bir uygarlık eşiğinden geçiyor. Elimizdeki bilgiler, şablonlar, ideolojiler yaşadığımız krizler yumağını açıklamaya yetmiyor. Sonunda gerçeklerden çok algılarla, deneyimlerden çok kanaatlerle, bilgiden çok aidiyetlerle düşünmeye ve hareket etmeye başlıyoruz.
Bütün bunlar bana şu soruyu sorduruyor: Acaba kutuplaşma yaşadığımız sürecin nedeni mi? Yoksa daha derinde işleyen teknolojik, toplumsal ve ekonomik dönüşümlerin görünen sonucu mu?
Kentleşme tamamlandı, toplumsal yapı değişti.
Türkiye artık 1970’lerin, 1980’lerin Türkiye’si değil. Kentleşme tamamlandı.
Mahallelerin, sokakların ve meydanların yerini; birbirine benzeyen, özgünlüğünü, karakterini ve kimliğini yitirmiş apartman tarlaları aldı.
Kadınların toplumsal rolü değişti. Eğitim arttı. Tüketim kalıpları değişti. Dijitalleşme yayıldı. Komşuluğun, hemşeriliğin ve dayanışmanın eksildiği kalabalıkların içinde ilişkiler zayıfladı. İnsanların geçim dertleri, ekonomik kaygıları ve güvenlik endişeleri arttıkça aidiyet ihtiyaçları da büyüdü.
Eskiden köylerde aynı hayatı yaşıyorduk; çoğunlukla herkes aynı kökenden, aynı inançtandı. Şimdi aynı apartmanlarda yaşıyoruz, selam mesafesindeyiz ama ayrıyız.
Eskiden de insanlar farklıydı ama temas ediyordu. Bugün insanlar daha çok temas ediyor gibi görünüyor. Ama aslında kendi dünyalarında yaşıyorlar. Küçük etkileşimler, selamlaşmalar bile eksiliyor.
Son yıllarda yaptığımız araştırmalarda sık sık aynı olguyla karşılaşıyoruz. Veri Enstitüsü’nün araştırmalarında bu durumu “sosyal gettolaşma” olarak tanımlıyoruz. Siyasi kutuplaşmanın ötesinde bir durum bu. Çünkü insanlar yalnızca farklı oy vermiyor; farklı hayatlar kuruyorlar.
Bu nedenle kutuplaşma artık yalnızca siyasi değil, kültürel ve toplumsal bir mesele.
Burada siyaset devreye giriyor. Türkiye’de genellikle şöyle düşünülüyor: Siyaset kutuplaştırıyor, toplum bölünüyor. Ama süreç tek yönlü değil. Toplumsal ayrışmalar da siyaseti kutuplaştırıyor. Dolayısıyla kutuplaşma yalnızca siyasi aktörlerin ürettiği bir durum değil; toplumsal dönüşümün yönetilememesinin sonucu.
Cumhuriyetin ikinci yüzyılının sorusu ne?
Türkiye’de mesele yalnızca farklı kimlikler değil, farklı hafızalar meselesi de. Herkes kendi hikâyesini taşıyor. Ama ortak hikâye zayıflıyor. Hafıza demokratikleşmenin kaynağı da olabilir, kutuplaşmanın da.
Eğer toplumsal hafıza yalnızca mağduriyet üretirse çatışma doğuruyor. Eğer hafıza karşılıklı tanımaya dönüşürse ortak yaşama iradesini güçlendiriyor.
Cumhuriyetin ilk yüzyılının temel sorusu şuydu: "Nasıl bir devlet kuracağız?"
Belki de ikinci yüzyılın sorusu, “Nasıl birlikte yaşayacağız” olmalı.
Toplumları geçmiş değil, gelecek bir arada tutuyor. Hafızalar elbette önemli. Hele bazıları daha ağır bedeller ödediyse, meseleyi bir toplumsal hiyerarşi sorunu olarak gördüler ve öyle görmeye de devam ediyorlarsa...
Ama insanlar geçmiş için değil, gelecek için birlikte yaşarlar.
Bugün Türkiye’nin temel açmazı, ortak bir gelecek hikâyesi üretememesi.
Bu nedenle herkes geçmişe dönüyor. Kimisi mağduriyetine, kimisi zaferine, kimisi kimliğine, kimisi korkularına sarılıyor.
O zaman başlıktaki soru yeniden önem kazanıyor:
Birbirimizi duymadan birlikte yaşayabilir miyiz?
Belki bir süre yaşayabiliriz. Ama ortak bir gelecek kuramayız.
Cumhuriyetin ikinci yüzyılındaki esas mesele de bu: Farklı hafızalara sahip insanların ortak bir gelecek hikâyesi kurabilmesi.
Belki de bugün Türkiye’nin temel meselesi kutuplaşma değil. Kutuplaşma gördüğümüz sonuçlardan yalnızca biri. Asıl mesele, ortak bir gelecek fikrinin zayıflaması.
Beşinci yol mümkün mü?
Bu konferansın açılışında Kürt yazar Burhan Sönmez’in serinkanlı, içten ve edebi bir konuşması vardı. Dinlerken yazının başında sözünü ettiğim kurbağa masalını yeniden hatırladım. Kurbağa kurtulacağı zemini hazır bulmaz. Çırpındıkça o zemini üretir. Belki toplumlar için de böyledir. Ortak gelecek hikâyeleri bulunmaz; inşa edilir.
Burhan Sönmez konuşmasında Kürtlerin uzun yıllar boyunca verdikleri kimlik mücadelesinden söz ediyor ve bugün önümüzde duran meselenin yalnızca Kürt meselesinin çözümü değil, aynı zamanda Türkiye’nin demokratikleşmesi olduğunu vurguluyordu.
Ama aklımda en çok kalan, kullandığı bir metafor oldu.
Sönmez, pencere sözcüğünün Kürtçedeki karşılığını anlattı. Pencere, “pênc-rê”, yani “beşinci yol” demekti. Dört çizginin oluşturduğu çerçeveye baktığımızda bir sınır, bir duvar, hatta bir kafes görürüz. Ama pencerenin tam ortasına baktığımızda başka bir şey görürüz: Ufka açılan yeni bir yol.
Bugün Türkiye’nin ihtiyacı da tam olarak bu beşinci yol.
Çünkü uzun zamandır meseleleri iki seçenek arasına sıkıştırarak tartışıyoruz. Ya biz ya onlar. Ya geçmiş ya gelecek. Ya kimlik ya demokrasi. Ya güvenlik ya özgürlük. Ya cumhuriyet ya demokrasi.
Oysa toplumların ilerlemesini sağlayan şey çoğu zaman bu ikiliklerden birini seçmek değil, ikisinin ötesine geçebilecek yeni bir yol bulabilmek.
Bütün yaralarımıza, bütün kırgınlıklarımıza ve bütün kutuplaşma hikâyelerimize rağmen toplumun birlikte yaşama kapasitesini bütünüyle kaybetmediğine inanıyorum. Sorun, birlikte yaşama arzusunun eksilmesinden çok, birlikte yaşamanın eşitlik ve adalet temelinde yeniden kurulup kurulamayacağı.
Burhan Sönmez’in sözünü ettiği o “beşinci yol” belki de tam burada başlıyor. Ne geçmişi unutmakta, ne farklılıkları inkar etmekte, ne de birbirimizi aynılaştırmaya çalışmakta.
Çare ve başlangıç, birbirimizi duymayı yeniden öğrenmek.
Kulağımızı, gözümüzü ve gönlümüzü birbirimize açmak.
Ve birlikte yaşayabilmekten de önemlisi, birlikte bir gelecek kurabilmek.
Çünkü toplumları ayakta tutan şey, ortak geçmişlerinden çok ortak gelecekleridir.
Oksijen'den alınmıştır.
Yazarın Diğer Yazıları
Tümü- Toplum neyin değişmesini istiyor ve aynı anda neyin değişmesinden korkuyor?
- Aktif kurumsal yurttaşlık: Benim elimden ne gelir?
- Türkiye toplumu kendi hayatını ve ülkenin gidişatını değiştirebileceğine inanıyor mu?
- Milliyetçiliğin sınavı: 'Terörsüz Türkiye' taviz hikâyesi mi olacak, başarı hikâyesi mi?
- Yeniden ortak bir gelecek hikâyesi kurmanın ilk şartı: Bugün kim olduğumuzu yeniden öğrenmek ve düşünmek