Son dakika
Bekir AĞIRDIR Köşe Yazısı Bekir AĞIRDIR

Çözüm umudu kaybedilince: Krizlere itiraz etmeyi bırakan toplum, hayat ritmini nasıl değiştirdi?

Artık insanlar yazın sıcağından çok hayatın artan yükünden, gündelik yaşamın meşakkatlerinden ve geleceğin belirsizliğinden yoruluyor. Gelir dağılımındaki adaletsizliğin, yoksulluğun ve fırsat eşitsizliğinin yarattığı gerilim öylesine büyüyor ki kültürel ve siyasal kutuplaşmaların ürettiği gerilimi bile bastırıyor

Bir zamanlar iklim krizini geleceğin sorunu olarak konuşuyorduk. Bilim insanları 2050’lerden, yüzyılın sonundan ve torunlarımızın yaşayacağı dünyadan söz ediyordu. Bugün ise o uzak gelecek çoktan bugüne geldi.

Geçtiğimiz iki hafta boyunca Avrupa, tarihinin en ağır sıcak hava dalgalarından birini yaşadı. Dünya Meteoroloji Örgütü’nün (WMO) 2014 yılında “2050 yazı” için öngördüğü senaryolar, daha 2026 yazında gerçekleşti. Fransa’da termometreler 44.3 dereceyi gösterirken, sıcaklıklar 2050 için tahmin edilen değerlerin bile üzerine çıktı. Almanya tarihinin en yüksek sıcaklıklarından birini yaşadı; birçok bölgede orman yangınları nedeniyle yerleşimler boşaltıldı.

Yalnızca bir hafta içinde Avrupa’da sıcak hava dalgasına bağlı can kaybı 1.300’ü aştı.

Türkiye ise iklim krizine en kırılgan bölgelerden biri olan Akdeniz Havzası’nda yer alıyor. Bilimsel öngörüler, önümüzdeki yıllarda ortalama sıcaklıkların 2 ila 5 derece artacağını; kuraklığın, orman yangınlarının, su kıtlığının ve tarımsal verim kayıplarının hızlanacağını gösteriyor. Bu nedenle mesele artık yalnızca çevre değil; gıda fiyatlarından göçe, turizmden kent yaşamına kadar ekonomiyi ve toplumsal düzeni yeniden şekillendirecek büyük bir dönüşüm.

Gezegen yalnızca ısınmıyor, harareti yükseliyor. Bu hararet sadece sıcaklığın değil; ekonomik, siyasal ve toplumsal sistemlerde biriken gerilimlerin de göstergesi. İklim değişikliği doğayı dönüştürürken insanların zamanla kurduğu ilişkiyi de değiştiriyor. Eskiden mevsimlere uyum sağlardık; şimdi değişen mevsimlere göre hayatımızın ritmini yeniden kuruyoruz.

Belki de bugün asıl soru “Hava ne kadar sıcak?” değil. Asıl soru şu: Gezegenin ritmi değişirken toplumlar bu yeni ritme nasıl uyum sağlıyor?

Veri Enstitüsü’nün Haziran Veri Pusulası araştırmasını okurken aklımda tam da bu soru vardı. Çünkü araştırma yalnızca insanların yaz alışkanlıklarını anlatmıyor; iklim krizi, ekonomik baskılar ve gündelik hayatın artan yükü karşısında toplumun nasıl yeni davranış kalıpları geliştirdiğini de gösteriyor.

Toplum direnmiyor, ritmini değiştiriyor

Araştırmanın ilk bakışta en dikkat çekici sonucu tanıdık. Katılımcıların yüzde 59’u sıcak havayı, yüzde 44’ü ise artan fiyatları yaz döneminde günlük hayatı en çok zorlayan başlıklar arasında gösteriyor. Toplum, iklim kriziyle ekonomik krizi aynı anda yaşadığının farkında.

Asıl hikaye ise insanların buna nasıl karşılık verdiğinde gizli. Toplumun yarısı alışverişini artık serin saatlere göre planlıyor. Yüzde 44 daha hafif ve pratik yemekleri tercih ediyor. Her iki kişiden biri akşam serinliğinde yürüyüşe çıkıyor, üçte biri daha geç saatlerde dışarı çıkıyor. Yalnızca yüzde 3’lük bir kesim “Günlük ritmim değişmiyor” diyebiliyor.

Hayat pahalılığı bu araştırmanın konusu değildi. Ancak önceki Veri Pusulası çalışmalarından biliyoruz ki toplum, borçlanmaktan öğün atlamaya kadar uzanan pek çok uyum stratejisini zaten devreye sokmuş durumda.

Bu tablo bana Türkiye toplumunun son yıllarda geliştirdiği en önemli refleksi hatırlatıyor. Toplum artık çözüm umudunu kaybettiği krizlere itiraz ederek değil, gündelik hayatını yeniden düzenleyerek cevap veriyor.

Pandemide de böyle oldu, yüksek enflasyonda da, deprem sonrasında da. Şimdi sıcak hava dalgalarında da aynı refleks devrede. Hayatı değiştiremeyince kendi hayatımızın saatini değiştiriyoruz.

Bu, güçlü bir uyum kapasitesini gösteriyor. Ama aynı zamanda olağanüstü koşulların giderek olağanlaşmasının da işareti. Saatini değiştiren toplum, zamanla beklentilerini de değiştiriyor.

Toplum direnç üretiyor; ancak bu direnç giderek sessiz bir kabullenişe dönüşüyor. Belki de bu durum, uzun zamandır tartışılan “toplumun düşük itiraz ve protesto kapasitesi” meselesine de ışık tutuyor. Hayatın sorunlarına ve özellikle otoriteye karşı örgütlü direniş deneyimi, becerisi ve arzusu zayıf olan toplum, çözümü gündelik hayatın içinde sessiz uyum stratejileri geliştirmekte buluyor.

Aynı yazı yaşamıyoruz

Araştırmada beni en çok etkileyen bölümlerden biri açık uçlu sorular oldu. “Yaz denince aklınıza ilk ne geliyor?” sorusuna verilen yanıtların yüzde 94’ü olumlu ifadeler içeriyor. Demek ki bütün ekonomik sıkışmışlığa rağmen yaz, insanların zihninde hâlâ umut, tatil, huzur ve dinlenme mevsimi.

Ancak bu ortak duygunun altında bambaşka Türkiye’ler var. 18-29 yaş grubunda yazın anlamı yüzde 61 oranında “kaçış ve haz”. Deniz, seyahat, festival ve gece hayatı... 50 yaşın üzerindekilerde ise tablo tersine dönüyor. Yaz onlar için aile, memleket, bağ, bahçe ve komşuluk; yani huzur ve aidiyet demek.

Burada yalnızca kuşak farkı değil, Türkiye’nin değişen hayat hikayesini görüyoruz. Gençler yaşadıkları gündelik hayattan kısa süreliğine uzaklaşmak isterken, ileri yaşlar geçmişte uzaklaştıkları yere dönmeyi arzuluyor. Biri kaçmak, diğeri dönmek istiyor.

Modern yaşam tarzını benimseyenlerde yaz yüzde 82 oranında “hareket ve deneyim” anlamına gelirken, muhafazakar yaşam tarzında “aidiyet ve huzur” yüzde 70’in üzerine çıkıyor. Aynı sıcaklığı hissediyoruz ama aynı yazı yaşamıyoruz.

Bu farklılık gündelik hayata da yansıyor. Gençler serinleyen akşamlarda dışarı çıkıyor, arkadaşlarıyla buluşuyor, festivallere gidiyor ve pratik çözümleri tercih ediyor. 50 yaş üzerindekiler ise daha hafif besleniyor, taze sebze-meyve tüketiyor ve evde kalmayı seçiyor. Gençler için yaz hareket, ileri yaşlar için ise ritmi yavaşlatma zamanı.

Dolayısıyla farklılaşan yalnızca tüketim alışkanlıkları değil, zaman algısı. Gençler zamanı doldurmaya, ileri yaşlar ise sakinleştirmeye çalışıyor. Bu tablo Türkiye’nin kültürel çoğulluğunu da yansıtıyor.

Sabırsız değiliz ama tahammülümüz aşınıyor

Araştırmanın ikinci bölümü, yalnızca iş dünyasının değil siyasetin de dikkatle okuması gereken sonuçlar içeriyor. Toplumun yüzde 42’si kendisini sabırlı, yüzde 32’si ise sabırsız olarak tanımlıyor. Asıl sorun insanların karakteri değil; hayatın tahammül eşiğini sürekli zorlaması. İnsanları beklemekten çok belirsizlik yoruyor.

Katılımcıların yaklaşık dörtte üçü bekleme süresini önceden bilirse beklemeyi kabul edeceğini söylüyor. Aynı oranda kişi adil bir sıra olduğunu hissederse beklemeye razı. Buna karşılık yüzde 72, “Bir işin ne zaman biteceğini bilmemek, beklemenin kendisinden daha yorucudur” diyor.

Ne kadar güçlü bir cümle. Belirsizlik artık beklemenin önüne geçmiş durumda. İnsanlar zaman kaybetmekten çok hayatları üzerindeki kontrol duygusunu kaybetmekten korkuyor. Bu nedenle trafikte beklemek, müşteri hizmetlerine ulaşamamak ya da internetin yavaşlaması yalnızca zaman kaybı yaratmıyor; bireyin kendi hayatı üzerindeki hakimiyet duygusunu da aşındırıyor.

Nitekim son altı ay içinde yalnızca yavaş işlediği için bir markayı ya da hizmeti terk ettiğini söyleyenlerin oranı yüzde 42’ye ulaşıyor.

Şirketler hız satıyor, insanlar ise güven satın almak istiyor. Uzun zamandır rekabeti yanlış yerden okuyor olabiliriz. Daha hızlı internet, daha hızlı teslimat, daha hızlı uygulama... Oysa araştırma gösteriyor ki mesele yalnızca hız değil. İnsanlar beklemeye razı; ama açıklama, muhatap ve adil bir sıra istiyor. Kısacası kontrol hissini kaybetmek istemiyor.

Geçen yüzyılın şirketleri ürün sattı. Bu yüzyılın şirketleri zamanı yönetiyor. Geleceğin şirketleri ise insanların psikolojisini yönetecek. Belki de müşteri deneyimi artık ürün deneyiminden çok belirsizlik deneyimidir. Yeni rekabet alanı da lojistik değil, güven olacak.

Siyasetin de meselesi güven inşa etmek

Şirketler için geçerli olan bu kural siyaset için çok daha hayati. Siyaset de topluma güven, öngörülebilirlik, adalet duygusu ve gelecek umudu üretmek zorunda.

Bugün ise tam tersine siyaset hayatın sürtünme katsayısını artırıyor. Ekonomik belirsizlik, hayat pahalılığı, yoksulluk ve fırsat eşitsizliği derinleşirken iklim baskısı da büyüyor. Bunların üzerine eklenen siyasal gerilimler sorunları daha da ağırlaştırıyor.

İktidar uzun süredir siyaseti güvenlik ekseninde kuruyor. Siyasal alan daralırken güvenlik bürokrasisinin ağırlığı artıyor. Merkezileşen yönetim ise Türkiye’nin karmaşık sorunlarını çözmek yerine yeni sorunlar üretiyor.

Bu atmosfer toplumun zaten aşınmış tahammülünü daha da zorluyor. Çünkü araştırmanın gösterdiği gibi insanlar beklemekten değil, belirsizlikten yoruluyor. Oysa siyaset bugün hemen her kararıyla belirsizliği azaltmak yerine büyütüyor.

Muhalefetin tablosu da farklı değil. CHP yerel seçimlerin yarattığı umudu kurumsal güvene dönüştürmek yerine iç gerilimleriyle meşgul. DEM Parti ise iktidarla yürüyen süreç, İmralı’nın etkisi, seçmen beklentileri ve muhalefetle ilişkileri arasında en zor denklemi yönetmeye çalışıyor.

Her aktör kendi bulunduğu yerden haklı gerekçeler ileri sürebilir. Ama toplumun hissettiği şey başka: Hararet.

Siyaset topluma güven ve sükûnet üretmesi gerekirken kendi içinde ısınıyor.

Artık insanlar yazın sıcağından çok hayatın artan yükünden, gündelik yaşamın meşakkatlerinden ve geleceğin belirsizliğinden yoruluyor. Gelir dağılımındaki adaletsizliğin, yoksulluğun ve fırsat eşitsizliğinin yarattığı gerilim öylesine büyüyor ki kültürel ve siyasal kutuplaşmaların ürettiği gerilimi bile bastırıyor. Düzenin harareti, siyasetçilerin hararetinin önüne geçiyor.

Bu yüzden bugün siyasetin ürettiği temel duygu güvensizlik ve tahammülsüzlük. İnsanlar değişim için bekleyebilir, fedakarlığa katlanabilir. Ama sürecin nereye gittiğini göremiyor, kuralların herkese eşit uygulanmadığına inanıyor ve kendisini sürecin öznesi değil nesnesi gibi hissediyorsa sabır yerini tahammülsüzlüğe bırakıyor.

Siyasetin bugünkü açmazı da burada. İktidar baskıyla düzen kurabileceğini düşünüyor, muhalefet ise kendi iç hesaplaşmalarıyla toplumun ihtiyaç duyduğu yön duygusunu zayıflatıyor.

Oysa toplumun bugün en çok ihtiyaç duyduğu şey daha fazla hararet değil; belirsizliği azaltan, adalet duygusunu güçlendiren ve geleceği öngörülebilir kılan bir siyasi iklim.

Eskiden sıcaklığı ölçmek denince aklımıza termometre gelirdi. Bugün ise insanların birbirine gösterdiği tahammül.

Çünkü iklim yalnızca gezegeni değil, siyaseti de ısıtıyor.

Kurumların, liderlerin ve toplumun bugün en çok ihtiyaç duyduğu şey ise hararet değil.

Biraz serinlik.


Oksijen'den alınmıştır.

Kopyalandı

Yazarın Diğer Yazıları

Tümü
  1. Toplum neyin değişmesini istiyor ve aynı anda neyin değişmesinden korkuyor?
  2. Aktif kurumsal yurttaşlık: Benim elimden ne gelir?
  3. Türkiye toplumu kendi hayatını ve ülkenin gidişatını değiştirebileceğine inanıyor mu?
  4. Milliyetçiliğin sınavı: 'Terörsüz Türkiye' taviz hikâyesi mi olacak, başarı hikâyesi mi?
  5. Yeniden ortak bir gelecek hikâyesi kurmanın ilk şartı: Bugün kim olduğumuzu yeniden öğrenmek ve düşünmek