Son dakika
Bekir AĞIRDIR Köşe Yazısı Bekir AĞIRDIR

Toplumsal rıza üretemedikçe siyasî rekabetin kuralları adım adım nasıl değişti?

Popülist iktidarlar seçimleri kazanarak iktidara geliyorlar. Fakat ardından elde ettikleri güçle siyasetin ve seçim rekabetinin kurallarını değiştirerek demokrasiyi de dönüştürüyorlar. Türkiye’yi de bu gözle okumak gerektiğini düşünüyorum. İktidar, kendisine dönük toplumsal rıza üretemedikçe bir yandan muhalefetin de rıza üretmesini engellemeye çalışıyor

Son iki üç yıldır Türkiye siyasetinde ilginç bir durum yaşıyoruz. İktidarın toplumsal desteği uzun süredir belli bir bantta seyrediyor. Ama aynı derecede dikkat çekici başka bir olgu var. Muhalefet de iktidarın kaybettiği desteği aynı ölçüde kendi hanesine yazamıyor. Seçmen davranışında görülen hareketlilik çoğu zaman muhalefet partileri ile kararsızlar arasında gidip geliyor; yeni ve kalıcı bir siyasal çoğunluk henüz oluşmuyor.

Bu tablo yalnızca muhalefetin performansıyla açıklanabilir mi?

Sanmıyorum.

Çünkü aynı dönemde siyasi alanın çerçevesi ve siyasal rekabetin zemini de değişiyor. Bir yandan CHP’li ve DEM Partili belediye başkanlarına yönelik soruşturmalar, davalar ve kayyum atamaları; diğer yandan ana muhalefet partisi üzerindeki yargısal baskılar, sivil toplum alanının daralması, gazeteciler ve akademisyenler üzerindeki artan baskı, siyasal alanın giderek daha sıkı biçimde denetlenmesi... Bunların her biri tek tek değerlendirildiğinde farklı olaylar gibi görünebilir. Ama birlikte bakıldığında ortak bir mantık taşıyorlar.

Toplumsal desteğini eskisi kadar kolay büyütemeyen iktidar, siyaset alanının ve siyasal rekabetin şartlarını devletin zor kullanma maharetiyle yeniden belirlemeye yöneliyor.

İşte tam burada, günlük siyasetin ötesine geçen daha büyük bir soruyla karşılaşıyoruz: Demokratik bir iktidar toplumsal rıza üretmekte zorlandığında siyaset nasıl değişir?

Ve en önemlisi... İktidarın mücadele alanı toplum, meseleler ve seçmen mi olur; yoksa siyasi aktörlere dönük müdahaleler, siyasi mühendislikler ve seçimin kuralları mı?

Bu soru yalnızca bugünkü Türkiye’nin değil, çağımız demokrasilerinin de temel sorularından biri haline gelmiş durumda. Popülist iktidarlar demokrasinin imkânları ve kuralları içinde toplumsal rıza üreterek, seçimleri kazanarak iktidara geliyorlar. Fakat ardından elde ettikleri güçle siyasetin ve seçim rekabetinin kurallarını değiştirerek demokrasiyi de dönüştürüyorlar.

Türkiye’yi de bu gözle okumak gerektiğini düşünüyorum. İktidar, kendisine dönük toplumsal rıza üretemedikçe bir yandan muhalefetin de rıza üretmesini engellemeye çalışıyor. Diğer yandan siyasi zeminin ve siyasi rekabetin koşullarını değiştirmeye yöneliyor.

Seçim kazanmak, oyunun kurallarını değiştirme hakkı verir mi?

Uzun yıllar Türkiye demokrasisini seçimlerden ibaret olarak anladık, demokrasiyi seçim sonuçları üzerinden okumaya alıştık. Kim kazandı, kim kaybetti, kim yüzde kaç oy aldı?

Seçim güvenliği denilince de seçim gününe odaklandık: Sandıkları korumak, oy sayımına tanıklık etmek, oy çuvallarına ve ıslak imzalı tutanaklara sahip çıkmak... Bunun için memleketin en özgün sivil toplum girişimlerini örgütledik. Ama kuşkular, şaibeler de hiç bitmedi.

Oysa demokratik rekabet bunlardan çok daha geniş bir kurumsal mimariye dayanıyor. Kim yarışabilir? Yarış hangi koşullarda yürütülür? Kazanan nasıl belirlenir? Bu üç temel soruya verilen cevaplar değiştiğinde yalnızca seçim sistemi değil, siyasal rekabet rejimi de değişmeye başlıyor aslında.

Siyasi rekabetin kuralları adım adım nasıl değişti?

Türkiye’nin son yirmi yılına bu gözle bakınca, birbirinden bağımsız gibi görünen düzenlemelerin aslında aynı dönüşümün parçaları olduğu görülüyor.

Önce yürütmenin meşruiyet kaynağı yeniden tanımlandı. Ardından yürütmenin yapısı değişti. Daha sonra siyasal rekabetin aktörleri ve temsil sistemi yeniden düzenlendi. Seçimlerin hakemleri ve yönetimi tartışmanın merkezine yerleşti. Son olarak seçim rekabetinin matematiği yeniden tasarlandı.

İlk büyük kırılma 2007’de yaşandı. 367 krizi sonrası cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesi kabul edildi. Parlamenter sistem içinde ilk kez doğrudan halktan meşruiyet alan ikinci bir siyasal odak ortaya çıktı.

2014’te yapılan ilk cumhurbaşkanlığı seçimi başka bir eşiği görünür kıldı. İlk kez uluslararası seçim gözlem raporları bile kampanya dönemindeki rekabet koşullarından söz ediyordu. Kamu yayıncılığı, devlet imkânlarının kullanımı ve adaylar arasındaki fırsat eşitsizliği, seçim güvenliği tartışmasının ayrılmaz parçaları haline geldi.

2017 anayasa referandumu yalnızca hükümet sistemini değiştirmedi, seçimin anlamını da değiştirdi. Artık genel seçimler parlamentoda hükümet kuracak çoğunluğu belirlemekten çok, yürütmenin merkezini belirleyen bir yarış haline geldi.

Aynı referandum sırasında YSK’nın, oy verme işlemi devam ederken mühürsüz oy pusulaları ve zarfların belirli koşullarda geçerli sayılmasına ilişkin kararı ise yeni bir tartışma başlattı. Tartışmanın özü, mühürsüz oyların sayısından çok, seçim devam ederken seçim hukukunun ve kurallarının değiştirilmesiydi. Hukuki belirlilik, öngörülebilirlik ve seçimlerin bütünlüğü kavramları ilk kez geniş toplum kesimleri tarafından tartışılmaya başlandı.

2018 seçim yasası değişiklikleri bu kez rekabet eden aktörleri ve seçim yönetimini yeniden şekillendirdi. Seçim ittifakları hukukileştirildi. Sandıkların taşınması, sandık kurullarının oluşumu ile il ve ilçe seçim kurullarının belirlenmesine ilişkin önemli değişiklikler yapıldı. Bu düzenlemeler yalnızca teknik seçim hukuku değişiklikleri değildi. Çünkü siyasal rekabetin hangi aktörler arasında ve hangi kurumsal çerçevede yürütüleceğini yeniden tanımlıyordu.

2019 İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığı seçiminin yenilenmesine ilişkin YSK kararı ise seçim yönetiminin kendisini siyasal tartışmanın merkezine taşıdı. Daha önce yalnızca hukukçuların ve partilerin ilgi alanında olan seçim kurulları ve YSK kararları, ilk kez geniş toplum kesimleri tarafından demokratik meşruiyet tartışmasının bir parçası olarak görülmeye başlandı.

2022 seçim yasası değişikliği bu kez temsil sistemine odaklandı. Seçim barajının yüzde 10’dan yüzde 7’ye indirilmesi kamuoyunda en çok konuşulan düzenleme oldu. Ancak siyasal etkisi daha çok ittifak içindeki milletvekili dağıtım yönteminin değiştirilmesinde ve partilerin seçime katılma koşullarının yeniden düzenlenmesinde ortaya çıktı. O gün teknik görünen bu değişikliklerin bugün yeni parti arayışları ve muhalefetin örgütlenme stratejileri üzerindeki etkisi daha net görülebiliyor.

2023 genel seçimleri ise bu uzun dönüşümün ilk kez bütün unsurlarıyla birlikte uygulandığı seçim oldu. 2007’den itibaren parça parça yapılan anayasal ve yasal düzenlemeler ilk kez aynı seçim içinde birlikte işledi.

Bu düzenlemelerin her biri kendi bağlamında savunulabilir ya da eleştirilebilir. Dikkat çekmek istediğim nokta bu değil. Daha önemli olan, bu değişikliklerin birlikte nasıl bir bütün oluşturduğu. Çünkü geriye dönüp baktığımızda değişen yalnızca seçim yasaları değil. Değişen, siyasal rekabetin kuralları.

Elbette hiçbir demokratik ülkede seçim kuralları sonsuza kadar aynı kalmaz. Başka ülkelerde de değişir ya da köklü reformlar yapılır. Seçim hukukunun değişmesi tek başına antidemokratik değil elbette. Asıl soru şu bence: Kurallar nasıl değiştiriliyor? Kim tarafından değiştiriliyor? Muhalefetin ve toplumun katılımıyla mı? Yoksa yalnızca mevcut iktidarın ihtiyaçları doğrultusunda mı?

Ve belki en önemlisi... Yeni kurallar gelecekte iktidarın değişebilme ihtimalini güçlendiriyor mu, zayıflatıyor mu? Siyasi rekabet güçleniyor mu, zayıflıyor mu? Kanımca bir iktidar için demokratik meşruiyet de tam burada başlıyor. Çünkü seçim kazanmak başka şey, seçim kaybetmeyi mümkün kılan kuralları korumak başka.

Sorun siyasetin ve siyasi rekabetin kendisidir

Tam da bu nedenle bugün zaman zaman gündeme gelen “yeni parti kurulsun”, “yeni bir lider çıksın”, “muhalefet yeniden yapılandırılsın” tartışmalarını yalnızca aktörler üzerinden okumayı eksik buluyorum.

Bir siyasi parti kurmak ile gerçek bir siyasal alternatif yaratmak aynı şey değil. Yeni bir parti tabelası asabilirsiniz; bilen üç kişi bir odaya kapanıp partinizin programını da yazabilir, yönetim oluşturabilirsiniz. Ama bunların hiçbiri tek başına sizi iktidar alternatifi yapmıyor. Asıl mesele bundan sonra başlıyor. Ne kadar sürede örgütlenebilirsiniz? Seçime hangi koşullarda katılabilirsiniz? Topluma hangi iletişim kanallarıyla ulaşabilirsiniz? Sandıklarda nasıl örgütlenebilirsiniz? Diğer muhalefet aktörleriyle nasıl ilişki kurabilirsiniz? Daha da önemlisi, toplumsal muhalefetle nasıl bir ilişki inşa edeceksiniz?

Eğer siyasal rekabet yeni aktörlerin ortaya çıkmasını zorlaştırıyorsa, yalnızca liderleri değiştirmek yetmez. Eğer kurallar ittifak kurmayı zorlaştırıyor, siyasal alanı daraltıyor, kampanya imkanlarını eşitsizleştiriyor ve siyasal enerjiyi sürekli savunma pozisyonuna itiyorsa, sorun yalnızca muhalefetin performansı da değil. Sorun, siyasetin ve siyasi rekabetin kendisi.

Belki de bu yüzden bugünün asıl siyasal sorusu “Kim kazanacak?” değil. Türkiye’de geleceği değiştirecek, yeni bir hikâye yazacak siyaset nasıl oluşacak? Bu siyaset toplumsal rızayı ve desteği nasıl üretecek? Ancak böyle bir dalga, siyasi rekabetin kuralları nasıl değişirse değişsin, gidişatı ve seçim sonucunu değiştirebilir.

Yazının başında sorduğum soruya yeniden döneyim. Seçimi kazanmış olmak; oyunun kurallarını da değiştirme hakkı verir mi?

Elbette verir. İktidar da bu hakkını çok kritik aşamalarda beş kez kullandı. Biliyoruz ki hiçbir seçim sistemi sonsuza kadar aynı kalamaz. Ama demokratik toplumlarda asıl mesele kuralların değişmesi değildir. Kuralları koyan ya da değiştiren aktörlerin arkalarına aldıkları toplumsal rızadır kritik olan. Eğer gelecek hikâyeniz sağlamsa ve toplumsal rızaya dayanıyorsa, siyasi rekabetin kurallarının değişiyor olması engel değildir.


Oksijen'den alınmıştır.

Kopyalandı

Yazarın Diğer Yazıları

Tümü
  1. Toplum neyin değişmesini istiyor ve aynı anda neyin değişmesinden korkuyor?
  2. Aktif kurumsal yurttaşlık: Benim elimden ne gelir?
  3. Türkiye toplumu kendi hayatını ve ülkenin gidişatını değiştirebileceğine inanıyor mu?
  4. Milliyetçiliğin sınavı: 'Terörsüz Türkiye' taviz hikâyesi mi olacak, başarı hikâyesi mi?
  5. Yeniden ortak bir gelecek hikâyesi kurmanın ilk şartı: Bugün kim olduğumuzu yeniden öğrenmek ve düşünmek