Son dakika
Bekir AĞIRDIR Köşe Yazısı Bekir AĞIRDIR

Yargının sicili, bugünkü kuşkunun da bir parçası: Ahbap mı arıyoruz, kahraman mı, ortak hayat mı?

Veri Enstitüsü’nün araştırması ve ‘Ahbap’ tartışması bize gösterdi ki, toplum kahraman arıyor fakat bulduğu kahramanı da ortak kahraman olarak yaşatamıyor. Çünkü kutuplaşma, kahramanları da kamplara ayırıyor. Bugün aynı kişi bir kesim için kahraman, başka kesim için hedef haline gelebiliyor. Yani meselemiz, ortak kahraman üretememek

Türkiye son yıllarda hemen her büyük olaydan sonra aslında aynı soruyu farklı kelimelerle soruyor. Bazen deprem oluyor, bazen bir maden faciası, bazen bir dolandırıcılık hikayesi, bazen bir yargı kararı, bazen de bugün olduğu gibi bir sivil toplum kuruluşu hakkında iddialar ortaya atılıyor.

Olaylar değişiyor ama toplumun zihnindeki soru her olaydan sonra daha da güçleniyor: Kime güveneceğiz?

Geçen aylarda Veri Pusulası’nda “kahramanlık” temasını araştırırken aslında bu sorunun peşindeydik. Amacımız tarihin veya bugünün kahramanlarını sıralamak değildi. Kahramanlık fikri üzerinden toplumun ruh halini, ortak geleceğe dair beklentilerini ve birlikte yaşama iradesini anlamaya çalışıyorduk. Bu araştırmanın geniş bir özetini bu köşede paylaşmıştım.

Araştırmanın temel bulgusu, Türkiye toplumunun kahraman arayışında ortaklaşmasıydı. Toplumun yüzde 67’si geçmişe kıyasla bugün kahramanlara daha fazla ihtiyaç olduğunu söylüyordu. Yüzde 59’u yeni bir kahramanın toplumu birleştirebileceğine inanıyordu. Toplumun yüzde 85’i ülkenin bir tür değişime ihtiyacı olduğunu düşünüyor; yalnızca yüzde 15’i mevcut düzenin korunmasını istiyordu.

İlk bakışta bu veriler toplumun güçlü, karizmatik, olağanüstü birini aradığını düşündürüyor. Fakat araştırmanın diğer bulguları, bu arayışın arkasında çok daha temel ihtiyaçlar olduğunu gösteriyor.

Bir kahramanı en iyi tanımlayan özellik sorulduğunda katılımcıların yüzde 65’i “adil olmak” diyordu. Kahramanın en önemli gücünün ne olması gerektiği sorulduğunda yüzde 56’sı “adalet ve eşitliği sağlamak” cevabını veriyordu. Bugün Türkiye toplumunun kahramanlardan en çok ne beklediği sorusunun cevabı da yüzde 40 ile yine “adaletti”. Ardından güvenlik ve huzur, özgürlük ve demokrasi, geçim derdine çözüm geliyordu.

Demek ki toplumun aradığı olağanüstü güçlere sahip insanlar değil, “adalet”, “güven” ve “umut”. Kahraman fikri, bu üç ihtiyacın sembolüne dönüşüyor.

Araştırmayı değerlendirdiğim önceki yazıda, toplumun kendi krizini kahramanlık diliyle anlattığını söylemiştim. Kurumlara, siyasete ve ortak geleceğe güven azaldıkça insanlar çözümü kişilere yüklüyor. Kahraman talebi kişiye yöneldikçe de paradoksal biçimde kurumsal zemin zayıflıyor.

Oysa toplumun asıl özlemi, yeni kahramanlar değil, kahramanlara ihtiyaç bırakmayacak bir adalet düzeni.

Üç güven krizi birden: Sivil toplum, yargı ve medya

Haluk Levent ve Ahbap etrafında son günlerde gelişen vakayı ve etrafındaki tartışmaları bu gözle izlediğimizde, meselenin bir sanatçının veya bir sivil toplum örgütünün çok ötesine geçtiğini görüyoruz. Haluk Levent’i tartışıyor gibi görünsek de aslında Türkiye’nin güven krizini tartışıyoruz.

Sosyal medyada Uluç Çağrı Kabataş’ın bir paylaşımı bu ruh halini çarpıcı biçimde özetliyordu:

“Haluk Levent’in geçmişinden ötürü ‘asla yapmamıştır’ diyemiyoruz. Yargının sicilinden ötürü ‘yargı diyorsa doğrudur’ diyemiyoruz. Haberi yapanın arşivinden dolayı ‘o diyorsa doğrudur’ diyemiyoruz.”

Bu üç cümlede yalnızca üç kişi veya aktör yok. Üç güven krizi var. Sivil toplumun ve kişilerin güvenilirliği konusunda tereddüt ediyoruz. Yargının tarafsızlığına ve öngörülebilirliğine güvenemiyoruz. Medyanın haberi hangi saikle ve hangi bağlamda sunduğundan emin olamıyoruz.

Toplumun doğruya ulaşırken dayanacağı sütunların üçü de aynı anda tartışmalı hale gelince insanlar bilgiye ve delile değil, aidiyetlerine tutunuyor. Önce “kimden?” ve “kime karşı?” sorularını cevaplıyor, sonra olay hakkında kanaat geliştiriyor.

Hukuki tartışma böylece daha başlamadan sosyolojik ve siyasal kutuplaşmanın içine çekiliyor.

Bir kesim için Haluk Levent ve Ahbap, yalnızca bir kişi ve dernek değil. Sivil dayanışmanın, gönüllülüğün, devlet dışında örgütlenebilmenin, zor zamanlarda birbirine el uzatan toplumun sembolüydü. Öte yandan da örtük bir başka aidiyet daha var, iktidara karşı olan kümenin bir temsilcisi görünümü. Muhalefetin, genel olarak sivil ve siyasi alanın daraltıldığı bir dönemde iktidara itirazın ve direnişin de bir parçası olabilme ihtimali ve duygusu.

Başka bir kesim için ise iktidara muhalif bir siyasi ve sosyolojik kümenin temsilcisi. Yalnızca bu nedenle bile denetlenmesi, baskılanması gereken bir güç odağı.

Bir taraf Haluk Levent ile Ahbap’ı ve faaliyeti savunurken, aslında dayanışma fikrini savunduğunu düşünüyor. Bir yandan da her gün yargı operasyonlarıyla baskılanmaya çalışılan muhalefet alanını savunduğunu düşünüyor. Diğer taraf hesap sorulmasını isterken, denetlenmeyen güce itiraz ettiğine inanıyor. Ama bir yandan da seküler ve iktidar karşıtı kesimden intikam fırsatını bulmuş olmanın heyecanı içinde.

Kaybettiğimiz en önemli şey: Ortak referans zemini

Aslında siyasi kutuplaşmanın ürettiği ruhi ve zihni ambargoların dışından bakınca başka bir fotoğraf daha belirginleşiyor. Her iki tutum da farklı görünse de aynı temel ihtiyaçtan besleniyor: Güven.

Fakat ‘güven’ artık ortak kurumlara değil, farklı toplumsal kümelerin kendi sembollerine yöneliyor. Tüm araştırmalar gösteriyor ki hangi siyasi kutupta, hangi sosyolojik, kültürel kesimde, hangi ekonomik sınıfta olursa olsun toplumun en büyük meselesi “güven kaybı”. Siyasete, kamu politikalarına, kurumlara, yargıya giderek tüm düzene ve kurumlarına güven eksildiği gibi gündelik hayatta bireylerin birbirine güveni eksiliyor.

Araştırmalarda siyaset, yargı, medya, sivil toplum ya da iş dünyası gibi hemen her kurum için güven oranlarının yüzde 20’lere, hatta daha da altına indiğini görüyoruz. Güven artık ortak bir toplumsal sermaye olmaktan çıktı, kişisel ve parçalı bir sermayeye dönüştü. Herkesin kendine ait bir güven evreni var. Kiminin gazetesi, kiminin hakimi, kiminin siyasetçisi, kiminin sivil toplum örgütü... Ama bu güven evrenleri artık birbirleriyle kesişmiyor.

Bu yüzden artık yalnızca kurumlara güven azalmıyor. İyi ile kötünün, doğru ile yanlışın, ayıp ile günahın, hatta suç ile suç olmayanın ortak tanımları da aşınıyor. Ortak geleceği kurabilmek için önce ortak gerçekliklere, ortak gerçeklikler için de ortak güven referanslarına ihtiyaç var. Bugün kaybettiğimiz tam da bu ortak referans zemini.

Bu nedenle ortak kahramanlarımız da eksiliyor. Ama sözünü ettiğim Veri Enstitüsü’nün araştırması da ‘Ahbap’ tartışması da bize yeni bir şey gösterdi. Toplum kahraman arıyor, fakat bulduğu kahramanı da ortak kahraman olarak yaşatamıyor.

Çünkü kutuplaşma kahraman üretmiyor, kahramanları da kamplara ayırıyor. Eskiden ortak kahramanlar vardı. Depremde enkazdan çocuk çıkaran madenci, orman yangınında çalışan gönüllü, Soma’daki işçi, 15 Temmuz’da köprüye çıkan, 6 Şubat’ta yardım eden…

Bugün aynı kişi bir kesim için kahraman, başka kesim için kurgulanmış bir kişilik veya operasyonun hak ettiği hedef haline gelebiliyor.

Çünkü mesele artık olaylardan, kişilerden öte “aidiyet”. Bu nedenle meselemiz yalnızca kahraman bulamamak değil. Ortak kahraman üretememek.

Asıl mesele ise burada devletin rolü. Geçen yıl bu köşede İzmir’de açıkta kalan elektrik kabloları nedeniyle iki insanın ölümünü ve sahte üniversiteler aracılığıyla vatandaşların dolandırılmasını tartışırken “Devlet ne için var?” diye sormuştum.

Devlet, olanı seyretmek için değil, hayatı düzenlemek, denetlemek ve vatandaşın ortak hayatını güvence altına almak için var. Olması gerekeni düzenlemek ve denetlemek sade vatandaşların değil, devletin ve kamu otoritesinin görevi.

Bugün aynı soruyu başka bir olay üzerinden yeniden sormamız gerekiyor. Eğer Haluk Levent veya Ahbap hakkında ileri sürülen iddialarda suç unsuru varsa elbette araştırılmalı, hukuki süreç işletilmeli, suç varsa cezası verilmeli.

Hiç kimsenin geçmişte yaptığı iyilikler, kamuoyundaki itibarı veya temsil ettiği değerler ona hukuki dokunulmazlık sağlamaz. Sivil toplumun güvenilirliği de denetimden, şeffaflıktan ve hesap verebilirlikten geçer. Vatandaşın iyi niyetini, bağışını ve yardım etme arzusunu koruyacak olan, kişilerin karakteri değil, hukuk düzeni.

Fakat burada ikinci bir soru daha var. Kamu gücü bugüne kadar neredeydi? Devletin görevi yalnızca suç iddiası ortaya çıktıktan sonra operasyon yapmak değil ki. Suistimali baştan önlemek, düzenli denetim yapmak, şeffaflığı sağlamak, bağış yapan vatandaşın parasını ve güvenini korumak.

Vatandaş Ahbap’a veya Kızılay’a yardım ederken yalnızca parasını vermiyor, güvenini de teslim ediyor. Devlet de o güvenin emanetçisi; kurumlarıyla, kurallarıyla, denetim gücüyle, yargı gücüyle.

Ortada gerçekten yıllara yayılan bir sorun veya suç varsa, denetim mekanizmaları neden zamanında işlemedi? Kamu otoritesi neden yurttaşın iyi niyetini olay gerçekleşmeden koruyamadı? Devlet neden önleme maharetiyle değil, ancak ifşa ve operasyon gücüyle görünür hale geldi?

Bu soruları sormak suçu örtmek veya soruşturmayı reddetmek değil. Tam tersine, hukuk devletini savunmak.

Üçüncü soru ise operasyonun zamanlaması, biçimi ve kamuoyuna sunuluşuyla ilgili. Türkiye’de yargı ve kamu gücü uzun süredir yalnızca aldıkları kararlarla değil, kararların zamanı, seçiciliği ve iletişim biçimiyle de tartışılıyor. Bu nedenle toplumun bir kesimi, “Suç var mı?” sorusundan önce “Neden şimdi?” diye soruyor.

Yargının sicili, bugünkü kuşkunun da bir parçası

“Bu bilgilere ne zamandır sahipsiniz?” “Neden hukuki süreç yerine önce medya ve sosyal medya üzerinden bir itibarsızlaştırma atmosferi oluştu?” “Aynı hassasiyet ve hız, iktidara yakın kişi ve kurumlar söz konusu olduğunda da gösteriliyor mu?”

Bu soruların sorulmasını yalnızca muhaliflerin önyargılarıyla açıklamak mümkün değil. Kamu gücünün ve yargının sicili, toplumun ve özellikle de muhalif seçmenin bugünkü kuşkusunun da bir parçası.

Devletin görevi suçu izlemek ve cezalandırmak. Fakat kamu gücü, hangi olayın ne zaman görünür hale getirileceğini, hangi dosyanın hangi dille sunulacağını ve hangi aktörün nasıl teşhir edileceğini siyasal ihtiyaçlara göre seçiyorsa, hukuk ortak güven üretmek yerine kutuplaşmayı büyütüyor.

Sonuçta ortaya tuhaf bir tablo çıkıyor. Devlet zamanında denetlemediği için vatandaş kişilere sığınıyor. Kurumlara güvenmediği için kahramanlar üretiyor. O kahramanların bir kısmı da ya sahte kahraman ya da dolandırıcı, sahte diploma tedarikçisi, sahte güvenlik görevlisi, sahte müteahhit ya da başkaca sahte meslek öncüleri çıkıyor.

Sonra devlet, geç veya seçici biçimde müdahale ettiğinde toplum bu kez operasyona da güvenmez hale geliyor. O zaman da ya kendi yarattığı kahramanına sarılıyor veya karşı mahallenin kahramanını mahkum etmek için fırsat görüyor.

Böylece suçun kendisini, delilleri, denetim eksikliğini ve kamu sorumluluğunu konuşamıyoruz. Bir kez daha aidiyetleri konuşuyoruz, aidiyetlerin münazarasını izliyoruz.

Ahbap’ın özellikle 6 Şubat depremlerinde gördüğü büyük toplumsal karşılığı da bu çerçevede okumak gerekir. İnsanlar yalnızca Haluk Levent’in kişiliğine güvenmediler. 6 Şubat felaketine ve o sürecin acılarına, kayıplarına müdahalede iktidarın ayrımcı davrandığına dair çok sayıda tanıklıktan ve haberden yola çıkarak, bir biçimde yardıma koşmak istediler. Ahbap bu nedenle yalnızca bir yardım derneği olarak görülmedi. Devletin eksik kaldığı düşünülen yerde toplumun ürettiği bir dayanışma ve ortak hayat pratiğine dönüştü.

Çözüm, iyiliği kişilere bağımlılıktan kurtarmak

Fakat kurumların ve kuralların yerini kişiler aldığında bunun ağır bir bedeli olduğu bir kez daha görüldü. Kişiler hakkındaki her tartışma, onlara emanet edilen bütün güvenin de tartışılmasına yol açıyor. Bir kişiyle birlikte dayanışma fikri, sivil toplum, gönüllülük ve yardım etme arzusu da zan altında kalıyor.

Çözüm, iyiliği ve dayanışmayı kişilerin karakterine bağımlı olmaktan çıkarmak. Şeffaf, denetlenebilir, hesap verebilir ve herkese aynı kuralları uygulayan kurumlar kurmak.

Kahramanlık araştırmasındaki paradoks da bu noktada yeniden anlam kazanıyor. Toplum kahramandan adalet bekliyor ama aynı toplumun yüzde 45’i, ülkenin sorunlarını çözmek için gerekirse kuralları çiğneyebilecek güçlü bir lidere ihtiyaç olduğunu düşünüyor. Bir yandan adalet talep ediyor, diğer yandan çaresizlik içinde güce sarılıyor.

Belki bu bir çelişkiden çok, ortak hayatın meseleleri karşısındaki çaresizliğin ifadesi.

Bireyler kendi hayatlarına değen sorunları kimi zaman kurala, yasaya veya ahlaka bakmadan çözmeye çalışıyor. Fakat ortak hayatın meselelerinde çözüm sorumluluğunu devlete, lidere ve kahramana bırakıyor. Devletin güçlü olmasını, meseleleri çözmesini, kendisine karşı ise tarafsız, güvenilir ve adil davranmasını bekliyor.

Bugün ihtiyacımız olan da tam olarak bu ayrımı karşılayabilecek bir devlet anlayışı.

Sorunlara karşı etkin ve güçlü. Topluma karşı tarafsız ve güvenilir. Suç karşısında kararlı. Haklar ve farklılıklar karşısında eşit mesafede. Denetimi olaydan sonra değil önce yapan. Kamu gücünü siyasi iletişim ve itibarsızlaştırma aracı olarak değil, ortak hayatın güvencesi olarak kullanan bir devlet. Bir bakıma ihtiyaç “güvenilir devlet”, “etkin devlet”.

Demokratik toplumların amacı kahraman üretmek olmamalı aslında. Asıl amaç kahramanlara ihtiyaç bırakmayacak kurumlar üretmek. Türkiye’nin asıl meselesi de kahraman eksikliği değil, güven üreten kurumların aşınması ve bu kurumların giderek kutuplaşmanın bir aracı ve karşı kutbu cezalandırma gücü haline dönüşmüş olmaları.

Toplum kahramandan adalet bekliyor, çünkü adaleti kurumlarda bulamıyor. Kahramana güveniyor, çünkü devlete ve hukuka güveni azalıyor. Umudunu kişilere bağlıyor, çünkü ortak geleceğe dair inancı zayıflıyor.

Haluk Levent ve Ahbap etrafındaki tartışma geçecek. İddiaların ne kadarının doğru olduğu, suç bulunup bulunmadığı hukuki süreç sonunda ortaya çıkacak. Fakat asıl soru önümüzde kalacak. Vatandaşın iyi niyetini, dayanışma arzusunu ve güvenini kim koruyacak?

Cevap yeni kahramanlar değil. Cevap, kahramanlara da kamu gücüne de aynı mesafeden bakabilen ortak hukuk, zamanında işleyen denetim, güvenilir ve etkin devlet.


Oksijen'den alınmıştır.

Kopyalandı

Yazarın Diğer Yazıları

Tümü
  1. Toplum neyin değişmesini istiyor ve aynı anda neyin değişmesinden korkuyor?
  2. Aktif kurumsal yurttaşlık: Benim elimden ne gelir?
  3. Türkiye toplumu kendi hayatını ve ülkenin gidişatını değiştirebileceğine inanıyor mu?
  4. Milliyetçiliğin sınavı: 'Terörsüz Türkiye' taviz hikâyesi mi olacak, başarı hikâyesi mi?
  5. Yeniden ortak bir gelecek hikâyesi kurmanın ilk şartı: Bugün kim olduğumuzu yeniden öğrenmek ve düşünmek