Köşe Yazısı
Doğu Ergil
Dünyada yeni bir demokratik dalga oluşuyormuş: Peki bu dalga Türkiye’ye ulaşır mı?
Dünya bilgi ekonomisine geçerken Türkiye’nin üniversiteleri özerklik sorunlarıyla uğraşıyor. Dünya devlet kapasitesini liyakat üzerinden güçlendirmeye çalışırken Türkiye’de sadakat ile liyakat arasındaki gerilim büyüyor. Bu nedenle Türkiye’nin problemi yalnızca demokrasi eksikliği değildir. Daha derindeki problem, kurumsal öğrenme kapasitesinin zayıflamasıdır.
Başlıktaki soruya kesin cevap vermek zor.
Çünkü, demokratik dalgalar mekanik değildir. Deniz dalgası gibi bütün kıyılara aynı anda vurmazlar. Bazı ülkeler dönüşür. Bazıları direnir. Bazıları gecikir.
Fakat uzun vadede rejimlerin başarısını belirleyen şey yalnızca liderlerin gücü değildir. Toplumların karmaşıklığı ile yönetim biçimleri arasındaki uyumdur.
Karmaşık toplumlar bilgi üretir. Bilgi çeşitlilik yaratır. Çeşitlilik müzakere gerektirir. Müzakere çözümler üretir. İşte burada çoğulcu kurumlara ihtiyaç duyar. Her şeyi tekleştiren ve tekelleştiren toplumlar, bu süreçten yararlanamazlar.
Bu nedenle modern toplumları sonsuza kadar aşırı merkezî yöntemlerle yönetmek giderek zorlaşır ve pahalılaşır.
Türkiye’nin önündeki tarihsel soru da tam budur.
Soru yalnızca: “Türkiye yeniden demokratikleşecek mi?” değildir.
Daha temel soru şudur: "Türkiye yeniden öğrenebilen bir devlet olabilir mi?"dir. Çünkü 21. yüzyılda ülkeleri birbirinden ayıracak temel fark yalnızca demokrasi ile otoriterlik arasındaki fark olmayabilir.
Asıl fark, öğrenebilen toplumlarla öğrenemeyen toplumlar; hatalarını düzeltebilen devletlerle aynı hataları tekrarlayan devletler arasında olacaktır.
Eğer dünyadaki son demokratik kıpırdanma gerçekten yeni bir dalganın başlangıcıysa, Türkiye’nin önündeki tercih giderek daha açık hale gelecektir: Dalgaya direnmek mi? Yoksa yeniden öğrenmeye başlamak mı?
Bu soru, iktidar kadar muhalefetin ve tabii seçmenin önünde durmaktadır.
Son dönem siyaset bilimi araştırmalarını tarayınca şaşırtıcı bir ihtimal beliriyor: Acaba dünya yaşanan uzun otoriterleşme döneminin sonuna mı yaklaşıyor?
Economist Intelligence Unit’in son Democracy Index verileri bu ihtimali düşündürüyor. Dünya demokrasi ortalamasında küçük fakat dikkat çekici bir yükseliş görülüyor. Ülkelerin büyük çoğunluğu demokratik performansını ya koruyor ya da iyileştiriyor.
Tek yıllık veriden yeni bir demokratik çağ ilan etmek kuşkusuz yanlış olur.
Ama yön değişikliği ihtimali bile önemli.
Çünkü tarih bazen önce istatistiklerde kıpırdar.
Demokratikleşmenin yeni dalgası mı?
Demokrasinin tarihinde ilginç bir özellik vardır: Rejimler birbirlerinden bağımsız değişmezler.
Bir ülkede meydana gelen siyasal dönüşüm başka ülkeleri etkiler.
Demokrasi bulaşıcıdır. Otoriterlik de...
1970’lerde Güney Avrupa’da başlayan demokratikleşme Latin Amerika’ya, oradan Asya’ya ve nihayet Doğu Avrupa’ya yayıldı. Aynı biçimde 2000’lerden sonra ortaya çıkan demokratik gerileme de ulusal sınırları aştı.
Bunun nedeni yalnızca ideolojik değildir. Rejimler birbirlerinden yönetme teknikleri öğrenirler.
Demokratik ülkeler bağımsız yargıyı, seçim denetimini ve kuvvetler ayrılığını birbirlerinden öğrenirken otoriter yönetimler de medyayı kontrol etmeyi, yargıyı siyasallaştırmayı, muhalefeti kriminalize etmeyi ve seçimleri tamamen kaldırmadan etkisizleştirmeyi birbirlerinden öğrendiler.
Yirmi birinci yüzyıl otoriterliği bu nedenle çoğu zaman tankla gelmedi.
Sandıkla geldi ve kurumların içinden zehirli bir yılan gibi ilerledi.
Fakat bu modelin de sınırları ortaya çıkmaya başladı. Ekonomik başarısızlık, yolsuzluk, genç kuşakların beklentileri, dijital iletişim ağları ve yönetim kapasitesindeki düşüş otoriter yönetimlerin meşruiyetini aşındırıyor.
İşte dünyanın bazı bölgelerinde görülen demokratik toparlanmanın arkasında bu dinamik olabilir.
Türkiye’nin paradoksu
Tam burada Türkiye ilginç bir vaka haline geliyor. Çünkü Türkiye’nin siyasal yönü küresel eğilimle giderek daha fazla çelişiyor.
Dünya demokratik gerilemenin sınırlarını tartışmaya başlarken Türkiye’de yürütme gücünün merkezileşmesi devam ediyor.
Dünya kurumsal denge ve denetim mekanizmalarının önemini yeniden keşfederken Türkiye’de kurumların özerkliği zayıflıyor.
Dünya bilgi ekonomisine geçerken Türkiye’nin üniversiteleri özerklik sorunlarıyla uğraşıyor. Dünya devlet kapasitesini liyakat üzerinden güçlendirmeye çalışırken Türkiye’de sadakat ile liyakat arasındaki gerilim büyüyor.
Bu nedenle Türkiye’nin problemi yalnızca demokrasi eksikliği değildir. Daha derindeki problem, kurumsal öğrenme kapasitesinin zayıflamasıdır.
Devlet neden öğrenemez?
Demokratik sistemlerin çoğu zaman gözden kaçan üstünlüğü seçim değildir. Hata düzeltme kapasitesidir.
Demokrasi yöneticilerin hata yapmasını engellemez.
Yanlış ekonomi politikaları uygulanabilir. Kötü yöneticiler seçilebilir. Yolsuzluk yapabilirler.
Fakat demokratik sistem, hatayı görünür kılan mekanizmalar üretir.
Özgür basın hatayı haber yapar.
Muhalefet eleştirir. Üniversite analiz eder. Yargı hukuksuzluğu sınırlar.
Bürokrasi teknik itiraz üretir.
Seçmen sonunda hükümeti değiştirebilir.
Bunların toplamına “kurumsal geri bildirim sistemi” diyebiliriz.
Otoriterleşme tam olarak bu sistemi bozar. Çünkü iktidarın hoşlanmadığı bilgi yukarıya ulaşmamaya başlar.
Bürokrat doğruyu değil, yöneticinin hoşuna gideni söyler.
Gazeteci kötü haberi yayımlamaz.
Akademisyen araştırmaktan çekinir.
Yargıç siyasal sonuçları hesaba katar.
Böylece devlet güçlü görünürken aslında giderek körleşir ve koflaşır.
Paradoks budur:
Gücün aşırı merkezileşmesi devletin karar alma gücünü artırabilir fakat öğrenme kapasitesini azaltır.
Türkiye neden ters yönde?
Bunun en az dört nedeni var.
Birincisi, Türkiye’de siyasal iktidar giderek devlet kurumlarından bağımsız bir güç olmaktan çıkıp kurumların içine yerleşmiştir. Böyle durumlarda iktidar değişikliği sıradan bir seçim sonucu olmaktan çıkar. Devlet kaynaklarının, bürokratik pozisyonların ve siyasal ağların yeniden dağıtılması anlamına gelir.
İkincisi, patronaj sistemi kendi seçmen kitlesini üretir. Devlet yalnızca yöneten kurum olmaktan çıkıp ekonomik kaynak dağıtan büyük bir organizasyona dönüştüğünde siyasal sadakat ekonomik güvenlikle birleşir.
Üçüncüsü, kutuplaşma rejimin sigortası haline gelir. İnsanlar demokrasiyi soyut olarak destekleseler bile karşı tarafın iktidara gelmesini varoluşsal tehdit olarak görmeye başladıklarında demokratik normları ihlal eden “kendi” liderlerini ve "taraflarını" destekleyebilirler.
Dördüncüsü ve belki en önemlisi, kurumların aşınması bir noktadan sonra kendi kendisini yeniden üretir.
Bağımsız kurumlar zayıfladıkça onları yeniden bağımsızlaştıracak aktörlerin hareket alanı da daralır.
Buna “kurumsal kilitlenme” diyebiliriz.
Türkiye geri kalmış bir ülke değildir
Türkiye’nin durumunu yalnızca “geri kalmışlık” kavramıyla açıklamak yanıltıcıdır.
Çünkü Türkiye modern bir ekonomiye, büyük şehirli nüfusa, gelişmiş özel sektöre, güçlü insan sermayesine ve dünyayla bağlantılı milyonlarca yurttaşa sahiptir.
Tam da bu nedenle Türkiye vakası teorik açıdan önemlidir.
Sorun modernleşememek değildir.
Sorun, toplumsal modernleşme ile siyasal kurumsallaşmanın birbirinden kopmasıdır.
Toplum yataylaşırken devlet dikeyleşmiştir. Ekonomi küreselleşirken siyaset "yerli ve millî" etiketiyle içe kapanmıştır. İnsan sermayesi gelişirken kurumların niteliği gerilemiştir. Teknoloji ilerlerken yönetim anlayışı kişiselleşmiştir (patrimonyalleşmiştir).
Ortaya tuhaf bir rejim çıkmıştır: Modern toplum, modern ekonomi, modern teknoloji; fakat giderek kişiselleşen devlet.
Türkiye’nin temel çelişkisi burada yatıyor olabilir.