Köşe Yazısı
Gökhan BACIK
Demokratik sosyalizm: Türkiye’de mümkün mü?
Amerikan ara seçimlerinin en kayda değer sonuçlarından biri, demokratik sosyalizmin yalnızca bir düşünce olarak kalmayıp seçimlerde ve siyasette kitleleri etkileyecek bir güce ulaşmış olmasıdır. Muteber anketlere bakıldığında ABD’de 18-34 yaş arasındaki insanların neredeyse yarısı demokratik sosyalizme olumlu yaklaşmaktadır. Oy kullanan genç Demokrat Partili seçmenler arasında kendini demokratik sosyalist olarak tanımlayanların oranı da epey yüksektir.
Demokratik sosyalizm kabaca, demokratik temsilden ve piyasadan vazgeçmeden ekonominin bütün toplumun yararına göre belirlenmesi olarak tanımlanabilir. Bununla birlikte bazı temel alanlarda devletin üretime girmesini önerir. Kamu maliyesinin klasik kavramlarıyla söylersek, örneğin sağlık gibi tam kamusal mal sayılabilecek alanlarda devletin ekonomik aktör olarak yer almasını talep eder.
Kuramsal açıdan bakıldığında demokratik sosyalizm, kök Marksizm’den revizyonist bir çizgide ayrılır. Burada ortodoks çizgiyi hatırlatmak gerekir. Bu çizgiye göre temsili parlamentoya dayanan demokratik yönetim, burjuvazinin egemen olduğu dönemde geçerlidir. Dolayısıyla Marksizm açısından asıl olan, yani çağın gereği, işçi sınıfının egemenliğine dayanan bir yönetim biçimidir. Bir örnekle hatırlatırsak, bir dönem epey ilgi gören Gerçek Marksist Gelenek Nedir? kitabında John Molyneux’nün yaptığı gibi, parlamenter temsil yoluyla Marksizm’i gerçekleştirmek isteyen Kautsky gibi isimler gerçek Marksist geleneğin dışında bırakılır.
Bu tartışmaları bir kenara bırakırsak, peki Türkiye’de demokratik sosyalizm başarılı olabilir mi? Daha önemlisi, bu ideoloji geniş kitleleri heyecanlandırıp bir etki oluşturabilir mi? Bu soruları elbette pek çok açıdan ele almak mümkün. Ancak ben bu yazıda özellikle ABD ara seçimleri bağlamında gördüklerimize bakarak, Türkiye’de demokratik sosyalizmin etkin bir siyasi söyleme dönüşüp dönüşemeyeceği konusunu tartışmak istiyorum.
Netlik sorunu
Demokratik sosyalizm, ABD seçimleri sürecinde gördüğümüz üzere, kamusal gücünü siyasi bir netlik üzerinden inşa ediyor. Netlik nedir? Yani söz konusu kişiler çekinmeden fikirlerini olduğu gibi söylüyor. Örneğin demokratik sol adaylar, İsrail gibi netameli konularda eskiden olduğu gibi stratejik bir muğlaklığa sığınmayıp düşüncelerini açıkça dile getiriyor. Sanders, Ocasio-Cortez, Mamdani gibi demokratik sosyalizmin önemli temsilcileri net konuşuyor. Bu netliğin içinde “Ben doğru olanı söylersem toplum zaten bunun etrafında birleşir” düşüncesi vardır. Yani esasında bu siyasi söylem netliği aynı zamanda bir stratejidir.
Şimdi demokratik sosyalizmi, diyelim ki YENİ Parti gibi kurumlar üzerinden tartışırsak ciddi bir netlik sorunuyla karşılaşırız. YENİ Parti, Kemal Kılıçdaroğlu’nun başlattığı sağa açılım sürecinin etkisiyle aşırı temkinli bir dil kullanarak siyaset yapıyor. Bu temkinli dil bir dönem işe yaramış olabilir, ancak artık daha net olmak gerekiyor. Tabiri caizse parti, toplumun tepkisinden korktuğu için kendi üzerine gönüllü bir boyunduruk kurmuş oluyor. Oysa 2026 yılında siyasette “mıy mıy” yapmak işe yaramıyor. Tam aksine temkinli siyasi dil iktidarın işine yarıyor.
YENİ Parti, çeşitli konulardaki fikrini net biçimde söylemelidir. Örneğin bu parti Avrupa ile yakın ilişki içinde olmak istiyor mu? Bunu açıkça ilan etmelidir. Yahut LGBT vatandaşların haklarını koruyacak mı? Bunu da açıkça söylemelidir. ABD’deki demokratik sosyalistlerin yaptığı gibi “Doğru olduğuna inandığım düşünce beni başarılı kılar” denilmelidir. Bu netlik sağlanmadığında YENİ Parti din, laiklik, 15 Temmuz, AB gibi pek çok konuda kendi kendine zihinsel, yani farazi boyunduruklar yaratıyor ve sürekli bir otokontrol içinde yol almaya çalışıyor.
Dinamik örgütlenme
ABD örneği, demokratik sosyalizmin genç, dinamik ve örgütlü bir muhalefet damarı oluşturabildiğini gözler önüne serdi. Nitekim DSA (Amerika Demokratik Sosyalistleri) muazzam bir örgütlenme ve mobilizasyon sağladı. Burada kritik nokta kurumun kendisi değil, yeni nesil muhalif bireyi sahaya sürebilmektir. Şunu unutmamak gerekir: İnsan muhalefet yaparken de eskir ve düzene uyar. O nedenle muhalefetin sosyolojik yenilenmesi hayati önem taşır.
Türkiye’de sol çevrelerde, düzenle neredeyse ahbap çavuş ilişkisine girmiş, yüzü eskimiş çok sayıda muhalif var. Bunlarla bir yere varılamaz. İkinci ve en az bunun kadar büyük sorun yaşam tarzı kapitalizmidir. Türkiye’de Nâzım Hikmet şiirleri paylaşan, solcu bilinen pek çok kamusal figür (örneğin oyuncular) aslında bal gibi kapitalist bir hayat yaşıyor. Bunların siyasi söylemlerinin bir karşılığı olamaz.
Peki bu sorun nasıl aşılır? Cevap, kamuoyunda marjinal ve küçük olarak bilinen solcu, Marksist (elbette legal) kurumlardan yeni isimleri siyasetin ön saflarına taşımaktır. Türkiye’de devlet, yüzü eskimiş solcuların bütün taktiklerini biliyor. Bu labirentten çıkmanın yolu, kaybedecek bir şeyi olmayan yeni nesil muhalefettir. Eski bürokratlardan, “cenaze evinin yasçısı, düğün evinin tefçisi” hâline gelmiş kişilerden etkin bir muhalefet çıkmaz.
Yeni bir toplumsal koalisyon teorisi
ABD örneğine yeniden bakınca toplumsal koalisyonun doğal yoldan oluşması gerektiğini görüyoruz. “Beşli masa” ya da “parti ittifakları” gibi yöntemler ikincil kalmalı, ancak zorunluluk doğduğunda akla gelmeli. Toplumun geneliyle koalisyon, düşünceler ve kişiler üzerinden kurulmalı. Demokrat Parti’nin son ara seçim zaferinin arkasında Latin kökenlilerden Yahudilere, Müslümanlardan LGBT bireylere uzanan geniş bir koalisyon var. Bu bir “masa koalisyonu” değil.
Türkiye’de de böyle bir koalisyonu kurmak gerekiyor. Hiçbir toplumsal tepkiden çekinmeden, içinde LGBT’nin de KHK’lıların da yer aldığı bir koalisyonu temsil edecek “pivot” isimler bulunmalı. İnsanlar, bu isimler üzerinden gerçek bir toplumsal barış koalisyonunun kurulduğunu görebilmeli. “Beşli masa” yahut parti ittifakları gibi stratejik yöntemlerden ziyade insanların inanarak katılacakları koalisyonlar inşa edilmeye çalışılmalıdır.
Küresel siyaset
Türkiye’de ilkokul düzeyinde yapılan bir hata, dış politikanın millî olduğu düşüncesidir. Ne anlama geldiği belli olmayan bu yaklaşım, muhalefeti siyasetin en etkili alanı olan dış politikada felç ediyor. Örneğin YENİ Parti lideri, Türkiye beşinci vitesle yolsuzluk ve otoriterlik girdabında sürüklenirken on yıldır öylece seyreden birini, sırf hükümet BM Genel Sekreterliği’ne aday yaptı diye telefonla arıyor, destek veriyor. Bunlar fayda getirmeyen tavırlardır. Muhalefet elbette Türkiye’nin adayı için çalışmalı, ancak kimin aday olacağının kendisiyle de konuşulmasını şart koşmalıdır.
Yine ABD örneğinde şunu gördük: Demokratik sosyalistlerin ve genel olarak Demokrat Parti’nin en büyük başarısı, dış politikayı gündemin içine, hatta merkezine sokabilmek oldu. Maalesef Türkiye’de dış politika, iktidarın fantezilerini denediği bir alan olarak onlara terk edilmiş durumda. “Denge oyunu” ve “stratejik otonomi” gibi beylik laflarla süslenmiş bu dış politika pek çok başarısızlık barındırıyor, ama bunların hiçbiri halkın gündemine taşınmıyor. Üstelik satır aralarında pek çok muhalif yayın organı neredeyse hükümetle aynı ağızdan konuşuyor.
Burada kritik bir nokta var. Dünyada artık kurumsal, hatta bir ölçüde ülkesel ayrımlar etkisini kaybetti. Dünya neredeyse iki büyük bloğa dönüştü, ama bu bloklar Soğuk Savaş’taki gibi ülkeler arasından geçen sınırlarla ayrılmıyor. Sınır artık ülkelerin, partilerin, hatta ailelerin içinden geçiyor. ABD seçimlerinden sonraki sabah derse girdiğimde sınıfa sonuçlardan memnun olanların elini kaldırmasını istedim. On iki farklı ülkeden öğrencilerin olduğu sınıfta büyük bir uğultu koptu. Herkes memnundu. On yıldır yaşadığım Çek Cumhuriyeti’nde sol partiler meclise bile giremiyor, ama ODS gibi ana akım liberal partilerin sözcüleri ABD seçimlerinin sonucunu kutluyor. Türkiye’de muhalefet, dünyanın bu yeni sosyolojik-uluslararası ayrışmasını iyi okumalı. Tek bir ABD olmadığı gibi tek bir İsrail de yok.
Bu okumanın pratik sonuçları ise şöyle olmalı: YENİ Parti, mesela, sosyalist ve muhalif Arap partileriyle konuşmalı. İsrail’de kurulması muhtemel koalisyona destek vermeli ve bunu yüksek sesle dünya gündemine taşımalı. Daha önemlisi, bütün dünyada bu bölünmenin “ilerlemeci” tarafındakilerce tanınacak küresel kamusal yüzler çıkarmak gerekiyor. Bunun için net tavırlar konulmalı. Putin eleştirilmeli, muhalefet Kiev’e gitmeli. Kritik olaylarda “dış politika millîdir” masalından çıkılmalı ve bütün dünyanın ilgisini çekecek şeyler söylenmeli. Türkiye’de dünyanın dikkate aldığı bir muhalefet sesi oluşturmak gerekiyor ve bunun yolu, dünyanın baktığı yerlerde görünmek ve orada görünürken net şeyler söylemektir.
Kemalizm’i modernize etmek
Türkiye muhalefetinin, hatta sosyolojisinin içinde kaçınılmaz olarak bir Atatürk gerçeği var. Şüphesiz Atatürk, bir ülkenin kurucusu, Kurtuluş Savaşı’nın lideri ve siyasi mirasın sahibi olarak kıymetlidir. Bunlar kadar da önemli bir nokta olarak, bugün seküler ve modern bir referanstır.
Ancak burada bir sorun var. Atatürk imgesi seküler bir teolojiye dönüşüyor. Bu ne demokratik ne de sosyalist bir bakış açısına uyar. Tarihi büyük insanların yaptığı düşüncesi ilkel bir düşüncedir. “Ben Atatürk kadınıyım, O’nun sayesinde hostes oldum” gibi yaklaşımlar yanlıştır, dahası modern de değildir. Kemalizm de insan ürünü bir düşüncedir ve eskir. Eskimeyen bir düşünce olduğunu sanmak dinsel bir fantezidir. Dinî düşünceler bile yenilenir. “Atatürk de dindardı” gibi sloganlarla da bir yere varmak mümkün değildir. Türkiye’nin seküler (ve sol) muhalefeti Atatürk’le çağdaş bir ilişki kurmalı. Maalesef işin en zor yanı bu. Çünkü bir dindara her yere cami yapmanın önce İslam’a zarar verdiğini anlatmak ne kadar zorsa, bir Atatürkçüye her yere Atatürk resmi asmanın bu düşünceye zarar verdiğini anlatmak da o kadar zordur. Oysa sorun şurada: Atatürk meselesinde girilen büyük adam ve kültleşme çizgisi, Türkiye’de evrensel nitelikte seküler (ve/veya sol) bir düşünce üretmiyor. Aynı sorun dinî görüş için de geçerli. Şeyh ya da Hocaefendi’ye “tapan” Sünnilik yüzünden Türkiye’den küresel ilgi gören tek bir Müslüman filozof çıkmıyor. Burada altı çizilen nokta, Atatürk’ten kopmak değil, onunla daha modern bir ilişki kurmaktır. Çünkü Türkiye’de evrensel bir seküler ya da sol düşüncenin ortaya çıkmamasının altında yatan temel nedenlerden biri de Atatürk’ün mirasıyla kurulan “sorunlu” ilişkidir. Nihayet bu sorun, “Demokratik sosyalizm Türkiye’de mümkün mü?” sorusu bakımından da geçerlidir. Çünkü Atatürk’ün mirasıyla şu anki ilişki biçiminin içinden ne demokratik ne de sosyalist bir düşünce çıkabilir.
Büyük burjuvazinin eleştirisi
Klasik liberalizmde geçerli olan bir önerme, neoliberal dönemde iflas etti: Büyük burjuvazi demokrasi ve piyasa rekabeti istemiyor. Nitekim Elon Musk gibi süper zenginler ara seçimlerde demokrasi karşıtı adaylara destek verdi. Doğal olarak ABD’de demokratik sosyalistlerin en etkili siyasi söylemlerinden biri büyük zenginlerin eleştirisiydi. Burada durum çok açık: Büyük burjuvazi piyasada rekabeti öldürüyor, sürekli devlet desteği alıyor, üstelik siyaseti yönetmek istiyor. Kısacası bu tavırlar demokratik açıdan ahlaksızdır, otoriterdir. Burjuvaziye liberal ahlak açısından baktığımızda ondan beklememiz gereken şudur: Otoriterleşmeyi eleştirmek, piyasada rekabeti korumak.
Şimdi bu ölçülerle Türkiye’deki büyük burjuvaziye bakalım. (Burada konu sadece TÜSİAD değil, aynı zamanda bir dönem eleştirdikleri düzen yanlısı burjuvadan daha utanç verici biçimde düzen yanlısı noktaya savrulan MÜSİAD gibi kurumlardır.) Bu kişiler otoriterleşmeyi eleştiriyor mu? Piyasada yok olan rekabeti korumak için bir şey yapıyorlar mı? O zaman siyasi teorinin hesabı bellidir: Tıpkı ABD’de demokratik sosyalistlerin ve genel olarak Demokrat Parti’nin yaptığı gibi, Türkiye’de de otoriterleşmeye ses çıkarmayan büyük burjuvazi sert biçimde eleştirilmeli. Maalesef bu açıdan Türkiye’de içi boş bir ekonomik muhalefet var. Emeklilerin sorunları, enflasyon konuşuluyor, ama piyasanın, yani ekonominin temel aktörlerinin bu hikâyede hiç rolü yokmuş gibi davranılıyor. Türkiye’nin geldiği yer sadece bürokratların ya da siyasilerin suçu mudur? Türkiye’de olup bitende büyük burjuvazinin etkisini ya da pasifliğini hiç konuşmadan bir muhalif söylem kurmak mümkün mü? “Ülkede işler kolay değil, hükümeti eleştirmek riskli” türünden bir karşı argümanın da zamanı, kişisel kanaatimce, geçti. Bütün memleket dönüşü mümkün olmayan bir yola girdikten sonra elde kalan fabrikanın ne kıymeti olacak ki?