Köşe Yazısı
M.Latif YILDIZ
Kimlik nefreti, çıplak kadın, Zaze ve Böke
Kürd kadının Cizre’deki çıplak bedeni, CHP Milletvekili Selin Sayek Böke’yi inanç üzerinden itibarsızlaştırma gayretlerinin tavan yaptığı kirli siyasi bir çatışma döneminden geçiyoruz. Üstelik bunlar Müslümanlık üzerinden yapılıyor. Tek adam otoritesinin bedeli 80 milyona ödettiriliyor. Kadın üzerinden vahşet yapanlar, ülkeyi “vatan” yapmak yerine mezbahaya çevirdi. Enkaz duvarlarına intikam sloganlarını yazıyor, bozkurt işaretleri yapıyorlar; ırkçı zihniyet tarafından çocuk, yaşlı, kadın, erkek cinayetleri hunharca işleniyor. 1990’ları mumla aratan gayri insani vahşetler yapılsa da gidecek başka vatanımız olmadığı için zalimlere karşı mazlumlar adına günümüzün savaş makineleri Franco, Salazar, Führer, Duçelere inadına direnmek, tepki vermek, duyarsız kalmamak insani, vicdani, ahlaki görevimizdir.
ANILARA YOLCULUK
Bu girişten sonra bir anımla makaleme başlamak istiyorum. Çocukluk ve gençliğimin ilk yılları her yaz tatilini varlıklı olan dedemin köyünde geçirirdim. Köy havası, doğal beslenme, en önemlisi tatil döneminde köy halkı ile birlikte –Kürdçe “zev” dedikleri bir nevi panayır–, festival, ermiş âlim türbe ziyareti etkinliklerine katılmaktan zevk alırdım.
Yörede irili ufaklı birçok “zev” varken en meşhurları Becirman (Vergili) ve Heştrek (Ortaca) köylerinde yapılan zevlerdi. Batman’ın Gercüş ilçesine bağlı Becirman’ın Kürdçe anlamı “vergi vermemek” demekti. Osmanlı döneminde Seyyid Bilal türbesinin bulunduğu Becirman köylüleri ermiş zatın adına vergiden muaftı. Cumhuriyet ilan edildiğinde ilk iş vergi kondu. Kürdçe “Vergisiz” olan adını da Türkçeye “Vergili” olarak çevirdiler. Ayrıca 500 yıldır yapılan etkinlikleri de “türbe, zaviye” kanununu gerekçe göstererek yasakladılar.
1950 Demokrat Parti döneminde küçük isim değişikliğiyle yeniden başladı. Her yıl eylül ayının 2. perşembe günü sabahtan pazar akşamına kadar dört gün süren, adına “zev” dedikleri bir nevi panayır- festival karışımı eğlenceli konum öne çıkarılarak yaşlıların kendi aralarındaki Seyyid Bilal Türbesi ayini, dinî ritüelleri kamufle edilerek 12 Eylül’e kadar sürdü.
“ZEV” DENEN PANAYIR- FESTİVAL
“Zev” üç gece dört gün yani 84 saat boyunca sürerdi; gece, gündüz hiç ara verilmeden 01-85 yaşları arasında katılanlardan gençler halay ve raks (kol kola kadın- erkek omuz ve elin temas ettiği meşhur Kürd oyunu) oynarlardı. Çoğunlukla yakın, tanıdık, akrabalar kol kola girse de, tanışmayan sıradan erkek, kadın, genç kız ve oğlanlar da el ele tutuşup raks ederek halay çekerlerdi. Kürdlerin geleneksel sosyal yapısını oluşturduğu için garip karşılanmazdı.
Sözkonusu halay ve rakslarda özellikle gençler sabahlara kadar kan ter içinde kalana kadar oynarlardı. Bu satırların yazarı da oyunlara 15 yıl iştirak etti. Halay, raks seremonisinde hareketlilik kazandıran bir iki zurna, davul yer alsa da ağırlık Gercüş ve Midyat yöresinde çok yaygın olan kabak kemençedeydi; ki onları yörede “Mıtrıp” denen sanatçılar icra ederlerdi. “Zev”de halay ya da raksı oluşturan dairenin çapı 500 metre, katılan insan sayısı bini aşardı. Kemençe çalan sanatçı sayısı 30- 40 arasında değişir, aynı anda en az 20 kemençe sanatçısı o kalabalığı coşturmak, bahşiş toplamak için saatlerce kan ter içinde kalana kadar çalarlardı.
Sözkonusu halay ve raks oyunları süresince çok önemli bir şey daha gerçekleşirdi. Eş bulma; evlilik için hayat arkadaşı arama zemini oluşturuluyordu. Önceden anlaşarak oraya gelenler ya da orada bakış ve mimikleri ile birbirini beğenen genç kız ve erkekler önce serçe parmaklarla el ele tutuşulan halayda buluşurlardı. Şayet karşılıklı elektrik alıyorlarsa raks için el ele tutuşup, omuz omuza karşılıklı parmaklar iç içe geçerek vücut teması devreye girerdi.
Sonuç olumlu seyrederse ailelerine güvenenler hemen orada yakınlarına haber verir, söz kesilirdi. Aileleri ikna etmede zorlanacağını anlayanlar ise “zev” süresince kalabalığa karışarak bir süre gizlenirlerdi. Durumu anlayan erkek tarafı “zev”de bulunan âkil adamları devreye koyarak işi tatlıya bağlarlardı. Aileleri anlaşmadığı için çaresiz kalan çiftler ise “zev” sonuna kadar ortaya çıkmaz, ailelerden olumlu onay gelene kadar beklerlerdi. Bir kısmı ise “zev” sonrası aşiretlerin araya girmesi ile evlenir ya da sorunlu bir süreç yaşarlardı.
Festivalin bir diğer önemli etkinliği de at yarışlarıydı. Onlarca yağız at ve jokeyleri belirlenen sahada saatlerce yarışır, ödülü kapmaya çalışırlardı. Bu arada “zev”de, panayır yani festivalde jandarma güvenlik tedbirleri alsa da ağırlıklı görev yörenin ileri gelenlerinde olurdu –ki katıldığım festivallerde olumsuz bir olayla, önemli bir gelişme ile karşılaşmadım.
Festivalin en güzel yanı panayırın yapıldığı köylülerin konukseverliğiydi. Bu arada “zev”e gelenlerin beraberlerinde getirdikleri küçük, büyük baş hayvanları, pirinç, bulgur, süt, kayısı, sebze ve meyvelerle yapılan haşlama, ızgara, pilav, tırşık (türlü), sütlaç ve kaysı hoşafı her 50 metrede bir “zev” mönüsü olarak yer sofrasında dileyenin dilediğince doyacağı kadar yiyebilme imkânının sağlanmasıydı. Kimi kurban, kimi adak, kimi mevlit yerine ikram ederdi.
Bu festivallerin tarih olarak ilklerinden olan Heştrek (Ortaca) “zev”ine sanırım 1960 ya da 1961 yılında dedemlerin ve çevre dört beş köyün katılımıyla 150’ye yakın genç, çocuk, kadın, erkek gitme kararı alındı. “Zev”in yapıldığı Midyat’a bağlı Heştrek kasabasına giderken yolumuz “Zaze” adı verilen bir Süryani (Hıristiyan) köyünden geçiyordu.
Köy büyükçe bir dağa kurulmuştu. Dağın tepe noktasına görkemli ve oldukça büyük bir kilise oturtulmuş. Çan kulesi tepesinde heybetli bir görüntü veriyordu. Kilisenin çevresi ve dağın yamacından aşağıya doğru, süslü meşhur Midyat taş yapılı evler vardı. Köyün etrafını çevreleyen düzlükler, bakımlı bağlar, bahçeler, bostanlar vadi boyunca uzanıyordu.
Bakımlı, geliri yerinde varlıklı bir köye benziyordu. 1960 ya da 1961 Ağustos ayının başı ya da ortası olduğu için bağlarda üzümün salkım korukları sarkmıştı, nar bahçeleri kırmızı çiçekler içinde yeni tomurcuklanmış, armut, elmalar öyle. Bostanda acur, salatalık, karpuz, kavun olgunlaşmaya yüz tutmuş, 20-25 gün sonra olgunlaşacak keleklerin görüntüsüne doyum olmayan bu bahçe, bostanların güzelliğini tiz yobaz bir ses bozdu.
O tiz ses kafile içinden birine aitti. Kayanın üzerine çıkarak topluluğu durdurdu. Ve, “Arkadaşlar bu köyün kimlere ait olduğunu biliyor musunuz? Bu köy bir Süryani köyüdür. Bunlar gâvurdur. Mallarına ne kadar zarar verirsek, cennette misli ile bağ ve bahçe ödül olarak verilir” der demez, o yobazın söylemine inanan bir güruh canım bağ, bahçe ve bostanlara saldırıp çiçekli narları, koruk üzümleri, kelek bostan tirozi (acur), kavun ve karpuzları tahrip etmeye, kopartıp çiğnemeye başladılar.
Coğrafyanın yüzyıllardır gelenekselleşen bağ, bahçe koruma yöntemi vardı. Köylüler kendi aralarında, tarlası olmayanı gelir karşılığı nahtor (uyarıcı gözcü) olarak seçerler. Bütün arazi, bağ ve bahçeleri gören tepenin doruk noktasına kulübesini yaparlar ki, olur ya yabani ya da evcil hayvanların bağ, bahçe ve bostanlara zarar verdiğini gördüğünde köylüye haber versin.
İşte o hayvanları korumakla görevli gözcü, bulunduğu kulübeden çığlık çığlığa köylüye haber veriyordu. Bir yandan da tahribat yapan bizlere hitaben “Siz Müslüman değil misiniz? İslam dininde başkaların malına zarar vermek var mıdır? Sizde vicdan, insaf yok mu? Ne olur yapmayın” diye haykırıyor ve Küdçe “Hawar, Hawar (imdat, imdat)” diye çığlık atıyordu.
Ben ve şehirli iki arkadaşım bir kayanın başına oturmuş olup bitenleri dehşetle izliyor bir yandan da ağlıyorduk. Hem korkmuştuk, hem de olanlara anlam veremiyorduk. Allahtan vahşet çok sürmedi de, köylüler ortaya çıktı, kafiledeki âkil adam ve yaşlılar gençleri tartaklayarak, azarlayarak bölgeden uzaklaştırdılar.
TV ekranları, gazete sayfaları ve sanal âlemde; CHP sözcüsü Sayın Selin Sayek Böke’ye, kayyum atanmışBugün gazetesinin manşetinde “Vaftiz edilmiş!” haberini, karşı çıkan yorum ve makaleleri okuyunca çocukluğumda yaşadığım bu anım aklıma geldi.
Seyda’ye Melle (karşılığı Prof.) Abdülkerim’in medresesinde eğitim görmüş bir öğrencisi ve oğlu olarak din kisvesi üzerinden “kimlikleri” hedef göstererek nefret suçu işlenmesini kınıyorum. Günümüzde Suriye, Ortadoğu ve Türkiye’de din ve etnik kimlikler üzerinden bölmek, ayrıştırmak, dışlamak bize acı, ıstırap, ölüm, yıkım, bölünmeden başka bir şey kazandırmadı, kazandırmaz da. Bin yıldır o coğrafyada Türk, Kürd, Süryani, Yahudi, Keldani, Asuri, Arap, Mıhallemi, Yezidi, İslam, Hıristiyan, Musevi, inançlı, inançsız birarada yaşıyoruz bunu dinamitlediler, dinamitliyorlar. Toplum olarak buna izin vermemeliyiz.
Ortadoğu’da yönetenlere sesleniyor ve diyoruz ki; bölerek yönetmek Firavunların ve Diktatörlerin ruhunda var. Kuran’ı Kerim 20. Cüz, 28. Sure 4. Ayette der ki: “Mısır’da Firavun başkaldırmış ve ahalisini fırka fırka edip arkasına takmıştı. Onlardan bir taifeyi ezmek istiyordu. O gerçekten bozgunculardandı.” Aynı sürenin 8. Ayetinde de “Doğrusu Firavun da askerleri de hep canilerdendi” der. Kuran’ın bu ayetleri Ortadoğu’yu ve ülkemizi yönetenlere bir şey çağrıştırıyor mu? İnançlı olduklarını söyleyenler bu ayetlerden ders almıyorlar mı?
Biz ılımlı, inançlı, vicdanlı, demokrat, özgürlükçü, eşitlikçi, adalet için çırpınan insan, topluluklar olarak son dört beş yıldır yapılanları Kuran rehberliğinde, lafzına ve anlamına uygun düşen zorbalara, öldürenlere karşı Müslümanlar, inananlar olarak bir safta yer almalıyız. İnançlardan önce insan olmamız gerektiğini yönetenlere hatırlatmalıyız. Sırtını devletin gücüne dayayanlara ve onlara arka çıkanlara vahşet ve de zulümle abat olunmayacağını haykırarak, karşı çıkmalıyız.
Gerçeklerin gizlenmemesi, insanlık suçlarının cezasız kalmaması, demokrasi, eşitlik, adalet ve özgürlük mücadelesi için biraraya gelmeliyiz. Dersim 1938, Roboski 2011 gibi Sur, Cizre 2015-2016’nın karanlık dehlizlerde kalmaması için halkın güçlü beraberliği şarttır. Kürd coğrafyasında iki kadına ait çırılçıplak fotoğrafların bir daha teşhir edilmemesi; kadın bedenine saygısızlık, halkı kin ve düşmanlığa tahrik, kişinin hatırasını aşağılama suçu işlenmemesi için zorbalara karşı çıkacak insaflı, imanlı, vicdanlı, erdemli idarecileri ve savcıları aramaya devam edeceğiz.
*Araştırmacı Gazeteci- Yazar