Köşe Yazısı
Mehmet ALTAN
İkinci cumhuriyet ve “çerçeve yasa”
Birkaç yıl önce “siyasal merkez”de yer almaktan söz eden bir siyasal partinin başkanı “Çerçeve Yasa” görüşmeleri sırasında kendi partisinin grup toplantısında “bu yasayla kapısı aralanan ikinci cumhuriyettir” deyiverdi. Bu yazıyı yazmamın, geçmişi tekrar hatırlatmamın bir nedeni de o konuşma. Çünkü aslında o parti başkanı “İkinci Cumhuriyet”i korkunç bir tehlikeymiş gibi ortaya koyarken biliyorum ki birçok insanın da ortak inancını dile getiriyor.
“- Devletin gücü kurallarla sınırlansın, birey korunsun
- Kanunlar herkese eşit uygulansın
- İfade özgürlüğü, inanç özgürlüğü ve basın hürriyeti anayasa ile ciddi bir şekilde korunsun
- Farklı fikirler ve birden fazla siyasi parti sistemde zorlanmadan
doğal olarak yer alsın
- Halk, yöneticilerini serbest ve adil seçimlerle seçsin
- İktidarın halkın oyuyla değişmesi güvence altında olsun
- Serbest piyasa ekonomisi ve özel mülkiyet hakkı sarsıntıya uğramasın.”
Bu önerilere açıktan karşı çıkacak, düşmanlık edecek ciddiye alınır kimse var mı?
Yok.
Görünürde üç aşağı beş yukarı herkes bunları kabul ediyor.
Bireysel özgürlükler, halkın yönetim hakkı, düzenli seçimler, hukukun üstünlüğü, güçler ayrılığı, insan hakları, çoğulculuk ana çoğunluğun gücünü kurallarla sınırlanması…
Lafa bakılırsa herkes bunları istiyor.
Ama fiiliyatta bizim için bu amaçlar adeta ele geçmez bir Anka kuşu…
Daha öncesini bir yana koysak bile son 103 yıldır biz bu temel hedeflere ulaşamıyoruz.
***
İnsanı ve evrensel hukuku odağına koyan bir siyasal rejim neden bizlere hep uzak?
Modern Devlet Teorisini kuran Fransız düşünür Montesquieu, Yasaların Ruhu kitabını 1748 yılında yazdı.
278 yıl önce…
Kitabında iktidarın tek bir elde toplanmasının zulme yol açacağını savundu.
Yasama, yürütme ve yargı güçlerinin ayrılması gerektiğini belirtti.
Kuvvetler Ayrılığı dediğimiz “yasama, yürütme ve yargı güçlerinin ayrılması” o zamandan sonra modern devletlerin temeli oldu.
Yasama, yürütme ve yargı olarak tanımlanan kuvvetlerin, değişik yollardan göreve gelen ve aralarında denetleme ve denge mekanizması bulunan farklı organlara verilmesi kabul edildi.
***
“Kuvvetler ayrılığı”nın zıddı ne?
“Kuvvetler Birliği”.
Devletin temel organları olan yasama yani kanun yapma, yürütme yani uygulama ve yargı yani adalet yetkilerinin tek bir elde veya kurumda toplandığı sistem.
“Kuvvetler Birliği”nde yetkiler Meclis’te toplanmış ise buna "Meclis hükûmeti sistemi" deniyor…
Yetkiler tek bir kişide veya grupta toplanmış ise bu, ya “mutlak monarşi”dir ya da diktatörlük.
Bu sistemde güçler arasında denge ve denetleme mekanizması yoktur. Yetki tek bir güçte toplandığı için zaten demokrasi de söz konusu değildir.
***
Cumhuriyet’in kuruluş dönemindeki ilk anayasanın tarihi 1921.
Montesquieu’nün 1748’de yazdığı “Yasaların Ruhu”
kitabından 173 yıl sonra.
Ama gel gör ki Kurtuluş Savaşı dönemindeki olağanüstü
şartlar ve hızlı karar alma ihtiyacı öne sürülerek “kuvvetler
birliği” benimsenmiştir.
Ve Meclis Hükûmeti Sistemi uygulanmıştır.
1921 yılında Mustafa Kemal Atatürk, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı ve Büyük Millet Meclisi Hükümeti'nin Reisi idi.
O dönemde Cumhurbaşkanlığı makamı ve parti başkanı unvanı henüz yoktu. 1921 Anayasası'na (Teşkilat-ı Esasiye Kanunu) göre ayrı bir "Devlet Başkanı" veya "Başbakan" makamı da yoktu.
Ülke, Meclis Hükümeti Sistemi ile yürütülüyordu. Meclis başkanı aynı zamanda hükümetin de başıydı.
Mustafa Kemal, Meclis Reisi sıfatıyla hükümet işlerini
yönetiyordu. Aynı zamanda Sakarya Savaşı öncesinde, 5
Ağustos 1921'de çıkarılan kanunla Meclis'in yetkileri üç aylık
süreyle kendisine Başkomutan olarak verilmişti.
Bu yetki daha sonra uzatıldı.
Kısacası, Yasama (kanun koyma) ve yürütme (hükümeti
idare etme) yetkileri tek elde, yani TBMM'de ve dolayısıyla
Meclis Başkanı olan Mustafa Kemal'in liderliğindeki yapıda
birleşmişti.
Hükümet üyeleri (vekiller) Meclis içinden seçiliyor ve Meclis tarafından denetleniyordu.
Mustafa Kemal bu icra vekilleri heyetinin başındaydı.
Cumhuriyet böyle doğdu.
***
1961 Anayasası bir demokrasi ve özgürlük rüzgârı estirdi. 12 Mart 1971 Darbesi 1960 Anayasası’nın getirdiği özgürlükleri epeyce budadı…12 Eylül 1980 ise tamamen yok etti.
Siyasi Partiler Kanunu’ndan YÖK’e kadar mevcut iskelet o dönemden…Ve “sivil” olduğunu iddia eden siyaset kurumu cunta döneminin yasalarıyla yola devam etmekten hiç rahatsız olmadı.
Daha korkuncu bugün darbe döneminin 1982 Anayasası bile uygulanmıyor.
Şimdi Kuvvetler Birliği en pervasız haliyle yaşanmakta…
***
Bir padişahlık döneminden cumhuriyete geçmek elbette çok önemli bir adım. Ama o cumhuriyet demokratik esaslara dayanmadan kurulunca toplum da hiçbir zaman özgür, zengin ve mutlu olamıyor.
Bugün artık “o zaman niye öyle kuruldu” diye tartışmanın bir anlamı yok. Ama yaşadıklarımızın temelindeki eksikliği görmek ve ona göre adımlar atmak geleceğimiz için önemli.
Bakın biz bugün, 2026 yılında, siyasi yönetim olarak Montesquieu’nin, hukuksal uygulama olarak 1215 tarihli Magna Carta’nın gerisindeyiz.
Siyasette ve hukukta bu kadar gerilerde kalınca, gelişmiş toplumlarla aramızdaki fark da korkunç biçimde açılıyor. Onlar zenginleşirken biz yoksullaşıyoruz, onlar gelişirken biz geriliyoruz.
Cumhuriyet’in kuruluşundan 103 yıl sonra pratikte gene Kuvvetler Birliği’ne dönüyoruz.
***
Birkaç yıl önce “siyasal merkez”de yer almaktan söz eden bir siyasal partinin başkanı “Çerçeve Yasa” görüşmeleri sırasında kendi partisinin grup toplantısında “bu yasayla kapısı aralanan ikinci cumhuriyettir” deyiverdi.
Bu yazıyı yazmamın, geçmişi tekrar hatırlatmamın bir nedeni de o konuşma. Çünkü aslında o parti başkanı “İkinci Cumhuriyet”i korkunç bir tehlikeymiş gibi ortaya koyarken biliyorum ki birçok insanın da ortak inancını dile getiriyor.
O zaman “İkinci Cumhuriyet” nedir diye bir kez daha bıkmadan sorup cevaplamalıyız.
“İkinci Cumhuriyet”, cumhuriyete demokrasiyi eklemektir en basit tarifiyle. Kuvvetler Birliği’ne karşı çıkmak ve evrensel hukukun, bireysel hak ve özgürlüklerin, ifade hürriyetinin hayata geçmesini talep etmektir.
Bu talebin nesini tehlikeli buluyorsunuz?
Bu talebe neden karşısınız?
Demokrasiyi ve evrensel hukuku istemiyorsanız neden gidip bugünkü siyasi iktidara katılmıyorsunuz?
Neden cumhuriyetin demokratikleşmesi fikri sizi bu kadar ürkütüyor?
Yaşadığınız hayattan, bu yoksulluktan, bu hukuksuzluktan, bu acılardan çok mu memnunsunuz?
Bu soruları o parti başkanına sormuyorum, onun gibi düşünenlere soruyorum.
Elbette bana cevap vermek zorunda değilsiniz. Ama kendinizi “demokrat, özgürlük yanlısı, hukuk savunucusu” olarak görmek istiyorsanız, kendinizi toplumda böyle tarif etmeyi seviyorsanız, o zaman hiç olmazsa bu soruların cevabını kendinize vermeniz gerekir.
***
Devletlerin propaganda aygıtları güçlüdür.
Ben “İkinci Cumhuriyet” dediğim zaman, o dönemde devletin iplerini hukuksuz biçimde ellerinde tutanlar büyük bir propaganda kampanyasıyla bu fikrin çok tehlikeli olduğunu söylediler.
Kim için tehlikeli?
Ülkeyi hukuksuz biçimde yönetmek isteyenler için elbette.
Ama bu ülkedeki insanların özgür, zengin, mutlu, eşit yaşamasını isteyen herkes için de faydalı bir gelişme bu cumhuriyetin demokratikleşmesi.
Egemenlerin her propagandasına böyle esir olmak istiyor musunuz gerçekten?
***
Cumhuriyetimizin demokratikleşmesini cumhuriyet için atılan adımdan sonra ikinci büyük adım olarak gördüğüm için bu talebe “İkinci Cumhuriyet” dedim.
Daha sonra “cumhuriyetin demokrasiyle taçlanması” kavramı geldi.
Şimdi ise Çerçeve Yasa’yla birlikte gündemde “demokratik cumhuriyet” var.
Sanırım cümlenin maksudu bir ama söylemi farklı.
Ne isim verildiği önemli değil, önemli olan bu ülkede demokrasiyi kuvvetle istemek, özgürlükleri ve hukuku talep etmek.
***
21.Yüzyıl sarsıla sarsıla kendi menziline doğru yol alırken… Teknolojide ve bilimde muhteşem gelişmeler yaşanırken, Yapay Zekâ hayatımıza girerken…
Hala Montesquieu ve Magna Carta düzeyine gelememiş bir toplum olarak kalmak istiyorsanız, demokrasiyi ve İkinci Cumhuriyeti de lanetleyebilirsiniz.
Böylesine geride kalmaktan, yoksul, aç ve esir olmaktan şikayetçi değilseniz bu sizin bileceğiniz bir iş.
Ama durumdan memnunsanız, sanki memnun değilmişsiniz, sanki muhalifmişsiniz gibi de yapmayın.