Köşe Yazısı
Mehmet ALTAN
Proletaryadan Prekaryaya
Birkaç haftadır Ekopolitik YouTube Kanalında Bilgehan Uçak ile yaptığımız Pazartesi Konuşmalarında, Daron Acemoğlu’nun “Hangi Liberal Demokrasi” adlı kitabı üzerinden liberalizmi konuşuyoruz.
Acemoğlu’nun “İşçi sınıfı liberalizmi” kavramı büyük ilgi yarattı.
***
Bu önemli ve hacimli çalışmayı okurken ben de kendi kendime sordum:
Proleterya mı, prekarya mı?
Altı yıl önce de aynı soruyu soruyordum.
Aklıma Ruşen Çakır ile 21 Nisan 2020’de, pandemi başlangıcında yaptığımız uzun söyleşi geldi.
Çünkü o sohbette "emek" açısından dünya gidişatını da konuşmuştuk.
***
Ruşen Çakır soruyor:
“Koronavirüs sürecinin gidişatına küresel olarak baktığında, ekonomik ve buna bağlı olarak siyasî açıdan, nasıl bir dünya görüyorsun?"
Ben de yanıtlıyorum:
"İktisadî olarak dünya, küreselleşmeyle birlikte muazzam bir atılım yaptı, olağanüstü nimetler oluştu. Fakat bu nimetlerin paylaşımında büyük bir adaletsizlik ortaya çıktı.
İnovatif, yeni bir şey yaratarak zenginleşmenin önünü açan yeni bir çağ, henüz ihtiyaçlarını tamamlayamayan büyük kalabalıklarla bir arada durunca, bundan yararlanan ve yararlanamayanlar arasında büyük bir dengesizlik çıktı ortaya.
Öfkeli kalabalıkların, mevcutta kendine yer bulamayanların, inovasyona, niteliğe, yaratıcılığa yönelik bir hamle yapmakta güçlükleri olanların, zafiyetleri olan insanların, bu yeni çağ karşısında öfkeleri arttı. Ve bu öfkeler, faşizmi, otoriter yapıları doğurdu. Küreselleşmenin yol alması için, bir taraftan da bu teknolojik atılımın nimetlerinin eşit bölüşülmesi gerekiyor…"
***
Sonra devam etmişim:
"Mesela, bu korona sürecinde, tuzu kuru olanların ‘yok’ saydığı meslekler öne çıkıyor: Hastanelerde hastalara koşuşturanları, kuryeleri, ekmek dağıtanları, elektrik, su, doğalgaz sistemlerinin sürdürülmesi ve arızaların giderilmesi için çalışanları bu tuzu kurular yok sayıyorlardı.
Şimdi, bu koronayla birlikte, bu yapının iskeletinde çalışan ve saygı gösterilmeyen, ‘yok’ sayılan, fakirliğe, fukaralığa mahkûm edilmiş insanların ne kadar önemli olduğu ortaya çıktı.
Teknolojik olarak ilerleyen ama toplumsal olarak buna uyum sağlayamayan yapının giderilmesine yönelik çareler ve tedbirler gerekecek. Bütün kitlenin nitelik kazanacağı, yeni çağa uygun hale geleceği, eksiklerini giderebileceği bu sanayi-sonrası toplumun oluşması için çaba gösterilecek.
Bütün dünyada siyasetin amacı, bu dengesizliği gidermek olacak.
Yeryüzü, sanayi dönemini kapatmanın bütün güçlüklerini yaşıyor. Teknolojik olarak çağı kapattı ama toplumsal yapı ve düzenleme olarak kapatamadı.
Bu da bir kriz demektir.”
***
Şimdi artık kimliğini üretim gücüne dayandıran proletarya yok.
Sosyal yapı değişti.
Proletaryanın yerini prekarya dediğimiz koca bir güvencesiz çalışanlar ordusu aldı.
Bu dönemin yeni sosyal sınıfı “prekarya” oldu.
"İstikrarsızlık, belirsizlik, hayat üzerinde kontrol kuramama ve tabir-i caizse sürekli bir uçurumda olma hâli prekaryanın tanımını oluşturdu.
Prekaryanın kurduğu tüm toplumsal ilişkiler -ailesiyle, arkadaşlarıyla, iş yeriyle, siyasetle- güvencesizlik temelinde yükseldi… Prekarya güvencesizlik ve belirsizlik içinde doğdu, onunla yoğruldu.”
***
Daha evvel de vurgulamıştım.
Pandemi dönemi, topluma prekaryalaşmanın niteliğini moto-kuryeler üzerinden gösterdi.
Bu emekçi kesim olmasa toplumsal yapı neredeyse kendini idame ettiremeyecekti.
Yok sayılan ve sefalete mahkûm edilen yığınların yaşamı taşıdığı, toplumun bilincine yansıdı.
Ama yeni çağ sancıları birçok ülkede de güvencesiz çalışmanın terkisinde faşizmi getirdi… Teknolojik merkeziyetsizlik, toplumsal yapıda güvencesizlik doğurunca, kurdun dumanlı havayı sevmesi gibi “devlet, ulus, otorite, düzen, disiplin” nidalarıyla faşizm yeniden sahneye girdi. Otoriter devlet anlayışı üzerine kurulu aşırı milliyetçi ideoloji iştahla dansa başladı.
Dünyanın proletaryadan prekaryaya geçtiği bir dönemde "emek" kavramı açısından yaşama nasıl yaklaşmalı?
Türkiye’de nasıl bir yaklaşım benimsenmeli?
Galiba günün toplumsal açıdan zor sorulardan birisi bu…
***
Acemoğlu’nun kitabıyla birlikte konu yeniden “Hangi Liberal Demokrasi” bağlamında “proleterya mı, prekarya mı?” sorusuna geldi.
Sanırım bundan sonraki süreçte dünya bu konularda daha fazla düşünmek zorunda kalacak.
https://ekopolitik.org.tr/makale-detay.html?id=509