Köşe Yazısı
Zeki ALPTEKİN
Tekrar Sel Felaketleri ve Önlemler Üzerine
Sel felaketleri, küresel iklim krizinin, doğadaki doğal dengelerin “insan eliyle”, karbon ayak izinin yoğunlaşması ile yerküremizin aşırı ısınmasının bir sonucu. Bu gerçek önümüze “toplumların dekarbonizasyonu” görevini koyuyor.
Yakın geçmişte, özellikle Orta ve Doğu Karadeniz’de ortaya çıkan “Sel Felaketi” bu sefer İstanbul’u vurdu. Bölgesel olarak ya da dar alanlarda ortaya çıkan, sadece ülkemize özgü olmayan, yani küresel planda, geçmişe kıyasla sık sık vuku bulan iklimsel değişimler ve bunun sonucu olarak aşırı yağışlar, yerkürenin aşırı ısınması, yani küresel iklim krizi ile birebir ilintili. Bir çalışmamızda bu olguyu şöyle tespit etmişiz:
“.. mesela, daha önceleri olmayan yerel-bölgesel sel baskınları, hortumlar, denizlerde istilacı türler, küresel yangınlar gibi insan yaşamını tehdit eden katastrofların dünyanın değişik yerlerinde sıkça ortaya çıkışı, dünyanın oluşumu ile birlikte milyonlarca yıl sonunda oluşan doğal iklim dengelerinin bozulmasının bir sonucudur. Klima uzmanları, küresel ısınma ile birlikte havada nem oranının, yoğunluğunun artması ve bunun küresel ısınma sonucunda arktik ve tropik bölgeler arasındaki ısı farkının yükselmesinin yüksek rüzgarları hızlandırdığını tespit ediyorlar. Aşırılaşan ısı farkı ile söz konusu klima bölgelerin birbirine yaklaşması durumunda bu, stratosferde varolan Jetstream’in bozulmasına, kıvrımlaşarak zayıflamasına yol açıyor. Bu dengenin bozulmasına doğanın verdiği cevap, aşırı nemle yüklü havanın belli, görece küçük bölgelerde kısa zamanda aşırı yağış şeklinde ortaya çıkıyor. Söz konusu iki ayrı iklim bölgelerinin birbirleriyle karşılaşması aslında yeni bir olay değil! Burada yeni olan, bu karşılaşmanın şimdi eskiye oranla çok daha sık ve yoğun bir şekilde vuku bulması.
Örneğin, 2021 yazında Almanya’nın Kuzey Ren Vestefalya eyaletinde küçük bir yerleşim yeri olan Ahrtal köyünde, bölgeye 24 saat içinde metrekare başına 100 litreden fazla yağmur yağması ile Ahr çayının 6 metreye yakın yükselmesi sonucunda oluşan sel felaketi, 135 kişinin ölmesine, tam 467 binanın sel tarafından deyim yerinde ise “yerinden sökülüp götürülmesine”, çevredeki toplam 4.200 binanın yaklaşık %70’nin hasar görmesine yol açtı. Giresun’da, Karadeniz’de ve daha birçok ilde artık neredeyse her yıl tekrarlanan yağış-sel felaketlerinin de nedeni küresel ısınma sonucu klima dengelerinin, Jetstream’in bozulması.
Bu noktada biraz konudan ayrılmak pahasına bir konuya değinmekte yarar var: Azınlıkta olan kimi bilim insanları, özellikle de komplo teorilerine inananlar açısından sorun, bir küresel ısınma sonucu ve yeni bir fenomen değil. Buna göre mesela, Almanya-Ahrtal’daki sel felaketi bu boyutta olmasa da geçmişte, 1804 ve 1910 yıllarında da olmuş. Yani olay neredeyse 100 senede bir kendini tekrarlamış. Ama buradan “yıllardır zaten olan doğa katastrofları kendini tekrarlıyor” diyerek belli tesadüflerle küresel ısınmayı ve sonuçlarını, dolayısı ile insanlığın geleceği için alınması gereken tedbirleri inkâr etmek, sorunu bilinçli olarak ideolojik nedenlerle ıskalamaktan başka bir şey değildir. Ama tehlike büyük:
Dünya İklim Kurulu IPCC 2022 yılındaki raporunda özel bir bölümde incelediği Akdeniz bölgesine ilişkin olarak uzmanlar, hava ve denizin yaklaşık 1980 yılından beri sürekli ısınması ve havanın global ortalamaya kıyasla %20-50 civarında daha hızlı ısındığı gerçekliğinden hareketle,
- Paris Anlaşması’nın uzun vadeli hedeflerinin gerçekleşmemesi durumunda bölgedeki sıcaklığın endüstri öncesi zamana göre 2 – 3,5 derece üzerinde olacağı, bu değerin, insanlığın fosil enerji kaynakları kullanması durumunda 5 dereceyi aşacağı,
- kuraklığın daha yoğun, daha sık ve daha uzunca ortaya çıkacağı, bunun kuruyan nehirlere ve geniş alanlarda yangın tehlikesine yol açacağı,
- denizin üst tabakasının sera gazının (CO2) salım derecesine göre 1 – 4 derece daha sıcak olacağı, bunun ise buradaki deniz yaşam alanını mahvedeceği,
- aşırı sıcaklık dalgalarının daha geniş bölgelerde daha uzun ve yoğun bir şekilde oluşacağı, şimdiye kadar istisna olarak görülen bu ekstrem durumların gelecekte daha sık ortaya çıkacağı,
- 2050 yılında deniz seviyesinin 30 cm’ye kadar ve 2100 yılında ise 60 cm’ye kadar yükselebileceği,
- CO2 alıp bunu karbonik asite çeviren deniz suyunun sürekli daha fazla “ekşiyeceği”, bunun ise denizdeki canlı organizmaları mahvedeceği, (ki bu kısmen şu an da gerçekleşiyor-ZA),
- aşırı sıcaklık nedeniyle ölen insan sayısının, ısının moderat artması durumunda bile ikiye katlanacağı, radikal bir ısı artması halinde ise bu sayının 3-7 katına yükseleceğini
tespit ederek, buradan iklim ekolojik sistemlerinin baskılanacağı, bununla ekonomilerin etkileneceği, bölgede insan sağlığı ve yaşamı konusundaki risklerin keskinleşeceği sonuçlarını çıkarıyor.
Sorunu yeni yapan, ona yeni bir nitelik sağlayan şey, küresel ısınmanın sonuçlarının sadece yöresel-bölgesel değil tüm dünyada görülmesi, mesela sel felaketlerinin sıklaşarak aşırılaşması ve yepyeni bir şekilde küçük bölgelere yoğunlaşarak boşalması sonucunda oluşan sel felaketleri, heyelanlar, aşırı sıcak hava dalgaları ve kuraklık gibi ekstrem iklim koşulları artık daha sık ve yerkürenin hemen her yerinde baş gösteriyor; sıcakların (aşırı) yükselmesiyle eriyen buzulların giderek yükselttiği su seviyesi, giderek asitleşen okyanuslar, iklim dengesinin bozulması ile türlerin azalması; Kanada gibi soğuk bir ülkede bile görülmeye başlayan, aşırı sıcaklık ve akabinde -Akdeniz ülkelerindeki gibi- ortaya çıkan sayısız yangınlar, velhasıl tüm bu felaketler iklim krizi sonucunda (ekolojik) dengenin bozulmasının bir ürünüdür.” 1)
Bu noktada birbirine bağlı üç farklı süreç var:
Birincisi; Deniz, göl, akarsu ve ıslak alanlardan, nemli toprak yüzeylerinden buharlaşma yoluyla suyun atmosfere geçmesi. İkincisi; Bitkilerin kökleriyle aldıkları suyu yapraklarında Terleme yolu ile atmosfere bırakması. Üçüncüsü; Yağışın toprağa sızarak derinlere ulaşmasıyla yeraltı sularını beslemesi, onları yenilemesi.
Küresel ısınma ile bu süreçlerin hızı ve aralarındaki denge değişiyor, kriz de bir yerde bu dengenin bozulması ile ortaya çıkıyor. Toprağın yüzeyindeki nem kaybı, doğrudan buharlaşmayla, derindeki su seviyesinin düşmesi ise suyun doğal çıkışları ve insan kullanımının dengesiyle, azalan yağışların sızma olanakları ile ilişkilidir. Bu olanaklar, şehirlerde, yerleşim bölgelerinde yeşil, toprak alanların betonlaşmayla, asfaltlarla “mühürlenmesi” yolu ile oldukça sınırlanıyor.
Buradan çıkan sonuç, sorunun çözümünün temelinde küresel iklim krizinin sonlandırılmasına ilişkin olarak, yeryüzünde ekolojik dengeleri gözeten yeni çevre-iklim politikaları, toplumların dekarbonizasyonu, tüm bunların ise birebir enerji sorunu ile bağlantılı olması nedeniyle, karbonsuz enerji üretmeye, yenilenebilir enerji kaynaklarına dayanan bir Enerji Dönüşüm Politikaları oluyor. Ancak bu, sorunun ağırlaşmaması ve giderek hafifletilmesi için hiçbir şey yapılamayacağı anlamına gelmiyor.
Acil Önlemler
2021 yılında Giresun-Bozkurt’daki Ezine Çayı’nın taşmasıyla vuku bulan sel felaketine ilişkin olarak kalem aldığımız bir makalemizde ilgili olası önlemleri şöyle dile getirmişiz:
“1. Dere, çay ya da nehir yataklarına kesinlikle “ıslah ediyoruz” başlığı altında müdahale edilmemesi, derinleştirme ya da yönlendirme şeklinde yatak değiştirilmeye, daraltılmaya çalışılmaması gerekiyor. Çünkü yatakta yapılacak her tür değişiklik, son tahlilde suyun var olan debisinden daha hızlı akmasını, aşırı yağış durumunda olası sel felaketinin daha hızlı oluşmasını beraberinde getirebilir. Nehirlerin taşıdığı sediment denen artıklar (alüvyonlar, irili ufaklı taşlar, kumlar vs.) doğal su stoperleridir.
- Yağışların sel felaketine dönüşmesini önlemek için nehirlerin kabarma durumunda suyun nehir kenarlarındaki araziye doğal olarak serbestçe yayılabilmesinin sağlanması, buralarda yapılaşma olmaması gerekiyor. Bu havzalar, korunması gereken doğal nehir
yayılma havzaları, sulak alanlardır. - Bu doğal yayılma alanlarına ek olarak -doğal dengeleri gözeterek- oluşturulacak olan suni havzalar, göletler aşırı yağış sırasında “nehirlerin öfkesini” dindirecek su depoları olarak görev görebilirler. Burada biriken sular sel dindikten sonra tekrar nehire verilip normal akış sağlanabileceği gibi, yerine göre su şebekeleri, tarım vs. gibi değişik amaçlar için de kullanılabilir.
- Bu bağlamda coğrafi durumu da göz önüne alarak uygun yerlerde suyu tutacak bentler, setler oluşturup suyun akış hızını kontrol altına alma potansiyelleri oluşturulabilir. Şimdi burada bu şekilde bir su kontrolünü HES’ler (Hidroelektrik Santral) ve barajlar ile sağlayamaz mıyız, gibi soru ortaya çıkıyor.
Tabii ki olabilir, yerine göre olmalıdır da!.. Ama bu, neredeyse gördüğü her çayın, derenin, suyun üzerine “aç gözlülükle”, “enerji sorununun çözümü” bahanesi ile HES yaparak “doğal” dengeleri altüst etmekle değil, iklim krizine karşı ilkeli savaşım temelinde doğru bir su politikası -yaygın “bilimsel” deyimi ile su managmenti çerçevesinde oluşturulacak bir sel felaketlerini önleme stratejisi uyarınca olursa anlamlı olabilir.
Bu konuda Almanya’da -su kenarında yükseltilen bentler vs. gibi- alınan teknik tedbirlerin yanı sıra Ren Nehri kenarında oluşturulan su havzaları 70-80’li yıllarda her yıl taşan, özellikle Mosel bölgesini, Koblenz ve Köln şehrini teslim alan ve milyonlarca zarara neden olan su baskınlarını tamamen önledi. (Bu baskınların, nehrin beslendiği Alpler’deki buzulların global ısınma nedeni ile aşırı erimesi ve nehir yatağında zamanında yapılan “ıslahlar” ile birlikte meydana geldiğini bu meyanda belirtmiş olalım.)” 2)
Bu bağlamda altı çizilmesi gereken diğer önemli bir nokta da, Giresun-Bozkurt ve İstanbul’daki sel felaketinde ortaya çıkan, yerleşim yerlerinin çevresindeki alanlardan aşırı yağışla topraktaki su yoğunlaşmasının buralardan büyükçe toprak kütlerinin kopması ya da kayması ve bunların merkezlere çamur olarak akmasıdır. Bu ise ağırlıkla şehirlerin periferisindeki “imara açma” hedefi ile ormansızlaşma trendine işaret ediyor.
Özetleyecek olursak;
Sel felaketleri, küresel iklim krizinin, doğadaki doğal dengelerin “insan eliyle”, karbon ayak izinin yoğunlaşması 3) ile yerküremizin aşırı ısınmasının bir sonucu. Bu gerçek önümüze “toplumların dekarbonizasyonu” görevini koyuyor. Çarpık kentleşmeye karşı planlı gelişme, yerleşim yerlerinde sokakların derelere dönüşmesini engellemek yolunda, yeraltı sularını besleyerek yağış sızmasını sağlamak için yeşil alanların artırılması, dere yataklarında yapılaşmanın önüne geçilmesi, çevrede ise heyelanların önlenmesi için “ormansızlaşma” trendinin tersine çevrilmesi, rasyonel bir su managementi vs. gibi acil önlemlerin, ancak bir önceki cümlede ifade ettiğimiz gerçeklik temelinde ele alındığında anlam kazanacağını belirtmiş olalım!
Kaynakça:
1) Z. Alptekin, Ekoloji Politik Açısından Enerji Sorunu ve Yenilenebilir Enerji Kaynakları, S. 12
2) Z. Alptekin, Su Yolunda Akar! Bir Sel Felaketinin Dersleri: https://www.marmarayerelhaber.com/zeki-alptekin/99493-su-yolunda-akar!-bir-sel-felaketinin-dersleri%E2%80%A6
3) İsveçli fizik-kimyacı S. Arrhenius karbondoksitin (CO2) iklim dengesine olan (olumsuz) etkisini, bilimsel olarak 1896 yılında ortaya koymuş. (Bknz.: Z. Alptekin, Ekoloji Politik Açıdan Enerji Sorunu., S. 42)