Son dakika

Her Taraf

Üç nükleer güç aynı masaya oturursa dünya rahatlar mı?

Önce Washington ile Moskova’nın konuşlandırılmış stratejik başlıklarda yeni bir üst sınıra razı olması, düzenli veri paylaşması ve denetimleri yeniden mümkün kılması gerekiyor. Çin ise büyüyen kapasitesine ilişkin asgari şeffaflık sağlayarak görüşmelere başka bir kanaldan katılabilir. Üç ülkeye aynı rakamı dayatmak zor, her birinin yarattığı riske uygun yükümlülükler tartışılırsa iş kolaylaşabilir.

Üç nükleer güç aynı masaya oturursa dünya rahatlar mı?

Donald Trump, bir Amerikan televizyonuna verdiği ve 16 Ekim’de yayımlanan röportajda Rusya ve Çin’le nükleer silahsızlanmayı konuştuklarını söyledi. Mümkünse nükleer silahlardan arınmayı çok isteyeceğini de ekledi. Çin’in önümüzdeki beş yıl içinde ABD’ye yetişeceğini söylediği cümleyi ise cebimize koyalım, birazdan lazım olacak.

Önce şunu soralım: Ortada gerçekten bir görüşme var mı? Röportajı yayımlayan kanalın aktardığına göre Trump konuyu Şi Cinping’le de açmış. Pekin de Moskova da üçlü görüşmelerin başladığını teyit etmiş değil. Bir televizyon cümlesiyle gerçek bir müzakere masası arasında epey mesafe var.

Yine de zamanlama ilginç. Dünyanın en büyük iki cephaneliğini sınırlayan son anlaşma bu yılın şubat ayında sona erdi ve o günden beri ABD ile Rusya arasında bağlayıcı hiçbir kural yok. Trump’ın cümlesi tam bu boşluğa düştü.

New START’ın bıraktığı boşluk

ABD ile Rusya Soğuk Savaş boyunca birbirinin silahlarını saymayı öğrendi. Bu bir dostluk işareti değildi. Rakibinizin kaç füzesi olduğunu bilmiyorsanız en kötüsüne hazırlanırsınız, rakibiniz de aynısını yapar ve silahlanma yarışı kendi kendini besler.

2010’da imzalanan New START bu sayma alışkanlığının son büyük ürünüydü. Konuşlandırılmış stratejik başlıkları 1.550’yle, kıtalararası füze, denizaltı füzesi ve ağır bombardıman uçağı sayısını 700’le sınırlıyordu. Yerinde denetimler rakamları kâğıttan çıkarıp sınanabilir hâle getiriyordu. Rusya 2023’te katılımını askıya aldı, denetimler de bundan önce aksamıştı. Anlaşma 5 Şubat 2026’da yürürlükten kalktığında geriye ancak bir kabuk kalmıştı. Moskova’nın sınırlara bir süre gönüllü uyma önerisi de yeni bir metne dönüşmedi.

Anlaşma her silahı kapsamıyordu. Depolardaki başlıklar ve bazı kısa menzilli sistemler dışarıda kalıyordu. Buna rağmen neyin nerede durduğunu düzenli olarak öğrenmek, kriz anında tahmin yürütme ihtiyacını azaltıyordu. Karanlık bir odada el yordamıyla ilerlemekle elinizde bir fener olması arasındaki fark gibi.

Stockholm’deki bir araştırma enstitüsünün hesabına göre Ocak 2026’da dünyada yaklaşık 12.187 nükleer başlık vardı. Bunların 9.745’i askerî stoklarda, 4.012’si füzelere ve uçaklara yerleştirilmiş durumdaydı. ABD ile Rusya toplam envanterin yaklaşık yüzde 86’sını elinde tutuyor. Hesap basit. Büyük indirimi bu iki ülke yapmadan başkalarından aynı fedakârlığı istemek kolay olmayacak.

Trump’ın gündeme getirdiği formül, üç büyük aktörü kapsayan yeni bir düzen. Kâğıt üzerinde mantıklı duruyor ama Pekin’in aynı hesabı yapması gerekmiyor. Moskova da kendi hesabına Fransa ile Birleşik Krallık’ın nükleer güçlerini katmak isteyebilir.

Pekin neden aynı cetvelle ölçülmek istemiyor?

Çin’in yaklaşık 620 başlığı olduğu tahmin ediliyor. ABD ve Rusya’nın envanteri ise ayrı ayrı beş bin dolayında. Bir başlığın depoda mı durduğu, füzeye mi takıldığı, emekliye mi ayrıldığı da güç hesabını değiştiriyor.

Washington üç ülkeye aynı sınırı önerdiğinde Pekin farkı hatırlatacaktır. Nitekim Çin Dışişleri Bakanlığı geçen yıl bu fikri reddetmiş, Çin’in nükleer politikasının ve stratejik güvenlik ortamının ABD’den ve Rusya’dan farklı olduğunu, sorumluluğun öncelikle cephaneliğini küçültmesi gereken Washington’da olduğunu söylemişti. Bir koşucu ötekinden kilometrelerce ilerideyken ikisinin birden aynı anda yavaşlamasını istemeye benziyor bu. Geride kalan koşucu ise ritmini tutturmak için hızını artırıyor.

Pekin cephaneliğinin büyümesini Washington’ın Asya’daki askerî varlığına ve füze savunma planlarına verilmiş bir cevap olarak anlatıyor. Bunun ne kadarı savunma ihtiyacı, ne kadarı küresel güç olma arayışı, o ayrı bir tartışma. Çin 2025’te yayımladığı resmî belgede nükleer silahı ilk kullanan taraf olmama ilkesini koruduğunu açıkladı. Kendi güvenliği için gereken asgari kapasiteyi hedeflediğini, ilk kesintinin de en büyük cephaneliklerden gelmesi gerektiğini savunuyor. Washington ise genişleyen füze silolarına ve yeni sistemlere bakıyor.

İki bakış tam da burada ayrışıyor. Çin bugünkü sayı farkını öne çıkarıyor, ABD yarının kapasitesine bakıyor. Pekin’in hızlı genişlemesi Washington’da kaygı yaratıyor, Amerikan füze savunma projeleri de Çin’de kendi caydırıcılığının aşınabileceği düşüncesini besliyor.

Tayvan çevresindeki gerilim hesabı daha da inceltiyor. Büyük güçler için nükleer silah, savaş çıktığında kullanılacak sıradan bir araç sayılmıyor. Karşı tarafın müdahale kararını etkileyen, savaş başlamadan pazarlığın sınırlarını çizen bir güvence olarak görülüyor. Çin’in görüşmelere katılmasıyla ABD ve Rusya’nın tabi olduğu sayısal sınırları hemen kabul etmesi arasında uzun bir yol var. İlk aşamada tatbikatların ve füze denemelerinin önceden bildirilmesi ile kriz iletişimi daha ulaşılabilir başlıklar. Büyük imzalar manşete çıkıyor ama hayat kurtaran çoğu zaman yanlış anlaşılmayı önleyen küçük kurallar oluyor.

Delhi, İslamabad ve Pyongyang hesabı nasıl yapacak?

Üç büyük güç uzlaşsa bile dünyanın geri kalanındaki nükleer hesaplar bir gecede değişmez. Stockholm’deki enstitünün tahminlerine göre Hindistan’ın 190, Pakistan’ın 170 civarında nükleer silahı var. İki ülkede silahın taşıdığı anlam Washington ile Moskova arasındaki rekabetten epey farklı.

Hindistan bir yandan Pakistan’a, bir yandan Çin’e bakıyor. Pakistan ise askerî planlamasında Hindistan’ın üstün geleneksel gücüne karşı nükleer caydırıcılığı temel güvence sayıyor. Pekin silahlarını artırırken Delhi’nin kendi programını hiç değiştirmemesi beklenemez. Çin ile Hindistan’ın Himalayalar’daki sınır gerilimi, uzak başkentlerde alınan nükleer kararların yakın komşular üzerinde nasıl baskı yarattığını gösteriyor. Mayıs 2025’te Hindistan ile Pakistan arasında yaşanan kısa çatışma da riskin ne kadar gerçek olduğunu hatırlattı. Uçaklar ve füzeler devreye girince her hamlenin karşı tarafta nasıl okunacağını yönetmek zorlaşıyor. Nükleer silahlar büyük bir savaşı engellemeye yardım edebilir, küçük bir krizin yanlış hesaplarla büyümesini ise kendiliğinden durdurmuyor.

Olası bir Amerikan-Rus-Çin anlaşmasının Güney Asya’ya dolaylı etkisi de var. Çin’in cephaneliği sınırlandığında Delhi daha az baskı hissedebilir. Ancak Washington ile Pekin’in birbirine verdiği güvenceler Hindistan’ın endişelerini gidermiyorsa bu etki sınırlı kalır, Pakistan’ın hesabını ise yine Delhi’nin tercihleri belirler.

Kuzey Kore ayrı bir dosya. Pyongyang’ın elinde yaklaşık 60 monte edilmiş başlık olduğu, bunun yanında en az 30 başlık daha yetecek bölünebilir malzemesi bulunduğu tahmin ediliyor. Kim Jong Un yönetimi bunları rejimin ayakta kalmasının güvencesi sayıyor ve nükleer statüsünü pazarlık konusu yapmıyor. Kuzey Kore basını 13 Ekim’de, Kim’in yeni açılan bir savunma müzesinde ABD anakarasına ulaşabildiği söylenen Hwasong-20 füzesini gezdiğini duyurdu.

Aynı günlerde Trump, Asya gezisi sırasında Kim’le görüşebileceğini söylemişti. Güney Koreli analistler müzeyi olası bir zirveden önce alınan stratejik bir pozisyon olarak okuyor. Masaya oturmak, silahı masaya bırakmak anlamına gelmiyor.

Reykjavik’ten dersler

Ekim 1986’da Ronald Reagan ile Mihail Gorbaçov İzlanda’nın başkentinde saatlerce nükleer silahları konuştu. Görüşme kapsamlı bir anlaşmayla bitmedi. Ertesi yıl orta menzilli füzelerin kaldırılmasını sağlayan anlaşmanın yolunu ise o toplantı açtı.

Aradan kırk yıl geçti. Bugün nükleer silaha sahip daha çok ülke, daha çeşitli taşıyıcı sistemler ve birbirine güvenmekte zorlanan hükümetler var. Üç liderin fotoğraf vermesiyle silah sayılarının azalmasını aynı başarı saymak yanıltıcı olur.

Önce Washington ile Moskova’nın konuşlandırılmış stratejik başlıklarda yeni bir üst sınıra razı olması, düzenli veri paylaşması ve denetimleri yeniden mümkün kılması gerekiyor. Çin ise büyüyen kapasitesine ilişkin asgari şeffaflık sağlayarak görüşmelere başka bir kanaldan katılabilir. Üç ülkeye aynı rakamı dayatmak zor, her birinin yarattığı riske uygun yükümlülükler tartışılırsa iş kolaylaşabilir.

İşin bir de silahsızlanmayla caydırıcılık arasındaki ince çizgi tarafı var. Başlıklarını azaltan bir devlet rakibinin savunma sistemini aşamayacağını düşünürse kendini daha güvensiz hissedebilir. Güvenlik arayışı bu kez yeni silahlar üretmeye yol açar. Kısacası nükleer silahların azaltılması karşı tarafın sözüne inanmakla başlamıyor. O sözü denetleyecek mekanizmaların kurulmasıyla başlıyor.

Şimdi cebimizdeki o cümleye dönelim. Çin beş yıl içinde ABD’ye yetişecek mi? Bunu yanıtlamak için hangi silahın, hangi ölçüyle sayıldığını bilmek gerekiyor ve bu bilgi bugün masada yok. Eldeki rakamlar Washington ile Moskova’nın Pekin’in epey önünde olduğunu gösteriyor.

Üç başkent birbirinin kaç silahı olduğunu yeniden güvenilir biçimde öğrenene kadar o cümle bir tahmin olarak kalacak. Dünya, nükleer güçlerin aynı masaya oturmasıyla biraz rahatlayabilir. Kalıcı rahatlama ise toplantı salonundan çıktıktan sonra da geçerli olacak kurallara bağlı.

Üç nükleer güç aynı masaya oturursa dünya rah… | Yeni Arayış

Kaynak: Haber Merkezi

Kopyalandı

İlgili Haberler