90. Yıldönümüne doğru 1937 Dersim/Tunceli Mahkemesi ve İdamlar (2)
Eylül ayına kadar Elazığ’da toplanan Dersim ileri gelenlerinin kimisi teslim olmuştu, kimisi de operasyon sırasında ele geçirilmişti. Kimisi teslim olduktan sonra tevkif edilmişti. Kimisi ailesiyle birlikte bir askerî birliğe sığınmıştı. Kimilerinin ne zaman ve nasıl devletin eline geçtiğini ise hâlâ bilmiyoruz.
nı zamanda ve aynı biçimde gerçekleşmedi.
Bu yazıda Mayıs’tan Seyit Rıza’nın 11 Eylül’de Erzincan’da devletin eline geçişine kadarki zaman aralığında, Dersim ileri gelenlerinin yargılanmak üzere Elazığ’da toplanması sürecine bakacağız.
Mayıs 1937: Harekât başlarken
Harekâtın başlangıcı için tek bir tarih vermek zordur. Ancak son yıllarda başlangıç tarihi olarak kabul gören 4 Mayıs 1937 gününe ait Bakanlar Kurulu kararı, birliklerin belirlenen hedeflere karşı “şedit ve müessir” biçimde harekete geçirilmesini öngörüyordu.
4 Mayıs 1937 gününe ait Bakanlar Kurulu Kararı
Kararın bölgeye bildirilmesi ve fiilî operasyonların başlaması birkaç güne yayıldığı için kaynaklarda 4, 8, 10 ve 12 Mayıs gibi tarihler karşımıza çıkabiliyor.
Sonuç olarak, Mayıs ortasında İç Dersim’de geniş ölçekli bir operasyon başlamıştı; Sabiha Gökçen’in de katıldığı hava kuvvetleri operasyonlara katılmış, sivillerin üzerine bomba yağdırmaya başlamıştı.
Sonradan aynı davada yargılanacak Abbasan, Demenan, Haydaran, Yusufan, Kureyşan gibi aşiretlerin ileri gelenleri o sırada henüz serbestti; her biri farklı yerlerde farklı işlerle meşguldü. İddianamenin sonradan kuracağı tabloya bakarak bunları tek merkezden yönetilen bir örgütün üyeleri saymak yanlış olur. Aşiretler arasında ve içinde rekabetler, husumetler ve farklı siyasal tutumlar vardı.
Bu süreçte Seyit Rıza’nın rolü konusunda da iki anlatı var: Devlet belgeleri ve basın onu aşiretleri hükümete karşı birleştiren başlıca aktör olarak gösterir; kendisi ise mahkemede toplantılara çatışmayı önlemek için katıldığını söyleyecektir.
Haziran: İlk Teslim Dalgası
16 Haziran’dan itibaren basın, Haydaranlı Kamer’in, Hızır’ın, Demenanlı Cebrail’in ve Yusufanlı Kamer’in (Kamber) teslim olduğunu duyurdu. 17 Haziran’da Akşam, hükümet halkı “medenileştirmek” isterken başta Seyit Rıza olmak üzere bazı şeyhlerin karakol baskını ve köprü yakma gibi eylemlere giriştiğini yazdı. Aynı gün, Cumhuriyet harekâtın kan dökülmeden yürüdüğünü yazdı ve Haber gazetesi “Dersim’in Başbelası Seyit Rıza kimdir?” başlıklı uzun bir portre yayınladı. Tan’ın aynı gün aktardığı İçişleri Bakanı Şükrü Kaya raporu, askerî müdahale ve idarî düzenlemelerle birlikte “süratli ve kati adalet”ten söz ediyordu.
Yani adlî müdahale Haziran ortasında devlet politikasının parçasıydı; ama bundan yargılamanın kapsamının ve sanıklarının bu tarihte belirlendiği sonucu çıkmaz.
Basının kullandığı “dehalet” (sığınma, aman dileme) ve “teslim” kelimeleri kişinin ceza hukuku anlamında tutuklandığını göstermez.
18 Haziran’da Akşam, Sarısaltık türbesinde ıslahata karşı yemin eden 25 reisten 18’inin teslim olduğunu yazdı. Seyit Rıza henüz serbestken, ileride onunla aynı davada yargılanacak bazı aşiretlerin ileri gelenleri devletin elindeydi.
Başbakan İsmet İnönü’nün Haziranın üçüncü haftasında gerçekleştireceği Şark gezisi vesilesiyle olmalı, dönem basının Dersim’e ilgisinin ve iyimser haberlerin arttığı görülmektedir. Nitekim, 18 Haziran tarihli Haber, “Dersim’de bir isyan yoktur, bir medenileştirmek ve halas etmek, kurtarmak vardır” diyordu.
Ay sonunda gazetelerde harekâtın başarıyla sona yaklaştığına dair iyimser haberler çoğalır.
Teslimle Tutukluluk Arasındaki Gri Alan
Haziran’ın son haftasında dil değişir: Basın artık Roşnaklı Kamer’i, Cebrail’i ve Yusufanlı Kamer’i Elazığ’daki “tutuklu” reisler arasında sayar. Akşam 24 Haziran’da “mevkuf” olanları “Koznaklı Kamer, Demenanlı Cebrail, Yusufhanlı Kamer, Hisso, Bahtiyaran’dan Şahin” diye sıralıyor; Kutu Deresi’ndeki grupların açlıkla teslime zorlandığını, Seyit Rıza’nın “akıl hocası” Ali Seyid’in de onlarla olduğunu, “sergerde Fındık”ın tesliminin ise “bir gün meselesi” olduğunu yazıyordu. 25 Haziran’da Tan ve Akşam bu kişilerin “tevkif edildiğini” ve “nedamet” gösterdiğini, Seyit Rıza’nın küçük oğlu Hüseyin’in ağır yaralandığını, “iki sergerde ve 300 şaki”nin henüz yakalanmadığını bildirdi. Haber “Muhakemeye pek yakında başlanacaktır” diyordu.
Bu küçük terminoloji değişikliği önemlidir. Sözlü anlatımlar vesilesiyle, yetkililerin çağrısıyla görüşmeye gittiklerini ya da “teslim olduklarını” bildiğimiz kadarıyla bazı kişiler, kısa süre sonra “tutuklu” olarak anılmaya başlanmıştır. Her kişi için eksiksiz bir dosya olmadığından geçişin tam gününü ve hukukî mekanizmasını bilemiyoruz; ama genel süreç belirgindir: teslim ya da dehalet, askerî denetim, Elazığ’a götürülme, gözetim, tevkif, sorgu ve hazırlık tahkikatı. Bu sıra herkes için aynen işlemedi, ama Haziran sonundan itibaren harekâtla ilerideki ceza davası arasındaki bağ kurulmaya başlamıştı.
Fındıq: Babası Tutukluyken Dağda
Kamer’in oğlu Fındıq bu açıdan çarpıcı bir örnektir. Akşam’ın 24 Haziran haberi Fındıq’ın o tarihte henüz devletin elinde olmadığını gösterir. Ne zaman, nerede ve kime teslim olduğuna dair yazılı bir kayıt ise yok. Babası erken teslim olmuş, oğlu bir süre daha dışarıda kalmıştı; Ekim’de aynı davanın sanıkları olacaklar, babası hapis cezası alırken Fındıq idam edilecekti.
Sözlü tarih, Fındıq’ın hikayesini daha yakından izlememizi sağlıyor: Cemal Taş’ın Yusuf Demir (2022) ve Ali Kargın (2021) ile yaptığı görüşmelere dayanan aile anlatısına göre Fındıq Ağa, Pax Köprüsü’nün yakılmasıyla ilişkilendirilmiş ve önce Demenu aşireti arasında, sonra Deşt köyü yakınında, en son Gomê Dewreşi ile Mılu arasındaki bir mağarada saklanmıştı. Teslimini sağlamak için seksen beş yaşındaki amcası Sıleman Ağa ve yakınları Tulık Karakolu’nda kendilerine kuyu kazdırılarak diri diri gömülmekle tehdit edildi; tutuklu babasının ağzından yazılmış bir mektup da Fındıq’a ulaştırıldı. Fındıq, babasının son anda gönderdiği “teslim olma” uyarısına rağmen askerlere teslim oldu. Anlatıya göre bu da yakınlarını korumadı: Üç ağa ailesinden bir grup Tulık’tan Mamekiye’ye yürütüldü, hamile bir kadın öldürüldü, yaklaşık elli kişi Gola Çetu’da kurşuna dizildi. Bu ağır iddialar, bağımsız kayıtlarla çapraz denetim yapılmadan kesinleşmiş olgular olarak sunulamaz; ama sözlü tarih kaydının vazgeçilmez bir parçasıdır.
Seyit Rıza’nın Oğulları: Basının Kördüğümü
Sözlü kaynaklar, gazetelerin özellikle (Elâzığ’da idam edilecek olan) Resik Hüseyin (Usenê Seyd Rızay) ile (daha önce Dersim’de öldürülecek olan) Şeyh Hasan’ı (Şıxhesen) birbirine karıştırdığını gösteriyor.

Seyit Rıza’nın Büyükoğlu Şıxesen (Hasan)
Kurun, 21 Haziran 1937
Haziran sonunda basın, “küçük oğul” Hüseyin’in ağır yaralı ele geçirildiğini yazdı.
13 Temmuz’da Seyit Rıza’nın “büyük karısı” Elif’in bir oğluyla teslim olduğu haberi çıktı. Bu oğul Son Posta’ya göre Hüseyin, Anadolu’ya göre Hasan’dı. Oysa Hasan, 17 Ağustos’ta Bırdo’da öldürülecekti. Bizim araştırmamız, Elif’in Hüseyin’le teslim olmadığını, 1938’de Deste’de (Geyiksuyu) öldürüldüğünü gösteriyor.
Eylül’de ise Cumhuriyet Hüseyin’in yeniden “tevkif edilerek” babasının yanına gönderildiğini yazacaktır.
En az dört ayrı anlatı aynı olayın yanlış tarihlendirilmiş ya da başka kişilere atfedilmiş versiyonları olabilir. Ancak idam edilen Hüseyin’in devletin eline Eylül ayında geçtiğini sonraki yazılarda göreceğiz.
Haziran Sonu: Teslim mi Yakalanma mı?
Bu süreçte Seyit Rıza hakkındaki haberler de çelişkilidir. Kurun 22 Haziran’da Seyit Rıza’nın af yolları aradığını yazdı; Akşam 1 Temmuz’da gönderdiği iddia edilen mektubu yayınladı. Ancak 26 Haziran gazeteleri onun “ölü veya diri” ele geçirileceğini, mağaraların üç tayyare filosuyla havadan arandığını yazıyordu. 29 Haziran’da bir hava saldırısında yaralandığı ileri sürüldü, 30 Haziran’da yeni bir mektupla “aman dilediği” bildirildi. Bu günlerin gazeteleri yakalananların ağzından Seyit Rıza’yı karalayan beyanlar, yakalanacağına dair kesin hükümler ve doğrulanamayan kayıp haberleriyle doluydu. Hepsini doğrulayamıyoruz; ama birlikte okunduğunda bir şey gösteriyorlar: Seyit Rıza bir yandan takip edilirken teslim olduğu veya olacağı haberleri üç ay boyunca konuşuldu.
Sözlü tarih tanıklıkları bu tabloya başka bir boyut ekliyor: Cemal Taş’ın 2003’te kaydettiği Fêcira Çêna Delali, annesi Sare’nin, Seyit Rıza’ya devletin teslim çağrısı içeren mektup gönderdiğini duyunca dağlarda çocuklarla yaşamanın güçlüğünü ve kadınlara yönelik şiddet korkusunu dile getirmek için onu mağarasında ziyaret ettiğini anlatır. Şıxhesen’in de bulunduğu bu görüşmede, devletin gönderdiği mühürlü bir sandıktan, Elazığ’da köy ve tapu vaadinden ve Seyit Rıza teslim olursa çevredeki ailelerin kurtulabileceği umudundan söz edilir.
Elazığ’da Hazırlık Tahkikatı ve Kolonyalist Halkevi Gezisi
Temmuz’dan itibaren iki süreç yan yana ilerler: Bir yanda Seyit Rıza, Alişer ve Şahin gibi toplumun önde gelenlerini yakalamaya yönelik takip devam ederken, diğer yandan teslim olanlar veya yakalananlar hakkında Elazığ’da adlî hazırlık yürütülür. Bu hazırlık, savcının yetkilerini genişleten, tutuklamayı ve temyizi sınırlayan, süratli yargılamayı öngören 2884 sayılı Tunceli Kanunu’nun kurduğu özel bir idarî-adlî rejim içinde yürüyordu ki bu hukuk rejimini sonraki yazılarda bakacağız.
Haber daha 22 Haziran’da Elazığ’a getirilenlerin “Tunceli kanununa göre” ve “seri ceza usulleri ile” yargılanacağını, muhakemenin “çok kısa zamanda” bitirileceğini yazmıştı. Cumhuriyet de 24 Haziran’da “Tunceli mahkemesi”nin hazırlandığını duyurdu. Haber 30 Haziran’da Haydaranlı Kamer, Haydaranlı Safer ve Demenanlı Cebrail’in fotoğrafıyla verdiği haberde, adliye önünde suçsuzluğunu ispat eden ve “suçlular hakkında doğru tanıklıkta bulunan” Haydaran reislerinden Hızır’ın köyüne gönderildiğini yazdı. Temmuz’un ilk haftasında tutuklu reislerin sorgulandığı haberleri çıktı.

Haber, 30 Haziran 1937
Diğer yandan, Tan’ın 1 Temmuz’daki bir haberi bu döneme dair çarpıcı bir sahne aktarır: Gazeteci Latif Erenel’e göre Elazığ Hapishanesi’nde karar bekleyen Cebrail ve Roşnaklı Kamer, yanlarındaki diğer reislerle birlikte hapishaneden çıkarılıp Elazığ Halkevi’ne götürüldüler. Halkevi tarih öğretmeni Ömer Kemal ziyareti aynı sabah General Abdullah Alpdoğan’dan öğrendiğine göre gezi Alpdoğan’ın bilgisi dâhilinde veya talimatıyla gerçekleşmişti. Konuklara Atatürk Salonu ve halk müzesi gezdirildi, Atatürk’e ait resim ve eşyalar gösterildi, kahve ve çay ikram edildi. Habere eşlik eden fotoğrafta “Roşnaklı Kamer ve arkadaşları” Atatürk heykelinin önünde duruyordu. Haber, bu kişilerin hangi kararla hapishaneden çıkarıldıklarını, geziyi kimin onayladığını ve sonra geri götürülüp götürülmediklerini söylemez; ama tutukluların yalnızca adlî makamların değil, askerî-idarî yönetimin de tasarrufunda olduğunu düşündürür.
Gezinin anlatılış biçimi de en az gezi kadar önemlidir: Gazeteci, tutukluları Cumhuriyet kurumlarına yabancı, şaşkın “dağ insanları” olarak tasvir eder. Kamer’in ayna karşısındaki şaşkınlığı ve Atatürk resimleri önündeki saygı beyanları, Cumhuriyet’in “medenileştirici” gücünü, Atatürk kültünü ve Dersimlilerin bu güç karşısındaki teslimiyetini sergileyen kolonyal ve paternalist bir hikâyenin malzemesi olur.
Planlanmış bir propaganda gösterisi olarak bu gezinin ayrıntıları ayrıca araştırılmalı ve sağlam bir eleştirel analize tabi tutulmalıdır. Basının bu “medenileştirme” anlatısını, devletin mekânsal yeniden düzenleme ve nüfusu denetleme politikalarıyla birlikte ele almak gerekir. Nitekim, 1931-1938 dönemine odaklanan araştırmasında Dersim’e yönelik politikaların yalnızca askerî müdahaleye değil, idarî ve siyasal boyutlara da odaklanan Nicole Watts’ın başlattığı tartışmayı, bu vakayla birlikte geliştirmek ilginç olabilir. (Nicole Watts, “Relocating Dersim: Turkish State-Building and Kurdish Resistance, 1931–1938”, New Perspectives on Turkey, sy. 23 (Güz 2000), s. 5–30) 1937-1938 olaylarını askerî şiddet, tanıklıklar ve hafıza ekseninde değerlendirdiği araştırmasında Hans-Lukas Kieser’in resmî raporların ve dönemin “ıslahat” söyleminin olayları tek başına açıklamakta yetersiz kaldığı iddiasının daha iyi anlaşılması için de bu medenileştirmeci misyonerlik faaliyeti olarak şehir gezisi ve Halkevi ziyareti önem taşımaktadır. (Hans-Lukas Kieser, “Dersim Massacre, 1937–1938”, Mass Violence & Resistance (Sciences Po), 27 Temmuz 2011)
Basında yer alan bu iki ayrıntı araştırılmayı bekliyor: Tan 17 Haziran’da Yusufan reisi Kamer Ağa’nın Elazığ’a sevk edilip “orada serbest bırakıldığını” yazmış; ama bunun ne anlama geldiği belli değil. Cemal Taş’ın 2009’da kaydettiği Mustafa Karataş tanıklığına göre ise Usenê Seydi Elazığ’da bir süre “ev hapsinde” tutulmuş, kimlerle görüştüğü devlet tarafından takip edilmiş, Wusenê Xece ona tercümanlık yapmıştı. Yani, Elazığ’da ‘sanıklar’ her zaman aynı koşullarda tutulmamıştı.
Temmuz-Ağustos: Çember daralıyor
Basın bu arada Seyit Rıza’yla ilgili “teslim oldu, olacak” haberlerini sürdürdü: 2 Temmuz’da Seyit Rıza’nın düşman bir aşirete teslim olduğu ve 11 Temmuz’daki “yakalandı” haberleri doğrulanamadı. 1937 yazında bu tür haberler daha ziyade beklenti, söylenti ya da propagandadan ibaretti.
Nitekim, Seyit Rıza iki ay daha dağda kalmıştır. Cemal Taş, Rıza Sarıbıyık ve Hayri Dalkılıç’ın 2011’de kaydettiği Efendi Tutak anlatısına göre bir süre Çet ile Goganê arasındaki bir mağarada kaldı, kendisine yiyecek götürüldü.
Cebrail’in ailesi için önemli bir arşiv kaydı var: Alpdoğan’ın 13 Temmuz tarihli raporuna göre Demenan’ın Ariki ve Kerenko köylerinden, Cebrail’in karısı, iki oğlu ve gelinlerinin de bulunduğu 9 erkek ile 36 kadın ve çocuk, sürüleriyle silahsız olarak 25. Alay’a teslim olmuştu (BCA, 30.10.0.0/111.745.17; Serap Yeşiltuna, Devletin Dersim Arşivi, 2012). Oğulların adı verilmediği için (daha sonra idam edilecek olan) Hasan’ın aralarında olup olmadığını kesin bilemiyoruz, ama bu güçlü bir ihtimal. Eylül 2026’da Bor köyünde görüştüğümüz sözlü tarih anlatıcılarımızdan Haydar Kaya, Cebrail Ağa’nın Hasan, Hüseyin ve Ali adlı üç oğlu olduğunu, Hasan’ın idam edildiğini, ailenin kadın ve çocuklarla teslim olmayı seçtiğini, Arekiye ve Marçik’te öldürmeler yaşandığını anlattı. 16 Temmuz tarihli resmi rapor ise Ariki ve Gevarek köylerinden 86 kişinin daha teslim olduğunu, Zel Dağı’nda Seyithan’ın da teslim alındığını bildiriyor. (BCA, 30.10.0.0/111.745.17, 5505 sayılı. Yeşiltuna, Devletin Dersim Arşivi, 2012, s. 530.)
Seyit Rıza’nın koruması altında olan saygın dostu (Koçgiri ve Dersim’in sembolik isimlerinden) Alişer ile eşi Zarife, Seyit Rıza’nın kendi aşiretinden devletle işbirliği yapan kişilerce 9 Temmuz’da öldürüldü; başları kesilip devlete teslim edildi (Cumhuriyet, 13.07.1937 ve Son Posta, 13.07.1937)

Kurun 18 Temmuz 1937
Basın bunu Seyit Rıza’nın çevresinin çözülmesinin kanıtı olarak sundu. Cemal Taş’ın 1995’te kaydettiği Cêmila Çena Şıxheseni’ye göre Seyit Rıza, Alişer’den dışarı giderek Dersim’de olanları dünyaya duyurmasını, sözcüsü ve vekili olmasını istemiş, Alişer ise Dersim’den ayrılmayı reddetmişti. Bu haberden çok etkilenen Alişer’in öldürülmesinin ardından Seyit Rıza ailesinin bir kısmıyla yola çıkarak sonunda Laçinan köylerinden Bırdo çevresine geçti.
17 Ağustos: Bırdo Katliamı
Reşat Hallı’nın hazırladığı Genelkurmay yayınına göre (Türkiye Cumhuriyetinde Ayaklanmalar, 1972) askeri birlikler 16/17 Ağustos gecesi Bırdo ile Sarıoğlan mezrası arasındaki grubu kuşattı. 17 Ağustos sabahı Bırdo köyünün Çelemurdi mevkiinde, neredeyse tamamı çocuk ve kadınlardan oluşan, yaklaşık 30 kişilik bir aile kafilesi öldürüldü. Aralarında Seyit Rıza’nın büyük oğlu Şeyh Hasan, eşi Besê ve üç torunu da vardı. Son Telgraf olayı bir jandarma müfrezesiyle “karşılaşma” olarak anlattı. 18 Ağustos basını “Seyit Rıza’nın oğlu ve otuz avenesi imha edildi” diye duyurdu ve mağaraların tarandığını yazdı.
Ekibimizden Bülent Bilmez ile Cemal Taş’ın sürmekte olan araştırmasına göre, yanındaki iki kişiyle birlikte Seyit Rıza bu katliamdan kıl payı kurtuldu ve o günden sonra giderek yalnızlaşarak kendisini öldürmeyi amaçlayan askeri operasyonlardan kaçtı.
Ağustos Belgeleri
Genelkurmay yayınına göre hedef alınan reislerden “dördü daha önce yakalanarak adliyeye teslim edilmiş, Seyit Rıza ile Bahtiyar aşireti Reisi Şahin'in peşine düşülmüştü.” (Reşat Hallı, Türkiye Cumhuriyetinde Ayaklanmalar (1924-1938), 1972 , s. 406) Harekât ile yargılama hazırlığı eşzamanlı yürüyordu. Bu yazı aracılığıyla ilk kez kamuoyuyla paylaştığımız iki belge bunu ayrıntılandırıyor (BCA, 30.10.0.0/111.745.16): 3 Ağustos tarihli bir belgede Alpdoğan, “üç aydan beri devam eden” harekâtın sona erdiğini bildirir. Harekâtı hazırlayan ve yönetenlerden, ölü ele geçirilenler dışında 75 kişi belirlenmiş, 10’u öldürülmüş, kalan 65’inin tutuklanması emredilmiştir. Cezası hafif olabilecekler ailelerinden ayrılmadan ve reislerin etkisinden uzak tutularak Elazığ’a gönderilecektir. (BCA, 30.10.0.0/111.745.16)

Bir gün önceki, 2 Ağustos 1937 tarihli resmi rapor ise Haydaran, Demenan, Yusufan, Yukarı Abbas, Kureyşan, Seyhan ve Bahtiyaran’dan bazı kişileri köprü, telefon hattı ve hükümet konağına yönelik eylemlerle suçlar ve bir ayrım yapar: Ağustos sonuna kadar silahsız teslim olanların takibatı ertelenecek, yakalananlara farklı işlem yapılacak, listedeki birini “ölü veya diri” teslim edenler takibattan muaf tutulabilecektir.

Ekindeki “Muhaliflerin Elebaşılarından Olup Henüz Ele Geçirilemeyenler Listesi”nde dört kazadan 50 isim vardır: Seyit Rıza 31. sırada “Seyit İbrahim oğlu Seyit Rıza”, “Kamer oğlu Fındık” 28. sırada, Ariki köyünden “Ahmet oğlu Cebrail” 10. sırada. (BCA, 30.10.0.0/111.745.16) Liste, bu kişilerin 2 Ağustos itibarıyla devletin elinde sayılmadığını gösterir, ama önceki teslim haberleriyle karşılaştırılmak gerekir.

Dahiliye Vekili Şükrü Kaya’nın 14 Ağustos yazısına göre bu teslim emirleri ve listeler merkezî makamlara da iletilmişti. (BCA, 30.10.0.0/111.745.16)

Nihayet Seyit Rıza’nın en güvendiği isimlerden Bahtiyaranlı Şahin, 26 Ağustos’ta öldürüldü. Bunun üzerine, dönem basını, Seyit Rıza’nın yalnızlaştığını ve yakalanmasının yakın olduğunu yazdı. Basında sonraki anlatılarda karşımıza çıkan psikolojik savaşın parçası gibi görünen yorumları bu somut olaylardan ayırmak gerekir, ama Bırdo katliamı sonrası sürekli kaçak durumda olan Seyit Rıza’nın hareket alanının Eylül ay başına gelindiğinde büyük ölçüde ortadan kalktığı açıktır. Nitekim, Cemal Taş’ın kaydettiği Khêkê İsmayilê Khekıli anlatısına göre, devletle işbirliği yapan yeğeni Rayber’in kendisinin izini sürdüğünü duyunca Seyit Rıza kendisine saklanmayı teklif edenlere şöyle demişti: “Benim postum samur postu, Rayber niye benim postumla para kazansın! Ben gidip teslim olacağım.”
Bu söz, “ölü veya diri” teslim edene muafiyet tanıyan, devletin yukarıda anılan 2 Ağustos tarihli çağrısıyla birlikte okunduğunda ayrı bir anlam kazanıyor. Anlatıcıya göre Seyit Rıza ‘Koçgirililer’ geldiğinden beri “Devlet bizim için önceden urganlarını yağlamış” diyordu.
Bu son iki haftaya dair elimizde yalnızca sözlü kaynaklar bulunmaktadır.
Bu arada, Alpdoğan’ın 12 Eylül tarihli yazısına göre o sırada “Seyit Rıza'nın itaatsizlik müttefiki olan altı aşiret reisinden daha evvel birisi öldürülmüş, dördü de Elazığ'a getirilip hapsedilmişti.” (Reşat Hallı, Türkiye Cumhuriyetinde Ayaklanmalar (1924-1938), 1972 , s. 407-408)
11 Eylül 1937: Erzincan Köprüsü
Seyit Rıza Seyit Rıza’nın Erzincan girişinde teslim olma ya da yakalanma zamanı konusunda farklı tarihler karşımıza çıkabilmektedir. Genelkurmay tarafından yayınlanan çalışmada, 10 Eylül saat 22.00 denir. (Reşat Hallı, Türkiye Cumhuriyetinde Ayaklanmalar (1924-1938), 1972, s. 407)
Oysa Serap Yeşiltuna’nın derlediği belgeler (Cumhurbaşkanlığı Dersim Arşivi, 2015) arasında bulunan, Erzincan’dan 11 Eylül saat 23.20’de gönderilmiş bir telgraf (Cumhurbaşkanlığı Arşivi, 1/177 (47-3), 21/96), Seyit Rıza’nın “Hüseyin ve Batlet [sic] oğlu Rıza” adlı iki “avane”siyle aynı gece saat 22.00’de “kayıtsız ve şartsız ve silahsız olarak” Erzincan Jandarmasına teslim olduğunu bildirir. (s. 114) Bu bilgiyi, Dahiliye Vekili ertesi sabah “Battal oğlu” yazımıyla Başvekâlete iletir (BCA, 30.10.0.0/111.745.20).
Başbakan İnönü 12 Eylül saat 11.30’da Atatürk’e “Seyit Rızanın teslim olması Cumhuriyet ıslahatının yeni bir safhasıdır” diye telgraf çeker. (Yeşiltuna 2015, s. 112)

Atatürk bunu “Dersim’deki yüksek şuurlu hareketin neticesini gösteren bir müşahhas delil” olarak karşılar. (Yeşiltuna 2015, s. 113)

Teslim, daha sorgu başlamadan en üst düzeyde başarı olarak ilan edilmiştir.
Alpdoğan da 12 Eylül’de Seyit Rıza’nın Erzincan’da nezaret altında tutulduğunu ve Tunceli Mahkemesinde yargılanmak üzere Elazığ’a gönderileceğini bildirdi. (Reşat Hallı, Türkiye Cumhuriyetinde Ayaklanmalar (1924-1938), 1972 , s. 407)
Peki Seyit Rıza teslim mi oldu, yakalandı mı?
Cumhuriyet (21 Eylül) onun köprüde jandarmaca durdurulduğunu, Akşam (22 Eylül) ise Fırat köprüsünde yüzü bağlı ve katır üzerindeyken durdurulduğunu, Erzincan valisine teslim olmaya gittiğini söylediğini yazdı.
Seyit Rıza’nın yolculuğunun son bölümünde ona eşlik eden Rızê Berti’nin (Bertal oğlu Rıza) kendisiyle 2005 yılında sözlü tarih görüşmesi yapılan Babaê Bıraê Amıke’ye anlattıkları bu haberi şaşırtıcı biçimde doğruluyor: Hazoğlu Çeşmesi’nde mola vermiş, Munzur’a kadar silahlı eşlik eden Verdon’un oğlunu geri göndermişlerdi. Akşamüstü köprüye vardıklarında Seyit Rıza’nın ağzı mendille bağlıydı; Rızê Berti’ye, sorarlarsa “yaşlı babam, dişi ağrıyor, doktora götürüyorum” demesini tembihlemişti. Görevliler mendili kaldırdı, yüzüne ışık tuttu, ellerindeki fotoğrafla karşılaştırıp üç kez “Sen Seyit Rıza mısın?” diye sordu.
Akşam’ın haberi ile Rızê Berti’nin anlatısı, birbirinden bağımsız olarak yüzün bağlı olduğu ayrıntısında buluşuyor. Seyit Rıza’nın fotoğrafının karakollara dağıtıldığı bilgisi Khekıli’nin aktarımında da geçiyor.
Kılık değiştirmiş olması, Seyit Rıza’nın köprüdeki jandarmaya değil, valiye ulaşarak teslim olmayı amaçladığını düşündürüyor. Yani “yakalandı” ile “teslim oldu” birbirini dışlamaz: Fiziksel olarak ele geçirildi, ama resmî yazışmalardaki ifadeyle de “kayıtsız şartsız” teslim olmak üzere yola çıkmıştı.
Neden Erzincan?
Sözlü anlatılar Seyit Rıza’nın eskiden tanıdığı Vali Fahri Özen’den davet ya da mektup aldığını anlatır: 2005 yılında görüşülen Babaê Bıraê Amıke’ye göre 1937 başında Erzincan’dan gelen bir mektup bu kez askerin geri dönmeyeceğini yazıyor ve teslim olmasını istiyordu. Seyit Rıza valinin kendisine yardım edeceğini düşünmüştü. Söz konusu mektup belgelenmiş değildir.
Son Posta ise 20 Eylül’de Seyit Rıza’nın Ankara’ya götürüleceğini sandığını, Elazığ’da savcı karşısına çıkınca şaşırdığını yazdı.
Seyit Rıza’nın bazen iddia edildiği ve ima edildiği üzere, “Atatürk’le görüşme” beklentisi olup olmadığı ayrı bir meseledir. Sonraki bazı kaynaklar bunu ileri sürer, Cemal Taş’ın 2012’de kaydettiği Ali Rıza Çelik tanıklığı valiyle görüşme niyetinden söz eder; ama dönem basını, teslim olduğunda Ankara’ya götürülme beklentisini yazar.
Bazı kaynaklarda, Seyit Rıza teslim olduğunda yanında oğlu Hüseyin’in de bulunduğu yazılmıştır.
Sözlü kaynaklar ise ona iki kişinin eşlik ettiği konusunda birleşiyor: Rızê Berti ve Uso Khırr. Rızê Berti’nin (26 Aralık 2011’da Bursa’da görüşülen) oğlu Efendi Tutak da babasının Erzincan’a kadar gittiğini anlatıyor.

Erzincan’da teslim alınmasından sonra, Rızê Berti ve Uso Khırr’ın ortasında Seyit Rıza
Akşam, 22 Eylül 1937
Rızê Berti’ye göre iki yol arkadaşı köprüde Seyit Rıza’dan ayrılmış, bir gece karakolda tutulmuş, ertesi gün katırları verilerek serbest bırakılmıştı.
Tan’a göre (14 Eylül) Erzincan’da ilk sorguyu Vali Fahri Özen, Emniyet Müdürü Zekeriya Erkuş ve Jandarma Komutanı Kazım yaptı.
Diğer yandan, kendisiyle yapılan mülakatta Khekıli’nin Rızê Berti’den aktardığına göre vali Seyit Rıza’yı nezarethanede ziyaret etmiş, Seyit Rıza orada “Bu cehennemin dibinden kurtuluş yok artık!” demişti.
İki günlük sorgunun ardından Seyit Rıza “… 14 eylülde bir subay, 30 kişilik bir müfreze nezaretinde mahkeme edilmek üzere Elazığ'a gönderildi.”(Reşat Hallı, Türkiye Cumhuriyetinde Ayaklanmalar (1924-1938), 1972 , s. 408) Tan gazetesi (16 Eylül 1937) ise Seyit Rıza’yı götüren kamyonun 14 Eylül’de Arapkir’den geçtiğini yazar.
Farklı Yollardan Aynı Mahkeme Salonuna
Ekim’de mahkeme salonunda yan yana oturacak insanlar oraya aynı yoldan gelmediler. Kamer, Cebrail ve öteki aşiret önde gelenleri Haziran ortasından beri Elazığ’daydı. Cebrail’in ailesi Temmuz’da teslim olmuştu; Fındıq bir süre daha dağda kalmıştı. Seyit Rıza bütün yaz takip edilmiş ve ancak Eylül’de ele geçirilmişti. Usenê Seydi, Hesenê İbrahimê Qıci ve Aliyê Mırzê Sıli’nin bu aylardaki serüvenini ise bilmiyoruz.
Kısaca, Eylül ayına kadar Elazığ’da toplanan Dersim ileri gelenlerinin kimisi teslim olmuştu, kimisi de operasyon sırasında ele geçirilmişti. Kimisi teslim olduktan sonra tevkif edilmişti. Kimisi ailesiyle birlikte bir askerî birliğe sığınmıştı. Kimilerinin ne zaman ve nasıl devletin eline geçtiğini ise hâlâ bilmiyoruz.
Bu farklı hikâyeler Ekim’de tek bir ceza davasının içine yerleştirilecekti. Savcılık farklı yerlerde yaşayan ve farklı koşullarda devletin eline geçmiş olan bu insanları, aşiretler arası ilişkiler, toplantılar, köprü ve karakol olayları, mektuplar ve tanık ifadeleriyle birlikte tek bir anlatıda birleştirecekti.
Bu yüzden yargılamayı anlamak için ilk soru “Mahkemede ne oldu?” değil, “Bu insanlar o salona hangi yollardan gelmişlerdi?” sorusudur.
Bir sonraki yazıda: 15 Eylül’de Seyit Rıza’nın Elazığ’da savcılığa teslim edilmesinden 12 Ekim’deki ilk celseye kadar geçen yaklaşık bir ayda, bu farklı hikâyelerin nasıl tek bir “Dersim/Tunceli davası” dosyasına dönüştürüldüğünü izleyeceğiz.
Not: Dersim İdamları Araştırma Grubu (Bülent Bilmez, Cemal Taş, Sedat Ulugana, Yonca Sarsılmaz) tarafından hazırlanmıştır.
Kaynak: Haber Merkezi
İlgili Haberler
Her Taraf CHP'nin kazandığı belediyelerde büyük değişim: 46 belediyede yönetim AK Parti'ye geçti, şimdi gözler Antalya ve Tekirdağ'da
Her Taraf Skandaldan bir yıl önce: Tera için “SPK nerede?” diye sorunca gözaltına alınmıştı. Savcı “Dolabın önünde dikil” demiş
2 yorum
Her Taraf Ersin Çelik: Yükü yine Reis’in sırtına bırakmak
Her Taraf Mehmet Altan: 'Ekmek, Eğitim, Özgürlük' ve 17 Kasım…
Her Taraf Hakkı Özdal: İşaretler Türkiye'nin telaşla seçime götürülmek istendiğini gösteriyor
Her Taraf Tanıl Bora: İşçi sınıfının görülmezliği