Son dakika

Her Taraf

90. Yıldönümüne Doğru 1937 Dersim/Tunceli Mahkemesi ve İdamlar (3)

Sorguların tamamlanmasıyla ilk celse arasında sanıkların nerede ve hangi koşullarda tutulduğunu bilmiyoruz. Avukatlarla görüşüp görüşemedikleri, iddianamenin kendilerine ne zaman ve hangi dilde bildirildiği, savunmalarını hazırlamaları için ne kadar süre tanındığı ve hepsinin aynı yerde tutulup tutulmadığı da dönemin basınından anlaşılamıyor. Arşiv belgeleri ve sözlü tarih kaynaklarımız da bu konuda bilgi sunmuyor. Bu bilgi eksikliği, savunma hakkının fiilen ne ölçüde kullanılabildiğini değerlen

90. Yıldönümüne Doğru 1937 Dersim/Tunceli Mahkemesi ve İdamlar (3)

Bir Davanın Kurgulanması: Sorgu, Suçlama ve İdam Talebi (15 Eylül–11 Ekim 1937)

Seyit Rıza 15 Eylül 1937’de Elazığ’a getirildiğinde, Dersim olaylarına ilişkin adlî süreç zaten başlamıştı. Haziran ayından itibaren farklı tarihlerde ve koşullarda devletin eline geçen aşiret ileri gelenlerinin bir kısmı Elazığ’daydı; haklarında adlî işlemler yürütülüyordu. Seyit Rıza’nın gelişi, sürmekte olan bu sürecin yeni bir aşamasıydı. Bu yazıda, Seyit Rıza’nın Elazığ’a getirilişinden 12 Ekim’deki ilk celseye uzanan yaklaşık bir aylık süreçte, farklı yollardan Elazığ’a getirilen kişilerin nasıl tek bir davanın sanıkları hâline dönüştürüldüğünü izleyeceğiz.

15 Eylül: Seyit Rıza Elazığ’da

Seyit Rıza’nın Erzincan’dan Elazığ’a getirileceği basında önceden duyurulmuştu. Tan 15 Eylül’de, Ankara mahreçli “Seyit Rıza Elâzize Sevkedildi” başlıklı haberinde, Seyit Rıza ve beraberindekilerin jandarma muhafazasında Erzincan’dan yola çıkarıldığını ve o gün Elazığ’a varmalarının beklendiğini yazdı. Aynı günkü Tan ve Haber’e göre yargılama ertesi hafta başlayacaktı. Kurun ise yargılanacakların yaklaşık iki yüz kişi olduğunu ve muhakemenin “çok meraklı safhalar” arz edeceğini bildiriyordu. Yargılama sonunda sanık sayısının 58 olduğu düşünüldüğünde, bu rakam özellikle dikkat çekicidir. İbrahim Bozkurt’un çalışmasına göre, Adana’da yayınlanan Türk Sözü ve Yeni Adana da Dersim’deki olayları yakından takip etmişti (İbrahim Bozkurt, “1937 Seyit Rıza İsyanının Adana Basınına Yansıması”, Turkish Studies, 18/3, 2023, s. 807–818).

16 Eylül tarihli basında, Cumhuriyet gazetesinin “Seyid Rıza Elâzizde” başlığı ve “Şaki Elâzize çok bitkin bir halde getirildi” alt başlığıyla yayınladığı haber dikkat çekiyor. Haberde Seyit Rıza’nın 15 Eylül akşamüstü şehre getirildiği ve (Tunceli Valiliği gibi Elazığ’da faaliyet gösteren) Tunceli Cumhuriyet Müddeiumumiliğine (savcılığına) teslim edildiği yazılıyordu. Akşam’a göre Seyit Rıza ve iki arkadaşı Elazığ adliyesine teslim edilmişti. Çok yorgun oldukları için sorgularının yapılamadığı belirtiliyor ve “muhakemelerine bu hafta içinde başlanacaktır” deniyordu. Yeni Asır “Seyit Rıza adliyeye verildi” başlığını atarken, Anadolu da Seyit Rıza’nın Elazığ’a sevk edildiğini ve burada yargılanacağını duyurdu. Haber ve Cumhuriyet’in aynı günkü haberlerine göre Seyit Rıza, Atatürk’ü kastederek “beni paşaya götürün” demişti.

Bu haberler, Seyit Rıza’nın 15 Eylül’de Elazığ’a vardığı ve adli makamlara teslim edildiği konusunda birbirini doğruluyor. Ancak teslimin hangi binada, hangi görevlilerin huzurunda ve hangi usulle yapıldığını bilmiyoruz.

Seyit Rıza’nın ilk geceyi nerede geçirdiğini, kendisini kimin karşıladığını ve bu işlemlerin tutanağa geçirilip geçirilmediğini gösteren bir belgeye henüz ulaşamadık.

Akşam’ın Seyit Rıza’nın “iki arkadaşı” ile birlikte Elazığ’a getirildiğine ilişkin haberi, sözlü kaynaklarla örtüşmüyor. Önceki yazıda gördüğümüz gibi, ona Erzincan’a kadar eşlik eden Rızê Berti ve Uso Khırr, ertesi gün Erzincan’da serbest bırakılmışlardı. Bu durumda Akşam’ın haberi ya Erzincan’daki teslim haberlerinin tekrarıdır ya da Seyit Rıza’yla birlikte Elazığ’a başka iki kişi getirilmiş olmalıdır. Elimizdeki kaynaklarda ikinci ihtimali destekleyen bir bilgi yok. Bu, dönem basını ile sözlü tarih anlatılarının açıkça çeliştiği noktalardan biridir.

Gazetelerin Seyit Rıza’yı “bitkin” olarak tanımlaması da dikkat çekicidir. Son Posta, 13 Eylül’de onun Erzincan’daki teslim sırasında da bitkin olduğunu yazmıştı. Dolayısıyla bu bitkinlik yalnızca Erzincan–Elazığ yolculuğuna bağlanamaz. Önceki yazıda anlattığımız gibi, ailesinin önemli bir kısmının öldürüldüğü Bırdo katliamının ardından haftalarca dağlarda öldürülmekten kaçmaya çalışması, bitkinliğinin olası nedenlerinden biridir.

Öte yandan basın, onu daha Elazığ’a varmadan suçlu ilan etmişti. Tan 13 Eylül’de “Tuncelinde Son Temizlik” ve “Dersimin Son Sergerdesi” başlıklarını atmış, Kurun da onu Dersim’deki olayların başlıca sorumlusu olarak sunan uzun bir yazı yayınlamıştı.

Sorgu: “İsyan etmedim”

Gazetelere göre savcılık sorgusu 16 Eylül Perşembe günü başladı; 17 Eylül Cuma günü ise daha kapsamlı biçimde sürdü. (Haber, Cumhuriyet, Anadolu, Son Posta, Son Telgraf, 17-18 Eylül) Sorguyu Tunceli Cumhuriyet Savcısı Hatemi Bey yürütüyordu. Haberlere göre savcılık, Seyit Rıza’nın ifadelerini daha önce sorgulanan aşiret reislerinin ifadeleriyle karşılaştırıyor, çelişkiler üzerinde duruyor ve gerektiğinde yeni sorgular yapıyordu. Soruşturmanın temel meselesi, Mart 1937’den itibaren yaşanan farklı olayların ve bunlarla ilişkilendirilen kişilerin tek bir suçlama çerçevesinde birleştirilmesiydi.

Sorgunun gizli yürütüldüğü belirtilse de gazeteler Seyit Rıza’nın sözlerine ilişkin ayrıntılı iddialar yayınlıyordu. Son Telgraf 18 Eylül’de haberini “Seyit Rıza’nın ifşaat ve itirafları” çerçevesinde sundu. Gazeteye göre sorgu uzun sürmüş, Seyit Rıza yorulunca tevkifhaneye götürülmüştü. Verdiği bilgiler nedeniyle başka reislerin yeniden sorgulanması ve kendisiyle yüzleştirilmesi düşünülüyordu. Burada basının kullandığı “itiraf” kelimesi üzerinde durmak gerekir. Bir sanığın sorguda konuşması ya da başkalarını itham etmesi, kendi suçunu kabul ettiği anlamına gelmez. Nitekim aynı günlerin haberleri, Seyit Rıza’nın kendisine yüklenen başlıca suçlama olan “isyan” iddiasını kabul etmediğini gösteriyor: 18 Eylül tarihli gazetelere göre hükümete karşı bir ayaklanma başlattığını ya da yönettiğini reddediyor, adliyeye götürülürken bile isyan etmediğini söylüyordu (Anadolu, Akşam, Haber, Son Telgraf). Buna karşılık, daha önce sorgulanan bazı aşiret reislerinin esas sorumluluğu Seyit Rıza’ya yüklediği bildiriliyordu. Bu ifadelerin hangi koşullarda alındığını bilmiyoruz. Gazeteler ifadelerin tamamını değil, seçtikleri parçaları aktarıyordu.

19 Eylül’de Haber gazetesi, Seyit Rıza ile diğer sanıkların ertesi gün yüzleştirilebileceğini ve sanıkların birbirlerini suçladığını yazdı. Aynı haberde önemli bir ayrıntıya daha yer veriliyordu: Seyit Rıza hapishane müdürlüğüne başvurarak oğlu Hüseyin’in (Usên, Resik Hüseyin) durumunu öğrenmek istemişti. Bu bilgi, 19 Eylül itibarıyla Hüseyin’in henüz babasının yanında olmadığını düşündürüyor.

Seyit Rıza’nın kendi savunması en açık biçimde 21 Eylül’de yayınlanan haberlere yansıdı (Cumhuriyet, Haber, Son Posta). Seyit Rıza, olayların başlangıcını hükümete karşı bir hazırlıkla değil, Kırgan aşiretiyle yaşadığı husumetle açıklıyordu. Anlatısına göre, oğlunun (Baba İbrahim) Kırganlılar tarafından öldürülmesi onu intikam almaya mecbur bırakmıştı; ancak bu, hükümete karşı bir isyan değildi. Basındaki iddiaya göre Seyit Rıza, harekât sırasında teslim olmayı düşündüğünü, ancak eşi Besê’nin kendisini vazgeçirdiğini söylüyordu. Hakkında mahkeme kararı olmaksızın üzerine asker gönderildiği için Tunceli’deki makamlara güvenmediğini ve daha üst makamlara ulaşmak için Erzincan’a gittiğini de ileri sürüyordu. Bu anlatı, önceki yazıda ele aldığımız Ankara’ya gitme ve Atatürk’le görüşme beklentisine ilişkin iddiaları (Son Posta, 20 Eylül) Seyit Rıza’ya atfedilen sözlerle tamamlıyor.

Besê adının bu ifadede geçmesi ayrıca anlamlıdır. Önceki yazıda gördüğümüz gibi, Seyit Rıza’nın eşi Besê, 17 Ağustos’ta Bırdo’da askerî operasyonda öldürülenler arasındaydı; yani sorguda, yaklaşık bir ay önce öldürülen eşinden söz ediyordu.

Hükümetin anlatısı: İnönü Meclis’te

Savcılık sorgusu sürerken hükümet olayları kendi çerçevesiyle tanımlıyordu. Başbakan İsmet İnönü, 18 Eylül’de Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde, Cumhuriyet’in “imar ve ıslah programına” Dersim’de altı aşiretin karşı çıktığını, bunların reislerinden birinin öldürüldüğünü, diğerlerinin yakalanarak adliyeye teslim edildiğini söyledi. İnönü’nün 17 Eylül akşamına kadarki kayıplar olarak verdiği rakamlara göre askerî ve güvenlik güçlerinden bir subay, 28 er ve bir bekçi ölmüş, dört subay, 46 er ve bir bekçi yaralanmıştı. Hükümetin “isyana iştirak edenler” dediği kişilerden ise 265’i ölmüş, 20’si yaralanmış, 27’si yakalanmış ve 849’u teslim olmuştu. (TBMM Zabıt Ceridesi, Devre V, Cilt 19, İçtima 2, 18 Eylül 1937, s. 344-345) Bunlar, hükümetin o tarihte açıkladığı resmî rakamlardır; bağımsız olarak doğrulanmış kayıp sayıları değildir.

İnönü aynı konuşmada, aşiret reislerinin “olağan adliye mahkemelerine” verildiğini ve haklarında hâkimlerin Cumhuriyet kanunlarına göre karar vereceğini söylüyordu. Oysa önceki yazıda gördüğümüz gibi, yargılama 2884 sayılı Tunceli Kanunu ile oluşturulan özel rejim içinde yürütülüyordu. Üstelik hükümetin olayları henüz iddianame hazırlanmadan “isyan” olarak nitelemesi ve sorumluları belirlemesi, savcılığın her sanık bakımından kanıtlaması gereken somut fiillerden ayrı bir meseleydi. Bu siyasal anlatının iddianameye ve mahkemenin kararına nasıl yansıdığı ayrıca araştırılmalıdır.

Aile, toprak ve yeni bir tutuklama

24 Eylül’de Cumhuriyet, Son Posta ve Haber gazeteleri, Seyit Rıza’nın oğlu Hüseyin’in 23 Eylül Perşembe günü tutuklanarak babasının bulunduğu yere gönderildiğini yazdı. Gazetelere göre Seyit Rıza, Hozat’a telgraf çekerek eşi Elif’ten Hüseyin için yatak ve para istemişti. Aynı haberlere göre Seyit Rıza, kardeşinin oğlu Rehber’in (Rayber) topraklarına el koymak istediğini bildirerek mahkemeye dilekçeyle başvurmuş ve bunun önlenmesini talep etmişti.

Sözlü kaynaklar, bu tutuklamanın arka planına ilişkin başka ayrıntılar sunuyor. Cemal Taş’ın 2003 ve 2010’da kaydettiği Khêkê İsmayilê Khekıli anlatısına göre Ağdad’da kalan Hüseyin, babasının Viyaleke’de yaptırdığı evi ziyaret ederken yapı hava bombardımanına uğramış ve Usên elinden yaralanmıştı. Yarası uzun süre kapanmamış; eli sargılı, kolu ise omzundan askıda kalmıştı. Cumhuriyet’in 26 Eylül’de yayınladığı fotoğrafta da Hüseyin’in kolu askıdadır.

 

31

Hüseyin’in kolunun omzunda askıda olduğunu gösteren dönem basınından bir fotoğraf.

Cumhuriyet, 26 Eylül 1937

Bu anlatı, Haziran sonundaki “küçük oğlu ağır yaralı” haberleriyle örtüşüyor. Sözlü kaynaklarda ayrıca Hüseyin’in, hastanede bulunduğu günlerde babasını ziyarete gittiği sırada tutuklandığı da anlatılıyor. Sözlü anlatılar, Seyit Rıza’nın 19 Eylül’de oğlunun durumunu sorması ve 23 Eylül’deki tutuklama haberiyle birlikte okunduğunda, daha sonra idam edilen Hüseyin’in Eylül sonunda tutuklandığı sonucunu destekliyor. Önceki yazıda sıraladığımız çelişkili haberlerin bir kısmı da böylece açıklık kazanıyor. Haziran’daki “yaralı ele geçirildi” haberi, Hüseyin’in yaralanmasına ilişkin gerçek bir bilginin yanlış yorumlanmasından doğmuş ya da doğrulanmamış bir haber olabilir.

Elazığ’da sorgular sürerken Dersim’de askerî tarama da devam ediyordu. Tunceli Komutan Vekili Tevfik Erdönmez’in 23 Eylül tarihli günlük asayiş raporunda şu ifade yer alıyordu: “1. Tugay bölgesinin Kerenko ariki pakurdik bardi mıntıkasında bir tarama yapılmış isede eşkıyaya rastlanmamıştır” (BCA, 30.10.0.0/88.582.12).

32

 

33

Suçlamanın kurgusu: “Altı aşiret reisinin verdiği isyan kararı”

Sorgunun son günlerine ilişkin en önemli haber, Cumhuriyet’in 26 Eylül’de birinci sayfadan duyurup yedinci sayfada sürdürdüğü “Tunceli isyanı niçin ve nasıl çıktı? Altı aşiret reisinin verdiği karar” başlıklı yazıdır. Gazete, Hatemi Bey’in yürüttüğü sorguların tamamlandığını bildirerek Seyit Rıza ile diğer reislerin ifadelerini karşılaştırıyordu. Habere göre Seyit Rıza, aşiretlerin hükümete karşı birleşmesi önerisini kendisinin reddettiğini savunuyordu. Diğer reislere atfedilen ifadeler ise tersini söylüyordu: Hükümete karşı birlikte hareket etme fikrini ilk kez Seyit Rıza ortaya atmıştı.

Bu haberin asıl önemi, parça parça aktarılan ifadelerin nasıl bir bütün hâline getirildiğini göstermesidir. Aşiret reislerinin toplantıları, birlikte hareket etme kararları, yemin ve ittifak iddiaları ile Mart 1937’de Kahmut Köprüsü’nün yakılması birbiriyle ilişkilendiriliyordu. Böylece, “isyanın başlangıcı” olarak sunulan köprünün yakılmasının ve sonraki çatışmaların önceden alınmış ortak bir kararın sonucu olduğu anlatısı kuruluyordu. Oysa sözlü kaynaklar, sözü edilen aşiretler toplantısının Kahmut Köprüsü’nün yakılmasından sonra yapıldığını aktarıyor. Gazetenin bu olaylar arasında bağlantı kurması, toplantılar, kararlar ve eylemler arasındaki nedenselliğin kanıtlandığı anlamına gelmez. Gazete bunları hangi ifadelerden ya da belgelerden aktardığını da söylemiyor. Haberdeki “isyan” kavramı da bu anlatının parçasıdır ve Seyit Rıza bu nitelemeye açıkça karşı çıkıyordu. Dolayısıyla bu haber, olayların nasıl gerçekleştiğine ilişkin kesin bir kanıt olarak değil, Eylül sonunda şekillenen suçlama anlatısının bir belgesi olarak okunmalıdır.

Aynı gün Son Posta mahkeme süreciyle ilgili farklı bir çizgide, magazin üslubunun ağır bastığı bir haber yayınladı. Gazete birinci ve beşinci sayfalarda “Seyid Rıza ölen sevgilisini unutamıyor!” başlığını kullandı. Haberde aşiretler arasındaki mutabakat, köprü ve hükümet konağının yakılması gibi olayların yanında, Seyit Rıza’nın öldürülen eşi Besê ile ilişkisi de anlatılıyordu. Gazeteye göre Seyit Rıza isyanın sorumluluğunu diğer reislere, damatlarına ve öldürülen Alişer’e yüklüyor, teslim olmamasıyla ilgili olarak “Besi bırakmadı” diyordu. Bu sözlerin ne kadarının gerçekten Seyit Rıza’ya, ne kadarının muhabire ait olduğunu bilmiyoruz. Bununla birlikte bir husus açıktır: Gazetenin sansasyonel bir başlıkla “ölen sevgili” dediği “Besi”, Seyit Rıza’nın bir ay önce Bırdo’da askerî operasyonda öldürülen eşi Besê’ydi. Habere eşlik eden fotoğrafın “Seyid Rıza isticvab için hapishaneden çıkarılırken” altyazısı da onun hapishaneden savcılığa yürüyerek götürüldüğü izlenimini veriyor.

 

34

Son Posta, 26 Eylül 1937

Sorgu ve soruşturma ne zaman bitti?

Gazeteler, sorgunun ne zaman tamamlandığı konusunda ilk bakışta çelişkili bilgiler veriyor. Cumhuriyet ve Son Posta 22 Eylül’de Seyit Rıza’nın sorgusunun tamamlandığını yazdı. Son Posta bunu doğrudan “Seyid Rızanın isticvabı bitti” başlığıyla duyurdu. Ancak aynı haberler soruşturmanın bütünüyle bitmediğini, Tunceli’nin çeşitli kazalarından gelen bilgilerin araştırıldığını da aktarıyordu.

26 Eylül’de ise Cumhuriyet tüm sorguların tamamlandığını bildirirken, Son Posta ve Son Telgraf Seyit Rıza’nın yeniden ya da son kez sorgulandığını yazıyordu.

Bu haberler birlikte değerlendirildiğinde, ilk kapsamlı sorgunun 21 Eylül dolaylarında tamamlandığı, sonraki günlerde yeni bilgiler ve sanık ifadeleri üzerinde çalışıldığı, tamamlayıcı sorguların da 25 Eylül Cumartesi günü sonuçlandırıldığı yönünde bir kronoloji kurulabilir. Ancak bu kronoloji savcılığın kayıtlarıyla doğrulanmış değildir.

Gazetelerde geçen “isticvap” ve “tahkikat” kelimelerinin her zaman aynı işlemi ifade etmediğini de belirtmek gerekir. Genel olarak “isticvap” bir kişinin sorgulanmasını, “tahkikat” ise daha geniş bir soruşturma sürecini anlatır. Bununla birlikte, bu kelimelerin 1937’de yürürlükte olan 1412 sayılı Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu’ndaki teknik karşılıkları, gazetelerdeki kullanımları ve Elazığ’daki uygulama ayrıca karşılaştırılmalıdır.

İddianame ve idam talebi haberleri

27–30 Eylül tarihli Akşam, Cumhuriyet, Haber, Kurun, Son Posta ve Tan nüshalarında soruşturmanın tamamlanması, iddianamenin yazılması ya da dosyanın mahkemeye gönderilmesi hakkında yeni bir bilgi bulamadık. Ancak haberlerin azalması işlemlerin durduğu anlamına gelmez. Savcılığın yürüttüğü işlemlerle bunların kamuoyuna yansıması arasında bir zaman farkı bulunabilir.

Son Telgraf 26 Eylül gibi erken bir tarihte muhakemenin Elazığ Belediye Salonu’nda ve alenî olarak yapılacağını yazmıştı. Yani yargılamanın olağan mahkeme mekânı dışında, geniş bir izleyici kitlesi önünde yapılması planlanıyordu. Bununla birlikte salonun neden seçildiğini, kapasitesini, alınan güvenlik önlemlerini ve izleyicilerin hangi usulle kabul edileceğini bilmiyoruz.

Bazı kaynaklarda iddianamenin 5 Ekim’de tamamlandığı ve dosyanın 7 Ekim’de mahkemeye sunulduğu ileri sürülür. İncelediğimiz gazeteler bu tarihleri doğrulamıyor. Taradığımız nüshalarda 5 Ekim’e ait bir haber bulamadık. 6 Ekim tarihli Cumhuriyet ve Haber nüshalarında Seyit Rıza’yla ilgili haberler bulunsa da bunlar iddianamenin ne zaman tamamlandığına ilişkin bilgi içermiyor.

8 Ekim’de Son Telgraf, “Müddeiumumi Seyid Rızanın ve sergerdelerin idamını istedi” başlığını attı. Habere göre Tunceli Müddeiumumiliği soruşturma evrakını ve iddianameyi tamamlayarak Ağır Ceza Mahkemesi Reisliğine sunmuştu. Savcılık, Seyit Rıza ve diğer bazı sanıkların Türk Ceza Kanunu’nun 149. maddesinin ikinci ve üçüncü fıkraları uyarınca cezalandırılmasını istiyordu. Haber ve Son Posta da aynı gün aynı maddeye atıfta bulundu. Son Posta’nın özetine göre ikinci fıkra idam, üçüncü fıkra altı yıl hapis cezası öngörüyordu. Bu madde, devlet otoritesine karşı toplu ve silahlı hareketlere ilişkin suçlamalar için kullanılıyordu. Dolayısıyla savcılık, olayları münferit suçlar ya da sıradan asayiş vakaları olarak değerlendirmediği ilan edilmiş oluyordu.

Savcının idam talebinin, en geç 8 Ekim’de kamuoyuna duyurulmuş olduğunu öğreniyoruz. Bu süreçte, henüz mahkeme toplanmadan, sanıklara yöneltilen suçlamalar ve talep edilen cezalar basın aracılığıyla kesin ifadelerle kamuoyuna taşındı.

8 Ekim’de yayınlanan Son Posta, muhakemenin 11 Ekim Pazartesi günü başlamasının “kuvvetle muhtemel” olduğunu yazdı. 10 Ekim’de ise Son Posta ve Cumhuriyet, mahkeme heyetinin iddianameyi incelediğini ve ilk celsenin 12 Ekim Salı günü yapılmasının kararlaştırıldığını duyurdu.

Mahkemenin 12 Ekim’de başladığı, Dördüncü Umumî Müfettiş ve Tunceli Vali ve Komutanı Abdullah Alpdoğan’ın resmî yazışmasından da anlaşılıyor: Alpdoğan, o gün saat 16.30’da Elazığ’dan Başvekâlete çektiği telgrafta “Tunceli itaatsizliğinin mürettep [tertipleyen], müşevvik [teşvik eden] ve faillerinin muhakemelerine bugün başlanmış olduğunu” bildiriyordu (BCA, 30.10.0.0/111.745.20).

 

35

Dördüncü Umumî Müfettiş ve Tunceli Vali ve Komutanı Abdullah Alpdoğan’ın mahkemenin başladığı 12 Ekim1937 tarihli telgrafı

 

 

Nitekim, yazı dizimizin gelecek bölümünde görüleceği üzere, 13 Ekim tarihli gazeteler de ilk celseye geniş yer verdi.

Hızlandırılmış bir mahkeme süreci hakkında bilinmeyenler

Sonuç olarak, sorguların tamamlanmasıyla ilk celse arasında sanıkların nerede ve hangi koşullarda tutulduğunu bilmiyoruz.

Avukatlarla görüşüp görüşemedikleri, iddianamenin kendilerine ne zaman ve hangi dilde bildirildiği, savunmalarını hazırlamaları için ne kadar süre tanındığı ve hepsinin aynı yerde tutulup tutulmadığı da dönemin basınından anlaşılamıyor.

Arşiv belgeleri ve sözlü tarih kaynaklarımız da bu konuda bilgi sunmuyor.

Bu bilgi eksikliği, savunma hakkının fiilen ne ölçüde kullanılabildiğini değerlendirmeyi güçleştiriyor.

Yine de elimizdeki bazı bilgiler, sürecin hızı hakkında fikir veriyor.

Haber gazetesi daha 22 Haziran’da, Elazığ’a getirilenlerin “seri ceza usulleri ile” yargılanacağını ve muhakemenin “çok kısa zamanda” bitirileceğini yazmıştı. Başbakan ise daha iddianame hazırlanmadan olayları “isyan” olarak nitelemiş ve sorumlularını ilan etmişti.

Seyit Rıza’nın sorgusu yaklaşık on günde tamamlanmış görünüyordu. Sorgunun bitişinden yaklaşık iki hafta sonra savcının idam talebi basına yansımıştı. Bundan dört gün sonra da mahkeme toplandı.

Bu tablo, savcılığın farklı zamanlarda ve koşullarda devletin eline geçen kişilerin yaşadıklarını, önceden çizilmiş bir “ortak isyan” çerçevesine yerleştiren bir suçlama anlatısına dönüştürdüğünü düşündürüyor.

Dönemin basını da bu suçlama anlatısını oluşturan iddialara sayfalarında geniş yer veriyordu.

Bir sonraki yazıda, 12 Ekim 1937 Salı günü başlayan yargılamanın seyrini izleyeceğiz.

Not: Dersim İdamları Araştırma Grubu (Bülent Bilmez, Cemal Taş, Sedat Ulugana, Yonca Sarsılmaz) tarafından hazırlanmıştır.

Ya bu sefer de haklıysa? - Yıldıray Oğur

Kaynak: Haber Merkezi

Kopyalandı

İlgili Haberler