Son dakika
A Köşe Yazısı Arşiv

RONİ MARGULİES VE “ELSA” KİTABI ÜZERİNDE OKUMA NOTLARI VE DÜŞÜNDÜRDÜKLERİ

80'li yıllardan beri Türk şiirinde iki eğilimin hâkim olduğunu düşünüyorum. Gerçi bu iki eğilimi Yahya Kemal ve Ahmet Haşim'e kadar da vardırmak olası. Bu eğilimin biri ’imge, eğretilme ve söz oyununa’ öncelik tanınırken diğeri 'anlatıma', sadeliği, konuya ve yaşanmışlıklara dayanmasıdır. Bir taraf için 'gerçeklik' dış dünya ile yakın ilişki kurmak anlamına gelirken diğer taraf için belirleyici olan 'birey merkezli', 'birey-toplum' arasında yaşanan gerilimleri, kaygıları önemser. Bu iki şiir anlayışı Türk şiirini besleyen ana damarlar olarak görülmelidir. Birbirleri arasında, şiir temelinde yoğun tartışmalar yaşasalar da birbirlerini sürekli beslemişlerdir. Türk şiirini temsil eden tek bir şiir anlayışı yoktur. Roni Margulies şiiri 'anlatıma' öncelik tanıyan Yahya Kemal geleneğinden Nazım Hikmet’e, Orhan Veli, Cahit Külebi, Atilla İlhan, Cevat Çapan, Şavkar Altınel, Turgay Fişekçi oradan da günümüze taşınan bir şiir.

R. Marqulies ilk kez 90’lı yılların başında edebiyat dergilerinde başlattığı tartışmalarla dikkat çeker. O zamanlar çok gençtim. Şiir hakkında çıkan hemen her şeyi bir obur misali okuyordum. R. Marqulies’in ‘80 kuşağı şairleri’ için dedikleri unutulmaz itirazlar olarak edebiyat dünyamızda yerin alıyordu. Çıkardığı şiir kitapları Türk şiiri içinde yeni bir soluğu, canlılığı ifade ediyordu. Şavkar Altınel’den söz ederken “benim ustam” demesini saygıyla anıyordum. R. Marqulies, '80 kuşağı' şiir anlayışını “metafora ve imgeye boğulan anlaşılmaz şiirler” yazmakla suçlandığında onu komitacı ilan etmişlerdi. Gerçi R. Margulies karşısına aldığı kuşağın kronolojik de olsa bir parçasıydı ve 'toptancı' eleştirilerini 'haklı' olarak kabul etmek doğru olmazdı. R. Margulies'in eleştirilerinde önemli noktalar vardı kuşkusuz. Şiirin 'imgeye' boğulması, hayatla olan bağının koparılması gibi eleştiriler önemliydi. Onun bu isyan duygusu ve eleştirisine bir de Yahudi kimliği eklenince bu tıknaz adamı ve şiirini yakından tanımak istedim.

R. Marqulies’in 'Her Rind Bilir', 'Gün Oratsında', 'Mağdur Olma Padişahım', 'Bilirim Niye Ney Yanık Öter', 'Uzaklıklar', 'Elsa', 'Saat Farkı', 'Apollo Yıllar', 'Ornitoloji' olmak üzere dokuz şiir kitabı bulunmakta. Aralarında 'Elsa' (2002) şiir kitabını seçmemin nedeni bir 'aşk' hikâyesini 'modernizm' ile birlikte işlemesinden kaynaklanır. R. Margulies gençliğinden beri İngiltere'de yaşamaktadır. Orada üniversiteyi okumuş, orada kendi hayatını kurmuştur. Bunu yaparken de anavatanı Türkiye'yi de sürekli düşünmüş bir aydın. Yani 'modern' dünyanın içinde varolmaya çalışırken 'modernleşen' Türkiye'den de haberdardır. 'Elsa' şiirini seçmemden bir diğer neden de Orhan Kahyayoğlu'nun da belirtiği gibi şairin ‘en lirik’ şiiri olmasıdır. Şairlerin en 'lirik' şiirleridir kendilerini eleveren.

Türk 'modernleşmesinin' eleştiri muhtevasını taşıyan 'Mağdur olma Padişahım' olurken ‘Elsa’ isimli şiir kitabı 'modernizmin' köklü eleştirisini barındırır.

İnsanlık değerinin pazar, kar ve sermaye birikimi için heba edildiği bir sistemin kuşatılmışlığın da 'aşk' konusunun öne çıkarılmasının soğuk karşılandığını hissedebiliyorum. Oysa kapitalizm kendini yenilemek, iktidarını her geçen gün pekiştirmek için aşk’ı ideolojinin temel direği haline getirmesi konunun önemini artırır. Hayatımızın her anında ‘aşk’ ideolojisinin izleriyle karşılaşmak olası. Muktedirler “yatay iktidar” stratejisini oluştururlarken aşk’ı kullanmışlardır. Aşk hissiyattan, varoluştan, etos’tan ideolojiyle dönüştürülmüştür. Kendi iktidarlarını M. Foucault’un tabiriyle “iktidarlarını” gizlemek için kitlelerin bir illüzyon içine itmeleri gerekiyordu. M. Foucault “…'normal' insan bir kurgudur.”, diye tanımlamasının haklılığı buradan gelir. İnsan; basın, medya ve kültürel araçların ustaca kullanımıyla bu illüzyon her gün işlenir. 'Heteroseksüel' aşk bu anlamda iştah kabartan bir konudur.

Aşk’ın rasyonelleşmesi yani toplumsal hiyerarşi içinde korunaklı hale getirilmesi, aile ideolojisiyle toplumsal hüviyet kazandırılması, toplumla barıştırılması aşkı yok etmese de ideolojik yükümlükler yüklendiği bilinir. Gerçi çekirdek ailenin krizinin farkında olan iktidar sahikleri aşkı çoktan 'gündelik' ilişkilerin dışına itmiştir. “Duygu değil, akılla” hareket edilmesi insanlara salık verilirken, aile yasalarla desteklenerek 'ticari' bir kuruma dönüştürülmüştür. Tüketim ideolojisi de ‘aşk’ duygusunu çarçabuk tüketilecek bir meta algısıyla da kendi paradoksunu sürekli yeniler. Bütün bunlara karşın yine de aşk yok edilememiştir. Çoğumuz hayatımızda en az birkaç kez âşık olmuşuzdur. Edebiyat tam da bu alana yönelir ve cinsel aşkın cazibesini kullanarak kendine malzeme sağlar. Edebiyatta sık sık işlenen ‘cinsel aşk’ dinin dayattığı teolojinin, 'ilahi aşkın' yerine ikame edilerek “özgür bireyin” yaşadığı gerçek bir duygusal durum alarak öne çıkarılır.

Yokluğun olduğu yerde bolluk vardır, fakirliğin olduğu yerde zenginlik vardır, bilgisizliğin olduğu yerde 'Tanrı' ve 'mucizeler' vardır. Kötülüğün olduğu yerde iyilik, çirkinliğin olduğu yerde güzellik, sevgisizliğin olduğu yerde sevgi, umutsuzluğun olduğu yerde umut, kurbanın olduğu yerde cellât, savaşın olduğu yerde barış, ahlakın olduğu yerde ihlal, aşkın yokluğunda hep aşk vardır. Bütün bunları çoğaltmak olası ama farkındaysanız biri varken diğeri de var oluyor biri diğerini, diğeri – birini biçimlendiriyor. İkisinin varlığı birbirlerinin karşıtlığına bağlı. Bu dikotomi içinde düşünmeye başladığımızda ya ikisinin varlığını sonsuza değin kabul ederiz ya da birin diğeri üzerine çıkmasını, didişmesini ve bir tarafın iktidar kurmasını isteriz. Oysa ben farklı bir sorgu ve yöntemi sizlerden düşünmenizi isteyeceğim.

Neden bolluğu isteriz, neden zenginliği, neden Tanrı’yı, neden iyiliği, neden güzelliği, neden sevgiyi, neden savaşı ve barışı, neden ahlak ve taşkınlığı, neden bir yandan ‘aşk'ı’ kutsarken diğer yandan ‘aşk’ istismar edilir. Modern/rasyonel akıl bu sorgulamadan sürekli uzak tutulmaya çalışılır. Modernizmin devraldığı ve yarattığı bu çelişkiler yumağını modern birey 'normal' bir durum olarak, 'gerçek' bir hal olarak kabul eder. Bu çelişkilerin ancak birinin diğeri üzerine kuracağı tahakkümle çözüleceğine inanır. Rasyonel akıl rasyonel bir çözümü meşru görür. Oysa bu sorgulama süreci, eleştirel akılla(Kant) yapıldığında eleştirel akıl çözümün kendisi olur ve modernizmin sınırları zorlanarak kurtuluş aralanır. Bu modernin değil moderleşme iddiasının eleştirisidir. Modernizmin varlığı karşıtlığıyla yaşar. Kültür, edebiyat ve şiir bu var oluşun üzerinde konumlanır. Bunun içinde yer almak ontolojik bir tercihtir. Bu çelişkilerin devamından yana olan küme kendi var oluşundan haz ve ayartı duyar ama bu çelişkinin içinde kendini karşıt olarak konumlayan küme kendi var oluşundan huzursuz ve acılıdır. Dolayısıyla kendi varlığını yaşatmak ikinci kez doğmanın tek çaresidir.

Kölenin olduğu yerde her zaman köle sahibi vardır. (Hegel ‘köle-efendi’ diyalektiği) Marks Kapital’de ücretli köleden söz açtığında, onun “özgürlük” alanının birazcık genişletilmesi gerçek anlamda özgür olmasını sağlamayacağını anlatır. İşçi çalışmadığı zamanı yeni köleler yetiştirmek için, kendini güvende hissedeceğini sandığı ailesinin yanında geçirir. Patronun iyi, vicdanlı olması işçi-patron çelişkisini ortadan kaldırmaz. Ne ki bu çelişkinin farkında olması çelişkiyi de ortadan kaldırmaz. Bu kutuplaşma içinde yoğunlaştığımızda yalnız buradan beslendiğimizde mağdurun iktidarı adayı oluruz. Veya mağdur iktidar adayı olarak kendini ilan eder. Dolayısıyla iktidar aygıtının ele geçirilmesi ona boyun eğmeyi de beraberinde taşır. Sözde ‘sosyalist’ sitemlerin bugünkü kaderi bu olsa gerek. ‘Emek-sermaye’ çelişkisinin dışındaki bütün çelişkileri iktidarın alaşağı edilmesi ertesine bırakılmasının trajik durumunu yaşadık.

Her isyan bir yaşam kültürüyle taşlanmalıdır. Alain Badiou “Etik” kitabında bizi bu alana davet eder; “Dünya, dünya gibidir ve doğru ile yanlışın aşağısında kalacaktır, İyi’nin tutarlılığına tutsak olabilecek bir dünya yoktur. Dünya İyi ile Kötü’nün aşağısındadır ve öyle kalacaktır.” (S.87) Eğer insanlaşma tarihimizi anımsarsak paylaşım, dayanışma vardır. (Esansiyalist klasik ve modern felsefi düşüncenin temel argümanıdır.) İlkel toplum detaylı bilinmese de antropolojinin bize sundukları kadarıyla, bu anlamda bize örnek teşkil eder. Üretim fazlası insanın insan tarafından sömürülmesi, köleleştirilmesini ve özel mülkiyeti getirmiştir. İnsanlık binlerce yıl adaletsiz, duygusuz ve kendine yabancılaşarak yaşaması aşk'ı (cinsel aşkı) bir ideoloji, iktidar aracı olarak yaşamasına neden olmuştur. Birey öylesine kuşatılmıştır ki bir an geldiğinde kendinden vazgeçecek denli bir şeye inanır. Bu merkezileşme, taşkınlık ve yoğunlaşmayla dışa vurur kendini. Kendi bedeninden uzaklaşır ve hiçleşir. Artık kendinin olmayan, denetleyemediği duygu transferiyle bir başkasının benliğine, itaate yönelir. Bb bireyin kendi rızasıyla köleleşmesidir. Aşk'ın ideolojileştirilmesi, bireyin kendini kurban/feda etmesi.

J. Baudrıllard “Faucoutt’yu unutmak” kitabında teologlar ve iktidar sahikleri için; “Tanrı diye bir şey yoktur, Tanrı ölmüştür. Bunu bilmek onların inanılmaz bir güce sahip olmalarını sağlamaktadır.” (S.78) tespitini yapar. ‘Aşk’ konusunda da aynı şeyler söylenebilir. ‘Aşk’ şiirlerine bakıldığında genel olarak; hezeyan, saldırganlık, kıskançlık kendinden geçme, dışa kapalılık v.b. izlenimler yakalarız. Oysa R. Marqulies “Else”sında ‘aşk’a’ inanmayan, onun bir kurtuluş olmadığını yine de ona ihtiyacımız olduğunu hatta bile bile esir düştüğümüzü söyler. R. Marqulies’in başarısı ‘aşk’ın’ ideoloji olmadığı, onun duygu olduğunun kavramasında yatar. “Desem ki, değişecek bir gün her şey, / çıkacak aşk bireyin tekelinden. / Ne değişir ki bizim için? Ne değişir ki? / Baştan yeniktir çağımız da her aşk/ ve çağımızın çocukları, Elsa’yla ben, / yenildik işte herkes gibi.’’(Elsa/S.39)

‘Aşk'ın’ her türünün; cinsellik, sevgisizlik, yalnızlık gibi duygu dolayımlara yol açtığını belirtmiştik. Duygularımız öylesine bastırılmış, tutsak düşürülmüş ki bu ablukanın dağıtılması için gösterilen çaba insana haz duygusunu tetikler ve 'nevroz' hali olarak yaşanmasına neden olur. ‘Aşk’ bazen de bu 'nevroz' durumdan başka bir kapının aralanmasıdır. Kurguladığı ve sınırladığı dünyadan sıyrılıp kendi dışındaki dünyayla sahici bir ilişki kurma çabasına dönüşebilir. ‘Aşk’ bu anlamda hayatı anlamıdır ona sahilik ve şefkat aşılar. “Siyahın anlamı, gecenin içeriğiydi ıslak saçları. / Gözlerinde umut, vaat ve gizem, teninde çiğ damlaları, / sabahın ilk ışığı gibi girdi hayatıma.” (Elsa/S.9)

'Leyla ile Mecnun' gibi, 'Heloise ile Abelard' gibi, 'Romeo ile Jülyet' gibi, 'Elsa ile Aragon' aşk'ları ideolojinin dışında yaşanan duygusal doyum, arzu ve şehvetin karşılıklı talebidir. Kendi varlık bilincine ulaşabilmesi ancak sevilen kişiyle bütünleşme karşılığında gerçekleşebileceğini göstermeye çalışır bu aşklar. ‘Aşk’ duygu ve yaşam taahhüdüdür, bir iddia ama bu iktidar ilişkisiyle çözülmeye çalışılmaz. R. Marqulies ‘aşk’ı’ bu merkezde tanımlamaya çalışır. Onun her zaman anılmasını, ölümsüzleşmesini ister gibidir; R. Margılies için ‘aşk’ insana dair bir duygu; “Yıllar sonra görüştüğümüzde,/önemli olmadığından artık bugün önemsediklerimiz, / çok da heyecanlanmadan selamlaşabileceğiz. / Karşılıklı söyleşeceğiz oturup belki bir kahvede. / Yaşayanlar yaşanmış, yaşanmayanlar için çok geç:/ Ne kalmış olacak birbirimize diyeceğimiz? ’’ (Elsa/S.30)

“Elsa’ya teslim olsam,/ evlensek, çocuğumuz olsa beraber olurmuyduk hala? / Babama benzer miydi oğlum? / Daha yumuşak olur muydum? / sevgi daha mı anlamlı gelirdi bana? ” (Elsa/S.17) Teslim olmak bireyin kendinden vazgeçmeyi gerektirir. O artık kendi idealinin dışında ortak iradeyle kurulan ideallerin kurbanı olur. Dolayısıyla bireysel körlük toplumsal körlüğün içende yer bulur. Uzlaşma ve sistem içi beraberlik isyan duygusunu törpüler. Bu kaygılar mısralarla sorgulanır ve alımalayıcının önüne toplumsal ayinileşme tercihini bir seçenek olarak sunar.

R. Marqulies hayatın bir oyun olduğunu ‘aşk'ların’ artık oyundan farksızlaştığını ve bu oyunun dışında kalan hayatı tercih ettiğini duyurur. Çünkü o yaşanan ‘aşk'ları’ bir tür sahtelikle suçlar. Oyunun bir taklit olduğunu yaratıcılığın törpülendiğini bilir. Hayatın oyunlaşmasını artık hepimiz içselleştirdik. Modern şiir bu oyunun içindedir. Moderne hayıflanan avangardlar oyun oynamıyorlardı. Picasso oyun olarak görmüyordu sanatı, bugün geriye dönüp baktığınızda modern/avandgard sanatın oyunun ötesinde geleceğe yönelik tahayyül içinde olduğunu söylemek isterim. Hayat bir oyundan ziyade mücadele alanı olduğunu düşünüyorum. Şiir bu alanda mevzilenmelidir, bizi bizden dışlayan cazibeye karşı ‘etik’ bir tavır alınmalıdır. Hayallerin de elimizden alındığı/çalındığı bir çağda hazır kıta, 'kurgulanmış'  ve silik olarak ilerliyoruz. Şiir varolun dışında bir düşlem, ‘etik’ duruştur. Hayal kurabilmektir. Farklı bir dünya düşüdür. Şiir bunu yaptığı sürece 'bireyin' gelecek için referans konusu olarak gündemde kalması sağlanacaktır. Sanat işte tam da buraya yönelir, yönelmelidir. Bizden başka bir hayatı, bizim olmayan hayatı yaşamamızı istiyorlar.

Ömrünün büyük bir kısmını yurtdışında geçiren ve 'kozmopolit' bir aidiyet kimliği taşıyan R. Marqulies, “Başka Türlü” başlıklı şiirinden yukarıda sunduğum dizelere ek olarak; “İstanbul’da kalsam / Ne yapıyor olurdum şimdi? ” sorusuyla ‘aşk’ soruşturmasını sürdürür; modern ve modernleşen dünyanın sunduğu hayatta yer edinen bireye seslenir; onu uykusundan uyandırmaya çalışarak ikinci kez doğma fırsatı yaratır.

“İstanbul artık başka İstanbul, / dönecek değil babam ölümden, / Elsa’nın nerede olduğu meçhul.”(Elsa/S.17) Modern hayatın kuşatılmışlığı karşısında hayatlar artık eskisi gibi değiller. Her şey değişmiş gibidir, her şey sıradanlaşmıştır. Bu sıradanlaştırma simgelerin değiş tokuşuyla oluşur. Gösteren, gösterilen ilişkisi hayatı deşifre eder.(J. Derrida) İstanbul ve 'ölüm' imgesinin hayat ve eylem açısından simgeleştirilmesi şiirin okunuşunu anlamlandırılması açısından iyi kullanılmıştır. ‘Aşk'ın’ somutlaştığı “Elsa nerede olduğu meçhul.” mısrasıyla aşkın iğvanlığına, kışkırtıcılığına karşı bireyin tutum alışını ve bu duygu taşkınlığının hayatı nasıl sorgulama aracına dönüştüğünü imler. Oysa bu dizelerde rasyonellik ‘Elsa’ ile birlikte kurumsallaşmış bir birliktelik dillendirildiğinde gerçekleşebilirdi. Rasyonel olan hayattı, ‘aşk’ rasyonel olamazdı belki, belki de hayatın rasyonelliği buna izin vermemişti ama R. Margulies ‘Elsa’yı’ düşünmesi; “Önümde votka limon, / elimde kitabım, / bara yaslanmış Elsa’yı bekliyorum. / Bilmiyor beklediğimi, aramamışım üç yıldır. / Yanında olmamışım en önemli anlarında ömrünün.”(Elsa/S.31) bir olgunluk hali, bir bilgelik hali olarak karşımıza çıkar. Hüzün hâkimdir mısralarda. Sevgisini anımsar, ama ona acı vermez, onu korur.

R. Marqulies’in şiirlerindeki dil anlaşılırdır. Gündelik dili çok iyi kullanırken seçilen konu ve simgeler aracılığıyla gündelik dilin üzerinden şiir dilini kurar. Bence Türk şiirinde Orhan Veli'den sonra en iyi gündelik dili kullanan, onu şiir yapısı olarak gören şair olduğu söylenebilir. Anlatımcı gündelik dilin ve yapının şiirde bu başarısını gördükçe sanırım genç şair kuşağımızın önemli kesiminin bu şiirin etki alanından korunacaklarını sanmıyorum. R. Marqulies; Atilla İlhan etkisinden kurtulmam uzun sürdü, dese de ben dil olarak Orhan Veli'ye, konu seçimi, anlatım ve öykü tekniği olarak Edip Cansever’e yakın olduğu görüşündeyim.

Şunu da belirtmeliyim; F. Naci, R. Marqulies’in şiirini incelediğinde dilde gerekli hassasiyeti göstermemesini eleştirmişti. F. Naci’yi haklı çıkaracak dizeler birkaç örnek vererek yazıyı bitirmek istiyorum: “Beklemeden çıkagelmişti birden son anda.’’(Elsa/S. 33) Çıkagelmek ile birden yan yana hiç yakışmıyorlar. “Son sevgilim giriyor odaya sessiz bir soruyla bakıyor bana.” (Elsa/S.25) sessiz bir soruyla bakmak gözle olur. Dolayısıyla ya göz’ü ya da sessizliği atmalıydı mısradan. “ Duyar gibi oldum parmaklarını yüzümde.” (Elsa/S.12) Parmaklar duyulmaz hissedilir veya görülür sanırım yanılmıyorumdur. Yine de şunu çok açık yüreklilikle söyleyebilirim R. Margulies şiirinde; dilin sadeliği, abartı ve sahteliği dışlarken içtenlik ve samimilik insanı büyülüyor. Dil yetisinin eksikliği şiirin büyüklüğüne gölge düşürmüyor. R. Margulies modern Türk şiirinde anlatımcı damardan beslenen ve kendi şiirini, kendi sesini kuran önemli bir şairdir.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Kopyalandı

Yazarın Diğer Yazıları

Tümü
  1. KAVRAMSAL SANATA DAİR
  2. MEYVEYİ DALINDAN YEMEK GÜZELDİR!
  3. MODERNLEŞME, TÜRK ŞİİRİ ve SEKÜLERLEŞME
  4. ONUR AKYIL: ŞAİRLİKTEN DÜZYAZIYA GEÇMEK…
  5. Türk modernleşmesinin bir diğer yüzü olarak: ‘Tunç Asker’