Son dakika
A Köşe Yazısı Arşiv

Şairin Hakikat Arayışı

[Bir Hakikat Avcısı Olarak Hüseyin Ferhad Şiiri]

Modern Türk şiiri birkaç damardan beslenen bir yapı sergiler. Özellikle imparatorluk geçmişi monolotik bir şiir anlayışın aksine çok kültürlü, çok yapılı ve diri bir şiire ortam hazırlamıştır. Doğu dünyasının minyatür algısı, sözlü edebiyatın anonim geleneği batı dünyasının perspektif algısına karşı kendi özgünlüğünü koruyarak günümüze taşımıştır. Türk modern şiiri bu anlamda batı şairinin somut dünya algısının (flâneur) ötesinde gelenekle kurduğu kapsayıcı bağ kaçınılmaz bir yazgı olarak algılanmalıdır. Türk şiirinin sürekliliği aslında bu zengin miras üzerinden gözlenebilir. Şiir üzerine yapılan tartışmalar, yenilikçi arayışlar ve en sert eleştiriler daimi olarak bu tarihsel mirasın arka planını göz önünde bulundurmak zorunda kalır. Türk şiirinde kuşakların belirleyici olmasının ardında bu zengin tarih yatmaktadır.  Türk şiirinin, şairler üzerinden mi, yoksa kuşaklar üzerinden mi geliştiği tartışması, bu tarihsel bağlam içinde önemini yitirir. Genç kuşak şiirler tastamam bu nedenle 80 Kuşağı şairlerini karşılarında bulacaktır. Çünkü 80 Kuşağı şiiri bu tarihsel birikim ve bağlam içinden yeni kuşakları belirlemeyi, kuşatmayı sürdürür. 80 Kuşağı şiirinin üzerinden birkaç şiir kuşağı geçmesine karşı, bu durum ne yazık ki değişmemiştir. Ortada bir manifestoya veya akım olarak nitelenecek her hangi bir bildiriye, ölçüt alınabilecek bir şiire henüz rastlanamadı.

W. Bahadır Bayrıl 80 Kuşağı için, “Türk şiirinde hiçbir dönem bu denli karmaşık, çelişik ve bu denli renkli, çoğulcu ve gürültücü olmamıştır.”(1) değerlendirmesini yaparken haklıdır. Ama ‘tarihsel koşul’ 80 Kuşağının kendinden sonra gelecek kuşaklar üzerinde güçlü kılmasına neden olmuştur. Bunun iki kaynağını gözlemek olası. Birincisi 80’lerden 90’lara ulaşan sosyalizmin krizinin sol entelijansiya üzerinde yarattığı ideolojik tahribat, ikincisi de hızla gelişen toplumsal değişim. Daha çok teknolojinin günlük hayatta yaygınlaşması, neo liberal politikaların hızla devreye sokulması. İki durum, yeni bir şiir anlayışını dayatmıştır. Dikkat edilmesi gereken en önemli şey; dayatmayla karşı karşıya kalanların orta sınıfa bağlı sol aydın zümreden olmasıdır. Günümüz kuşakları, popüler dille ifade edersek ‘yeni’ şiir iddiasıyla şiir dünyasında yer almaları ‘alt sınıfla’ kurdukları organik bağla ayrışırlar. Dolayısıyla ‘yeni’ şiirin göz diktiği yer, şiir geleneği dışında kendi sınıfsal, kültürel, cinsel alanlarla sınırlı kaldılar. Bu yönelim şiirden, estetik kaygıdan daha çok ‘ethos’ denilebilecek bireysel varoluşların öne çıkmasını beraberinde getirmiştir.(2) Özet olarak günümüz şiirini daha çok yeniden şekillenen ‘piyasa’, bunun tamamlayıcı ayakları olan kentleşme, kültürel kuşatılmışlık veya savruluş ve buna karşı geliştirilen bireysel tutumlar belirler. Genç kuşakların kendi yaşamsal kaygıları içine gömülerek şiirlerini inşa etme çabaları şiir ‘geleneği’ ile bağ kurmalarını engellemiştir. Ortaya çıkan şiir ne güçlü bir şiir kuşağını, ne de geleceğe eklenebilecek bir şiiri yaratmıştır. Bugün az çok şiir bilincine ermiş bir şairin, şiirle kuracağı ilişki 80 Kuşağıyla başlamalıdır. 80 Kuşağı şiiri ortak bir şiir anlayışı yaratamasa da ortak bir dil, şiir kaygısı ve bilinci yaratmıştır. Bunda en büyük pay kuşkusuz gelenekle kurdukları ilişkide aranmalı. 80 Kuşağı Türk şiirine farklı bir akım kazandırmazsa da ortak bir şiir hassasiyeti yaratığını söyleyebiliriz.

Şiir ile tarih bilincine varan şair

80 kuşağı şiirinin, kendinden önce gelen kuşaklar gibi içinden sıyrılan, aşan ve kendi şiirsel dünyasını, şiir estetiğini, şiir bilincini kuran önemli şairler kazandırdığını da görmek gerekir. Hüseyin Ferhad, bu şairlerin arasında anılması gereken bir şairdir. “80 Şiiri bir bellek yoklamasıdır, poetik bir muhasebe. Geçmişi ‘doğru’ okumak, sıkça dillendirilen, geçmişimize sahip çıkmak –İkinci Yeni’yi, 40 Kuşağı’nı, Garip’i Divan ve Halk şiirini farklı okumalara açmak– saygıdan öte bir şeydir: bir geç-uluslaşma sorunsalıdır, deyim yerindeyse ötelenmiş bir aidiyet sorunu.”(3) Hüseyin Ferhad’ın sitemi kuşakdaşları arasındaki farklılığını yansıtır. ‘Geç uluslaşma sorunsalı’ şairin tarih, kültür, siyaset gibi konulara bakışını da kapsar. 80 Kuşağı’nın pek çok şairi dönemin ideolojik, siyasi, kent, birey-toplum sorunsalını kişisel düzleme indirgeyerek şiirlerini kurmuşlardı. Oysa Hüseyin Ferhad ‘tarihsel koşulların’, avantajların getirdiği baskıyı kendi lehine çevirip, şiiri bir soruşturma temelinde görür. Şiiri üzerine kısa bir değerlendirme yapan Bâki Asiltürk “Orta Asya steplerinin, Türk kültürünün en eski verilerinin, Önasya ve Anadolu coğrafyasının içinden geçip gelir. Onun şiirinde kimi zaman ince bir lirizme kimi zaman da yüksek sesli bir söyleyişe rastlanır; bazen de bu ikisi geçmiş haldedir.”(4) değerlendirmesi Hüseyin Ferhad şiirini sınırlı bir alana hapseder. Çünkü şiir etnik bir sorunsal içinde görülür. Oysa Hüseyin Ferhad şiiri kültürel veçheleri geniş, antropolojik ve ontolojik okumalara açık bir şiirdir. Heidegger’vari ifade etmeye çalışırsam, hakikat savaşçısıdır. Hem kendi hakikatine hem de kültür ve tarihsel hakikatlere sıkı sıkıya bağlıdır. Hakikatin bozulduğunun farkında olan bir şairdir. Dolayısıyla şiir varoluş meselesi üzerine kurulur. Bu varoluş meselesi Gılgamış Destanı’ndan günümüz tüm halkları kucaklar. Eğer bir hakikat tarihi yazılacaksa şiirin, metnin önemini şair için kaçınılmaz bir görev olarak üstlenir. Şiirlerinde bu nedenle sık sık Gılgamış Destanı’na atıflar söz konusudur.

Hüseyin Ferhad, şiiri ile hakikat oluşumunu yeniden kurar. Yani hakikat avcısı olarak da niteleyebiliriz. “Eserin gerçekliği, hakikatin eserde işbaşında olması ve hakikatin dünya ve yeryüzü arasındaki kavganın ilanı olarak düşünürüz… Hakikatin gerçekleşmesi eserde işbaşındadır.(5) Sorunsal bu temel argüman üzerinde düşünüldüğünde Hüseyin Ferhad şiiri kavga şiiridir. Tarihle, göçle, kültürel karşılaşmalarla sürekli yüz yüze gelir. Martın Heidegger’in “Dasein” hakikat içinde vardır.”(6) sözüne uygun bir varoluş içindedir. Bu bir şiir bilinci, varoluş bilincidir.

Gelgelelim, çoğu Hüseyin Ferhad okumaları şairin yapmak istediklerinin, ortaya koyduklarının yanından bile geçmemekte. Şiirine karşı en sert ve haksız eleştiri Yücel Kayıran’dan gelmiştir. “İlk dönem, ilk kitabın şiirlerinden oluşur; Yunan mitolojisine, tanrı tanımazlığa ve ateizme coşkulu bir referans söz konusudur bu dönemde. İkinci dönem, üçüncü kitabındaki şiirlerinden oluşur; Kürtlerin yaşama tecrübesine referans bu dönemin ayrıcı özelliğidir. Üçüncü dönem ise, son dört kitabının oluşturduğu ana gövdeden oluşur ki, bu dönem temelde Türkçü tinselliğin tarihine referanstan oluşur. Millî dönemi şiirini hesaba tutarsak, oradaki alegorik Türkçülüğün dünyevileştirilmesi söz konusudur burada. Dolayısıyla diyebiliriz ki, Ferhad, Ziya Gökalp’in edebi hayalinin, edebi ülküsünün çocuğudur. Nitekim Ferhad, denilebilir ki, bütün şiirini bu ülkü üzerine kurdu… Ferhad’ın şiiri, bağımsız basılmış kitaplar üzerinden değil, toplu şiirler toplamından okunur ise, burada sözüne ettiğim üç dönemi görmek mümkün olmayacaktır… Hüseyin Ferhad, ilk iki kitabını, toplu şiirlerine en hafif deyimle “temize çekerek” almış… Buna ben poetik yolsuzluk diyeceğim… bu durum, Ferhad’ın 80’lerdeki Hüseyin Ferhad’ı şair olarak görmediği anlamına gelir. Ustalığının doğuştan geldiği imajını vermek için olsa gerek…”(7) Yücel Kayıran tarafından ardı ardına yapılan haksız eleştiriler ideolojik nitelik taşımaktadır. Yazının bütününde “lirik-epik” tartışması dışında neredeyse şiir hiç konu edilmemiştir, yalnız Hüseyin Ferhad’ın ideolojik tutumu hedef seçilir. Bu da bize Yücel Kayıran’ın şiir bilgisinden ya uzak olduğunu, ya da derdinin yalnızca şair Hüseyin Ferhad’ı ideolojik olarak mahkûm etmekte yoğunlaştığını gösterir. Hüseyin Ferhad’ı “Oryantalizm yaratması”(8) suçlamasını da buna eklemek gerekir. Bu tür eleştiri yöntemleri Türk edebiyatında oldukça hâkim ve yer yer de itibar edilir. Oysa ideoloji şiirin öncelikli değerlendirme ölçütü değildir.

Yine de bu eleştirilere yanıt vermek gerekir. Hüseyin Ferhad’ın olumsuz eleştirilerle muhatap olması şiirinin kuşatıcı ve kurucu öğeler taşımasından kaynaklanır. Kesinlikle, şiirini kentli bireyin yaşadığı gündelik sorunlar üzerinden kurmaması saldırı alanını genişletmiştir. Günümüz şairlerinin en büyük handikabı, şiiri kentli bireyin toplumla arasındaki gerilimin içine sıkıştırmasıdır. Bu da şiiri kısırlaştıran, yeni arayışları yozlaştıran durumdur. Hüseyin Ferhad şiirinin hiçbir döneminde bu kısırlığa prim tanımadı. Genç şairler tastamam bu nedenle bile olsa Hüseyin Ferhad şiirini baş tacı etmelidir.

Öncelikle Hüseyin Ferhad’ı haksız hedef gösteren ‘Türk milliyetçisi’ yaftalamasını açığa kavuşturmak gerekir. ‘Milliyetçilik’ üzerine temel eserlerin başında Rudolf Rocker’ın Milliyet ve Kültür kitabı gelir. Rocker ‘milliyetçiliğin’ tarihsel süreçlerini, çeşitlerini, aşamalarını detaylıca aktarır. Milliyetçiliğin kültür, iktisat ve iktidar ilişkisine değinir. Sonuç olarak ‘milliyetçiliği’ insanlığa giydirilmiş ‘deli gömleği’ olarak niteler. Rocker’in milliyetçilikle kültür ayrımı önemli bir ayrıntı. Her kültürel, etnik yapının milliyetçilik olmadığını vurgular. Milliyetçiliğin iktidar ilişkileri doğuruyorsa bunun kültür savunusuyla alakası olmadığı vurgulanır. Hüseyin Ferhad kendini aidiyet duyduğu etnik kimliği doğu medeniyetinin bir parçası, besin kaynağı olarak görür. Başka da bir beklentisi yoktur. Bir şair doğduğu kültürden sakınamaz, sakınması da tuhaf karşılanmalıdır. Şairlik eğer bir meslek olarak görülüyorsa diyeceğimiz pek bir şey yok, ama bir kimlik olarak görülüyorsa, şair şiirinde kimliği üzerinden söz almalıdır. Bu bir zenginliktir. Bizim için şiir yalnız bir edebiyat türü olmanın ötesinde düşünsel/tinsel bir kimlik, pitoreskimiz haline geldi. Bu yadsınamayacak kadar önemli bir olgu. Hüseyin Ferhad şiiri de söylemeye çalıştığımız şeyi yapıyor. Aslında ona dönük eleştirilere çoktan yanıtını da verdi. “Modern Türk şiiri etnik hafızadan doğmuştur.”(9) etnik hafızadan, sözlü edebiyata dayanmayan yoksun bir kimlik onun için ruhsuz bir bedene benzer. Bu ruhsuzluğa, dışlanmışlığa karşı şair şiirinde etnik önceliği önemser. Bunu yaparken de mensubu olduğu ulusun (hegemonik) resmi ideolojisine, ‘milliyetçiliğine’ de köklü eleştiri getirir.

Getirilen eleştiri milliyetçilik eleştirisidir. “Jön Türkler Tevfik Fikret’in düşlediği insanlardı/r. Jakoben; şiirden, müzikten çok marşa yatkın bir nesil. Doğrusu ya, Mustafa Kemal ve arkadaşları en az Tevfik Fikret kadar ateşli ve aymazdılar. Daha sonra Mustafa Suphi ve arkadaşları katledildiler ve bunun gereğine inandırıldılar. Jön Türkizm, şimdiki adıyla Kemalizm, siyasetten alaşağı edilmesine karşın XXI. yüzyıla sokulmayı başarmıştır.”(10) Burada Hüseyin Ferhad cumhuriyetin kurucu kadrolarına pragmatist yaklaşır. Mustafa Suphi’nin katledişine Mustafa Kemal’in ikna edilmesi ‘siyasi’ zaaf gibi vurgulanır. Yine de bu katliamın Mustafa Kemal’in bilgisi dâhilinde gerçekleştiği söz konusu. Resmi ideoloji ve milliyetçiğe karşı tavrı belli olan şairin etnik önceliği bir kültürel kod okumayla açıklanabilir. Hüseyin Ferhad için Türk kimliği, topluma dayatılan pan-Türkist kimlikten apayrı, bambaşka bir kimliktir, etnik kimliktir ve ulusal anlamın ötesindedir. Dolaysıyla yalnız modern çağla sınırlı değil, tüm zamanları kuşatır. İdeolojiyi veya doktrini [hegemon] değil yaşantıyı, deneyi önceler. Hüseyin Ferhad, bırakın Türk kimliğini övmeyi bugün kullanıldığı anlamda köklü eleştiri getirir. Hâkim Türklük kimliğinin yıkılmasını kendine hedef seçer. Daha açık söylersek; Türk milliyetçileri tarafından doktrin haline dönüştürülen kimliğe karşı eleştirel duruşu şair duyarlılığıyla sergiler. Bir şairin etnik bir kimliğin bu şekilde kullanılması, çarpıtılması karşısında duyarsız kalması düşünülemezdi. Kendine etnik kimliği öncelerken Enver Gökçe, Ahmed Arif, Nâzım Hikmet, Özdemir İnce’yi örnekler, zikreder. Saydığımız şairler iktidardan uzak, halkın kültürel açmazlarını sergilerler. Halkın etnik kimliğiyle iktidarın kullandığı ulusal kimlik arasındaki farkın bilincindedirler.

‘Epik-Lirik’ ve oryantalizm meselesi

Yücel Kayıran, Hüseyin Ferhad şiirinde gözlemlediği  ‘epik-lirik’ yönelimleri tutarsızlık olarak yorumlar, ardından da ‘oryantalizm’ tanımlamasını yapar. “Hüseyin Ferhad’ın şiiri de, poetik bakımdan lirik bir şiir; fakat bu şiirin zamanı, epik zamanla inşa edilmiştir. Fakat kimi zaman, epik-zamanın sonsuzluğuna tahammül edemiyor gibi; peyderpey yaşadığı lirik-zamanına dönüyor. “Herkes Bir Başkasının Hayatını Yaşar” adlı şiiri mesela ve bu türden şiirleri de bir iki örnekle sınırlı değil. Ferhad’ın şiirinin sorunlarından biri tam bu noktada ortaya çıkıyor; dönüş/düşüş, oryantalizm yaratır. Oryantalizm, bu bağlamda, epik ve lirik zamanların birbirine karışmasından başka bir şey değildir.”(11)  Kayıran aydınlanmacı saiklere olan sadakati, Hüseyin Ferhad’ın şiirsel yolculuğunu sanırım anlamakta güçlük çekiyor. Ardışık zaman anlayışı Kant ve Hegel’in çok önemli dayanakları. Oysa [modernist ve postmodern] düşünürler tarafından bu anlayış sorgulanmış ve aşılmıştır. Adorno’nun ‘negatif diyalektiğinde’ bu tarih anlayışı eleştirilir.(12) Tarihin doğrusal, ilerlemeci, ardışıklarının faşizm üzerinden nasıl kırıldığını anlatır. Konumuza dönersek ‘lirik’ şiir üzerine Adorno’nun ünlü makalesinde uzun uzun yaptığı çözümlemeden bir bölüm sunmak faydalık olacaktır. “Özne ile nesne katı ve yalıtık kutuplar değildir; ancak kendilerini birbirlerinden ayrıştırdıkları ve değiştikleri süreç içinde tanımlanabilirler. Lirik şiirde özne, dille özdeşleşme yoluyla, hem kendisinin sadece monadolojik bir şey olarak toplumla karşıtlığını yadsır, hem de tümüyle toplumsallaşmış bir toplumla karşılaştığını yadsır, hem de tümüyle bir toplum (vergesellschaftete Gesellschhaft) içinde işlev gösteren basit bir çark olarak kalmayı reddeder. Ama toplumun birey karşısındaki gücü arttıkça, liriğin durumu da daha kırılgan, daha sallantılı hale gelir. Bunu ilk kaydeden Baudelaire’in yapıtıydı: Avrupa Weltschemerz’inin [dünya bıkkınlığı, dünya sıkıntısı] nihai sonucu olan bu yapıt sadece bireyin acılarıyla yetinmemiş, modernin kendisini, demek düpedüz anti-lirik olanı konu edinmiş ve yüksek üsluba dayalı heroik bir dilin gücüyle orada bir şiirsel kıvılcım çaktırabilmişti. Baudelaire’de bir umutsuzluk tonu daha o zamandan kendini belli eder; kendi paradoksallarının tepe noktasında, dengesini ancak koruyabilen tondur bu. Şiirsel dille iletişimsel dil arasındaki çelişki şiddetlendikçe, lirik şiir de kişinin sadece kaybetmek için oynadığı bir oyuna dönüşmüştür, ama filistenlerin düşünmek istediği gibi, şiirin anlamsız hâle gelmesi değildir burada söz konusu olan: Dil, bir edebi dil olarak kendi bilincine varır ve herhangi bir iletişim tasasıyla sınırlanmamış mutlak bir nesnelliğe erişmeye çalışırken, hem tinin nesnelliğiyle, demek yaşayan dille kendine bir mesafe koymakta, hem de artık var olmayan bir dili şiirsel bir olayla ikame etmektedir. Geç dönemin daha zayıf lirik şiirindeki o yükseltilmiş, şairane ve öznel şiddet ânı, şiirin bakirliğini, bozulmamışlığını, nesnelliğini koruma çabasının bedelidir; sahte parıltısı, kendini ayırıp dışına çekildiği o büyübozumuna uğramış dünyanın tamamlayıcısıdır… Benim tezim, lirik yapıtın her zaman bir toplumsal çatışkının öznel ifadesi olduğudur.”(13) Şairin, şiiri birinci tekil şahıstan yazıp yazmaması değildir konu. Toplumsal ve tarihsel aidiyeti kendi öznelinde kurmasıdır. Hüseyin Ferhad tastamam da bunu yapmaktadır.

Konunun daha iyi anlaşılması için Hilmi Yavuz’un ünlü makalesini anmak yerinde olacaktır. “Lirik Şiirin Modern Kriteri: Temsiliyetsizlik” alt başlığında, modern lirik şiirde iki farklı görüş olduğunu vurgular, Biri Paul de Man, diğeri de Adorno’dur. İki görüşü de önemser. “Şimdi soru şudur: [Modern] Lirik şiirin kriteri Paul de Man’ın öne sürdüğü gibi, gerçekliğe ya da temsiliyete atıfta bulunmayan bir şiir olması mıdır, yoksa Adorno’nun öne sürdüğü gibi, tam tersine, ideolojinin örtbas ettiği gerçekliği açığa çıkaran bir şiir mi olmasıdır?”, diye sorar ve ardından kendi yanıtını verir; “Bence bu iki kriter telif edilebilir. Paul de Man, lirik şiirin objektif realite ile temsilî ilişkisi olmadığını; Adorno ise, sübjektif realite ile ilişkisi olduğunu öne sürdüğüne göre, lirik şiirin tanımında ilkinin objektif realiteye, ikincinin de sübjektif realiteye öncelik verdikleri söylenebilir ve bu,  bir çelişki değildir.”(14) Her iki durumda Hüseyin Ferhad şiiri lirik şiirdir. Güncelliğe, gerçekliğe atıfta bulunmayan veya ideolojinin örtbas ettiği gerçekliği afişe etmesi açısından da lirik şiirle karşı karşıyayız. Gerçeklik, güncellik, tarihsellik açısından farklı yönelimli şiirlerle karşı karşıyayız. Zamana ve mekâna bağlı olmayan özlere, idealara yönelen şiirlerdir. Postmodernizm 80 ve 90’lı yıllarda akademi dışına taşıp kitlesel karşılık bulduğu, yaygınlaştığı dönemdi. O günlerde iki kutuplu dünyanın çözülüşü ve farklı paradigmaların arayışına tanık olundu. Pek çok aydın, sanatçı da bundan belli ölçüde etkilendi. Zaman ve mekâna bağlı kalmama, tarihsel ardışıklığın ihlali postmodern edebiyatın temel ögeleri. Hüseyin Ferhad bu durumu şiiri için bir olanak gördü ve kullandı. Şiirinde ‘özne’ modern anlamda çoğu şiirinde dışlar, bir nesneleşme haline girer. Bu nesneleşme hakikat arayışının yöntemi olarak yorumlanmalıdır. “Bir Dağın Eteklerine” şiirinde şair bir çobandır, ama Büyük Şiir’i telaffuz ederek bir öznellik kurar.

Doğulu şair, Batı okuru için kültür broşürü veya ‘antoloji’ olmamalı, bununla yetinmemeli. Hüseyin Ferhad’ın yaptığı bir diğer iş de bu. Batı’nın değil Doğu’nun sesi olmak istemiştir. Çünkü Batı, Doğu’yu semirmektedir. Doğu medeniyeti ötekileştirilmekte, aşağılanmaktadır. Bununla da yetinilmemiştir, kendi Doğu’sunu yaratmaya çalışmıştır Batı. Buna da oryantalizm denir. Bu söylenenler kâfi gelmiyorsa Edward W. Said’in Kültür ve Emperyalizm, Oryantalizm kitaplarına bakılabilir. Bir şairin oryantalist olup olmadığı şiirini hangi gözle, hangi bilinçle yazdığıyla alakalıdır. Eğer şair yalnız Batılı gözüyle de şiirini kuruyorsa oryantalizm böyle bir tercihle ortaya çıkar. Batılı bir okur kendi şairini nasıl insani ihtiyaçtan okuyorsa Doğulu şair de bu ihtiyaçtan dolayı okumalı, ama bunun için Doğunun kültürel dokularını kullanarak evrenselin yani tarihsel bilincin, insanın ortaklaşan duyguların ulaşmalıdır. Bunun için de şair için temel olan hayat görüşünün olmasıdır. Bu ‘hayat görüşü’ dediğimiz şey asla ideoloji değildir. Platon’un vurguladığı ‘hayata bakıştır’. Hegel’in ve Alman idealistlerin vurguladığı ‘özbilinçtir’. Yani doğal bilinç, insanın varoluş bilincidir. Bu anlamda Hüseyin Ferhad oryantalist şair değildir. Kültürel kaygıyı şiddetle hissettiği için, ‘merkezden’ söz edilecekse, ‘merkezi’ Doğu medeniyetleri, kültürleri ve paganizmdir. Aslında bu kültürel tutumdur. Peki, bu kaygının derinliklerinde yatan nedir? Batı’nın [modernitesi] Doğu’ya karşı konumlanması yatar. Batı ve Doğu karşılaşması; ezme/ezilme, var olma/yok olma, aşağılanma/biçimlenme meselesidir. Dolaysıyla şair, bu eşitsizliği ve adaletsizliği görür ve ona karşı bir tutum alır. Hüseyin Ferhad’ın Doğu medeniyetlerine yönelmesi, orayla yetinmeyip arketiplere arkeolojik kazılar yapması anlaşılır bir durumdur. Hüseyin Ferhad’ın her insanda olduğu gibi bir ideolojisi var ve bu ideolojik kimlik bazı şiirlerine de yansır. “İpekböceğinin Laneti” Nâzım Hikmet, “Mızrağın Kırıldığı Yer, VI”, Marx, Mustafa Suphi, “Hayal Ülkesinin Keşfi, VII” ve “Öl Dedim Hüseyin’in S Harfine, VII” Troçki, Lenin, Mao, “Şeytan’ı Ağlarken Gördüm, I-II”, Aziz Nesin, Çetin Altan, “Dalet” Yesenin, Mayakovski, “Teslim Ol Frigya, V” Behice Boran’ın şiirlerde olumlu anlamda işlenip, anılması şairin ideolojik bağdaşıklıklarını açık eder. Ancak bu şairin, şiirinde ideolojik bir tutum takındığı anlamına gelmez, onu bir ‘merkeze’ bağlamaz. Hüseyin Ferhad bunu aşan bir kaygı barındırır. Ahmet Hamdi Tanpınar’ın işaret ettiği “Modern Türk edebiyatı bir medeniyet kriziyle başlar”(15) kaygısı ve bilinci üzerinden söz ister. Ancak Hilmi Yavuz’un belirtiği gibi Tanpınar gibi iki medeniyette sıkışıp kalmamış, kendi tutumunu, arkeolojisini partikülarizme saplanmadan jeanolojisini yani soyağacını çıkarmaya çalışmıştır. O, tarihi yalnız ‘sınıf mücadeleler tarihi’ olarak okumaz, pagan-mitoloji, göç-yerleşiklik, kültür-din, medeniyetler karşılaşması gibi pek çok sınıfsal bakışın ötesinde olgulara göz diker. Şair için antropolojik ve tarihsel kaygılar belirleyicidir. Charles Taylor, Batı dünyası için Seküler Çağ (16) kitabında toplumsal değişimin [Batı] ana dinamiğini iktisadi veya sosyolojik değişimin aksine tinselliğin belirleyici olduğunu anlatmasına koşut hassasiyet, ilgiyle Doğu medeniyet ve kültür dillerinin, yaşantıların arkeolojisine kalkışır. Bunda da başarılı olur. Şair bu bakışla kendi şiirsel söylemini benzersiz dil hassasiyetiyle inşa eder.

Bütün bunlar dil üzerinde, dil üzerinden şiirleştirilir. Kendi kuşakları arasından onu ayıran özelliği ‘merkezi’ olan bir şair olmasıdır.  Oysa bu tutum, ne yazık ki oryantalizm olarak yorumlandı. Oryantalizmin merkezi Batı’dır. Ayrıca Hüseyin Ferhad da ne sömürge karşıtı oksidentalist, ne de partikülarizm olarak nitelenecek bir yerlilik söz konusu. Özellikle, daha ilk kitabı Deniz Çobanları’nda yer alan “Atsız Patroklos”, “Mykene Seferi”, “Metafizik” şiirleri hem oryantalizme, hem oksidentalistliğe, hem de partikülarizme karşı konumlanır. Bu özelliği diğer pek çok şiirinde de gözlemek olası. Yeri geldikçe değiniriz bu konuya.

Şiirin Birinci Dönemi

Deniz Çobanlar 1982ı, Ve Yürüdük Gecenin Ateşleri İçinden 1984 yılında okuyucuyla buluştu. Burada yayımlanan bazı şiirler Kılıç İpekte Sınanır’a [toplu şiirler] ya alınmadı ya da düzeltilerek alındı. Şairin geçmişe dönük bu ‘eleyici’ yönü ‘mükemmeliyetçilikle’ açıklanabilir. Türk şiirinin önemli bir alışkanlığıdır. Özellikle Yahya Kemal ‘mükemmeliyetçilik’ nedeniyle dergilerde yayımladığı pek çok şiirini elemiştir. Bu ‘mükemmeliyetçiliğinden’ dolayı kitap çıkarmadığı da rivayet edilir. İlhan Berk de ilk şiirlerini reddetmiş, toplu şiirlerine almamıştır. Başka örnekleri de var. Şair bazı şiirlerini toplu şiirlere almayabilir. Şairin tasarrufuna ait bir meseledir. Alınmayan veya reddedilen şiirler ancak eleştirmenler açısından şairin poetik gelişimini anlama açısından önemlidir, o kadar.

Hüseyin Ferhad’ın daha ilk kitabında büyük şiirin kapılarını araladığını veya ipuçlarını verdiğini en başta söylemeliyiz. Mehmet H. Doğan, Kitap-lık’ın Eylül-Ekim 2000 sayısında “Daha ilk kitabının şaşırtıcı güzellikteki ilk şiiri” olan “Bir Dağın Eteklerine”den haklı olarak örnek dizeler sunar.

…Tef çalmak neye yarar

ey Acı? Kovalar dolusu acı sağdığımız

bir dağın eteklerine bıraktım liri,

arpı, kanunu, bağlamayı onun yanına.

Kilitledim sözcüklerin çeyiz sandığına

bize kalan o Büyük Şiir’i.

Mehmet H. Doğan’ın ‘büyük şair’ vurgusunun dışında; Hüseyin Ferhad’ın bir başka özelliğini keşfederiz. Bu ‘ironidir’! Diğer şiirlerinde bu özellik yer yer göze çarpar. Doğulu şair olmak belki de farkında olmadan böyle bir meziyet yükler şaire. Aynı şiirde:

Bir dağın eteklerine bıraktım keçileri,

kavalımı dipsiz bir uçuruma.

Yüreğimdeki ıslaklık, dudaklarımdaki kuruma

Yeni değil. Biraz lor peyniri.

Zeytin, ekmek. Aha, göçebe çıkınımız.

Şiirin ilk iki dörtlüğünde açık ironi, humor yapılırken, ikinci dörtlüğün son iki dizesi ve son dörtlük dramatik oluşla biter. İronik dil ve dramatik dil bir şiirde ustaca buluştuğuna tanık oluruz. “Bir dağın eteklerine bıraktım keçileri,” ironik bir dize, ama “kavalımı dipsiz bir uçuruma.” dizesinde dramatik vurguyla karşılaşırız. Geçiş kesinlikle birbirinden kopuk değil, tam aksi birbiriyle uzlaşan, uyum içinde dizelerdir. “Yüreğimdeki ıslaklık, dudaklarımdaki kuruma” dramatik dile gelirken;

yeni değil. Biraz lor peyniri,

zeytin ekmek. Aha, göçebe çıkınımız.

dizeleriyle ironik bir bağlam kurulur. Şair, kendi varlığıyla dalga geçen, yaşamsal araçları küçümser. Şiirde çekilen ‘acı’yla da başka bir dünya hayal eder. Hayal edilen şiirdir, ‘Büyük Şiir’dir! Bu yeni şiir Hüseyin Ferhad için yeni bir varoluş, arayıştır. Yeni bir hakikat arayışıdır. Günün insanın çektiği ıstırap, tinsel sancıların tarihsel bir arka planı vardır. Hüseyin Ferhad aynı zamanda adalet arayışındadır. Şiiri de bu anlamda yıkma/kurma sanatı olarak belirir. Bunu yaparken modern şiir formlarına sadık kaldığı gibi düzyazı (mensur) şiiri de kullanır. Şair, kendini bir formla sınırlamaz. Toplu şiirlerin ilk şiirinde bir başka özellik de var, şair kitapta bir çoban olarak karşımıza çıkar. ‘Çoban’ steplerin, tarihçenin, tarımın, köyün sembolüdür. Ancak oradan başka bir varoluş istenir. Felsefenin temel konusudur ‘olmak-varolmak’, çoban-şair olmak, çoban-şaman olmak, çoban-tolgasını yere fırlatan Oğuz askeri, çoban-modern seyyah gibi pek çok varoluşu yaşayan şairdir. Böyle bir varoluşa şair nereden başlamalı, yine o topraklardan, stepleri kavuran güneşten ve insanın yüzünü yakan rüzgârdan. İkinci “Sabah Yıldızı” şiiriyle de buna cüret eder:

Ovalar mavi, koyaklar çivit,

örenler kül ve duman:

‘ülkemiz barış içinde’ ey Ozan

yeryüzü çağırıyor seni, var git.(17)

İlk kitap bir şair için olduğu kadar nitelikli bir eleştirmen için de çok önemlidir. Hüseyin Ferhad şiirini anlamak, kavramak için ilk kitap önemli ipuçları barındırır. Gelecekte kurulacak poetikanın, şiir dilinin nüveleri saklıdır. “Metafizik” şairin poetikasını barındırır. “Şairin “sen”  diye bahsettiği kim olabilir? Bu şiirde sürekli kendini kötüleyen bir tavra karşı dilenilen kişiyi yücelten bir tavır ile karşı karşıya kalırız. Bu tavır bize Divan edebiyatındaki sevgili tipini hatırlatır. Divan edebiyatındaki “sevgili” de dilenilen ve sürekli yüceltilen bir konuma sahiptir. Şiirde baskın tem dağınık bir ruh hali içinde arzulanan bir “O” olduğu için parmağımız Divan edebiyatını gösterir. Hüseyin Ferhad’ın pek az şiirinde “sevgili” tipi Divan edebiyatındaki “sevgili”ye benzer.”(18) Hatice Sulu’nun “Metafizik” şiiri üzerinden Hüseyin Ferhad’ın Divan edebiyatıyla kurduğu ilişkiye katılıyoruz, ancak aynı yazıda şu tezine katılamıyoruz:

“Özdemir İnce, Şiir ve Gerçeklik isimli yapıtında ‘gelenek’ ve sanata yönelik şu ifadeleri kullanır: “Yeni ve ileri bir sanat anlayışı, ne geleneksel biçim ve içeriklere körü körüne bağlıdır, ne de bunları yok sayabilir. Sanatta geleneğe yönelik ilerici ilgiyi ve kültür mirasına yaratıcı eleştiriyle yaklaşmayı zorunlu kılar.” Hüseyin Ferhad bu anlamda Özdemir İnce’nin değerlendirmesini yaptığı gelenek fikrine yakın bir poetika izler: “Her şair bir geleneğe doğar. Bir Söz”e. Verili bir evrene. Şair de tinsel evrenini o evrenin koordinat düzlemine inşa eder.”(19)

Katılamıyoruz çünkü Özdemir İnce için ‘gelenek’ şairin varoluşun parçaları yani beslendiği alanlar değil ‘bilgi’ alanı, ‘bilgi’ nesnesidir. Kendi deyimiyle ‘antolojidir’! Melek Geçti adlı kitabıyla 1992 yılında Behçet Necatigil Şiir Ödülü alan W. Bahadır Bayrıl aynı zaman diliminde Milliyet gazetesinde (27 Aralık 1992) bir yazı yayımlar ve Özdemir İnce, ‘gelenek’ üzerine fikrini çok daha net şekilde ortaya koyar. Özdemir İnce ‘geleneği’ T. Eliot’a atıfla, birazda kafa karışıklığıyla, kendi sübjektif, buna politik kaygılar da diyebiliriz yanıt vermeye çalışır. Özdemir İnce ‘gelenekten yararlanma’ fikrine karşı olduğunu üzerine basa basa vurgular. Bir şairin ‘geleneği’ okumasını, bilmesini ister, ama kesinlikle yararlanmasına karşı çıkar. ‘Gelenekten yararlananları’ da Neo Osmanlıcılıkla suçlar…“Ne var ki, şu ‘yararlanmak fiili olmazsa gelenekle ile hiçbir sorun kalmayacak. Ayrıca ‘geleneği kullanmak’ desek de olmaz. Bir başka karşılık bulmak gerek. Ben bir süredir, gelenek yerine antoloji sözcüğünü kullanıyorum.”(20) Özdemir İnce’yi bu denli kızdıran şeyin tek bir nedeni vardır, o’da; ‘geleneğe’ bakışında gizlemeye çalıştığı Jakobenizmdir! Hilmi Yavuz deyimiyle oryantalizmdir! Eğer gelenekten yararlanmayacaksak ‘geleneğin’ ne anlamı olur ki, var ve yok hükümde kabullenişin şair için hiçbir ifadesi olmaz. Divan Edebiyatını temsilcilerini bileceğiz, ama oradan yararlanmayacağız. Gülümsememek elde değil.

Hüseyin Ferhad, Özdemir İnce’nin aksine ‘geleneğe’ ‘antoloji’ gözüyle bakmaz. Ece Ayhan’vari söylersek etikçi olarak bakar. (Ben şair değilim, tarihçi de değilim, etikçiyim.) Etik aynı zamanda yaratıcı bir etkinlik. Hüseyin Ferhad şair öznesinin peşinde değildir. Şiir öznesinin peşindedir. Şiirinin özneleşmesini ister. “Ayn-i Zaliha” şiirinde özneleşme süreçlerine tanık oluruz.

Celâleddin Mesnevî’sini Farsça seslendi

fevren Türkçeye çevirdi ney:

bir çobandı o fakat çoban dilini bilmezdi.

-Küskün kavalına dayalı kaldı haley.

Koca Babil’den ne düştü hissemize

terle karılan Ninova kentinden;

bildiğin lisanla sor Halil İbrahim’e.

Ayn-i Zaliha’ya çakılı kaldı haley.(21)

“Ayn-i Zaliha” şiiri Hüseyin Ferhad’ın şiirde ne yapmak istediğini ortaya koyan şiirlerin başında gelir. “Bir Dağın Eteklerine” de söz alan ‘çoban’ karakteri üzerinden genişleyen bir dünya var. Hazreti İbrahim’in Ayn-i Zaliha aşkını konu edinen menkıbeden yararlanılarak kurulur şiir. Bu dramatik olay Mevlanâ Celâleddin’in Mesnevî’yi Farsça okumasına karşın üflemeli çalgı ‘ney’ bunu Türkçeye çevirdiği anlatır. Metaforik bir dil şiire iyice hâkimdir artık. Çobanın dünyasında ne varsa içli bir yakarışla ayağa davet edilir. “Doğan güne tırmanın ey sarmaşıklar/çaldığım kamış kavala tırmanın ey/güz kuşları, bir gözü mühürlü gümüş balıklar./-Sesiyle asılı Haley.” Bir tür matem havasıdır ve katılım istenir. “Haley” ile imgelenen insanın coşkusunun bu dramatik aşk hikâyesine ortak olunma çağrısı olur. “Haberci” şiirine değinmemizin en temel nedeni şiirde tarih soruşturmasına kalkışılmasıdır. Şimdinin Pakistan sınırlarında kalan, Mezopotamya da yaşanmış Grit ve Norte Chico uygarlığı sonrası sünnî Müslüman mezhebe karşı, “Gökten üç âyet indi/ilki onun katli içindi” ikilikle uygarlıklar arasındaki geçişten söz eder.

“İlk Mavi” şiiriyle ilk kitap seçkisi tamamlanır. Hüseyin Ferhad bu uzun şiirle daha güncel konuya eğilir. Bu şiirlerde artık mitolojik göndermeler ve kırsal vurgular yerine kent vurgusu öne çıkar. “Akdeniz’e bakınca John’u anımsadım,/sanki onun mektubu fısıldıyordu bana/ sokak lâmbaları. John Corrnford/yirmibir yaşında bıraktı yüreğini/Lorca’nın yanı başına.” John Cornford, Lorca gibi İspanya’da nasyonalistler tarafından katledilen bir şair. Şair burada ideolojik tutumunu dizelere döker. “Tuz ve ter. Dok işçileri. Kıyıda bir tekne/ibrişimle bağlı unuttuğumuz kaval sesine.” dizeleriyle kentli duyarlılık köy duyarlılığıyla birleştirilir. Kürt sorunun siyasal temelde henüz kitleleşememişken ve merkez iktidar tarafından sert güvenlikçi önlemlerin sürdüğü bir ortamda “Bir Kürt/ kenger ve tütün çiğniyor; yüreği küt/küt atıyor. Şaşırarak Bakıyor Amanos dağlarına.” dizeleri dökülür, 1982-84 yılları arası. Bütün bunlar bize şairin güncel siyasi duyarlılıklara sahip olduğunu gösterir.

Ve Yürüdük Gecenin Ateşleri İçinden, ilkinden iki yıl sonra okuyucuyla buluşur. Toplu şiirlere on beş şiir alınır. “Önce Söz Vardı” dört şiirden oluşur. “Daha uyumadan ehl-i rûy-i zemin/tan rengiyle yu rüzgârı:” Yeryüzünün halifesi uyanmadan hazırlığa başlanılmasını ikinci tekil şahıstan bildirir. “Şu heybeyi al, şu kısrağa bin/aş şu yolu bir gecede.” dizesi şaire değil şiirin yarattığı özneye seslenir. O özne tabii ki şairdir, ama şiir poetikasıyla yaratılmaya çalışılan özne, şiirin öznesidir. “Ey şair/ seni hangi yeşil uçurumlara sürüklüyor bu çavlan” da ‘yeşil’ kente sıkışmış zamanı aşarak Ortaçağ ve pagan kültürünü imler. “Aramızda dolaşıyor şer tanrısı Erlik Han,/işmar ediyor bize Aphrodite, Oziris, İhtiyar Anu/meydanlarda ölüm şarkıları söylüyor Zeus.”(22) İkinci kitapta iki mensur(dize) şiir var. Birincisi “Tünel”, ikincisi “Mykene Seferi”, ilk kitapta da “Haberci” şiiri vardı. Diğer kitaplarına da düzyazı (mensur) şiiri serpiştirir. Edebiyatımızda ilk örnekleri Servet-i Fünun Dönemi’nde Halit Ziya Uşaklıgil tarafından verilmiştir. Mehmet Rauf ise “Siyah İnciler’ adlı eseri, İlhan Berk, küçük İskender ve pek çok şair denemiştir. Hüseyin Ferhad da bu şiir türünden vaz geçmedi. Her şair için farklı kaygılarla düzyazı (mensur) şiir denenir. Daha çok anlam ve ayrıntı duyarlı hale geldiğinde dizeler yeterli görünmez. Bu da şairleri düzyazıya (mensur) yönlendirir. “Mykene Seferi” betikler ve düzyazının birlikte denendiği başarılı şiirlerden. İlk iki kitabında şiirde anlam ‘narasyon’ ve öykü/anlatı ‘narratif’ öndedir. Hüseyin Ferhad’ın genel olarak şiirlerinde bu eğilim öne çıkar. Bu eğilim 80 Kuşağının imgeci şiir anlayışından farklıdır ve bunu hep sürdürür. Bunun yanında imge/imaj şiirinin kurulmasında önemli bir yer vardır. Düzyazıları ve şiirlerini metonomik yani imgeyi cümle içinde yayarak kurar. Beyit, yer yer koşuk, aliterasyon, uyak, redif, ağız şiirlerinde görülür. Kendi tabiriyle revnak ve kağşak bir dille yazar. İkinci kitap “Pîr Sultan’a Tuyuğ” şiiriyle biter:

Asıldık ak köynekli seher yelinde bir sabah

Abdal gönlüm, görklü Sultan’ım, dilimin Pîr’i

Ölüyü diri gördük külünk seslerinde ham demiri

Evvel ebed insan adına lâ ilahe illallah!(23)

Buraya kadar Hüseyin Ferhad’ın şiir serüvenini ‘Birinci Dönem’ olarak adlandırdım. Şair yaklaşık on yıl aradan sonra yeniden kitaplarını çıkarmaya başlar. Bu uzun ara içinde şairin çekincelerini bilmiyoruz, ama bir soluklanma dönemi olarak okumak olası. Hüseyin Ferhad ilk iki kitabından sonra kitap çıkarmayabilirdi. O zaman Hüseyin Ferhad’ın özgünlüğünden söz edilmeyecek miydi, bizce söz edilecekti. İlk iki kitap Hüseyin Ferhad’ın hemen hemen tüm özelliklerini ortaya koyuyor. Geniş bir tarih açlığı, şiir geleneği ve kültürlerle kurduğu bağı, şairin ilk iki kitabında gözlemek olanaklı. Diğer kitaplarında da gözlemlenen bir özelliğiyse doğanın içinden söz almasıdır. ‘Doğa’ şair için özlenen, işlenen ve yeniden inşa edilen olgulardır. ‘Doğa şairi’ diye nitelemek çok güç. Çünkü ‘doğa’ bir imge, metafor olarak kullanılır şiirde. Çok açık ki Hüseyin Ferhad ‘doğayı yeniden icat etmek ister, olduğu gibi şiirinde işleme. ‘Doğa şairlerinin’ ortak özelliği olan ‘izlenimcilik’ onda yoktur. Bir ‘müdahil’, dönüştüren, hafızaları tersyüz eden yönelimlerle şiir kurulur. “Levh-i Mahfuz” kitabına aldığı “İpek Böceğinin Laneti”(24) şiiri, şairin doğayı nasıl işlediğini alenen ortaya serer. ‘Doğa’ izlenen değil kullanılan obje. Resimde sıkça karşılaşılan bir yöntem olan ‘enstalasyon’ şiirin kuruluşunda başarıyla kullanılır. ‘İpekböceği’ doğanın tasvirinden çok gönderme işlevi sağlar. ‘İpekböceği’ varlık olarak zamanı iğdiş eden bir metafor. Şiirde ‘Aliyyül’l-Murteza’ [Hz. Ali], ‘Dîvan şairleri’ ile Ortaçağ, ‘gardiyan’ ve ‘Nâzım Hikmet’ göndermesi, şairin ikinci dönem şiir kitabında yer alan “Vav” şiirinde; “Kalb Kalesi” ile Hüsn ü Aşk’taki Aşk’ın, Hilmi Yavuz’un “Kalp Kalesi” şiiriyle metinlerarasılık kullanıldığı gözlemlenir.

 Şairin İkinci Dönemi

Uzun bir aradan sonra çıkan Söyle Gölgen de Gitsin kitabı “Şiirin Ve Yüreğin Tarihini Yazmayı Deneyenlere” şiiriyle başlar. Bir şiir başlığından ziyade Frederico Garcia Lorca’nın İspanyol geleneğinde ‘arzu, yaratıcılık’ anlamında kullanılan Goethe’nin; ‘Herkesin hissettiği ama hiçbir filozofun açıklayamadığı güç’, dediği kavramı şiir için kullanır. F. G. Lorca’nın ‘Duende’nin oyunu ve kuramı’ yazısında yazdığıdır; ‘Hiçbir zaman kapanmayacak olan yaranın iyileşirken çıkardığı eşsiz sesi yaratmak.’ için düşünülmüş başlık gibidir. ‘Kapanmayan yaranın’ iyileşmesiyle dönülmüştür sanki şiire. Hüseyin Ferhad’ın dokuz yıl sonra okuyucuyla buluşmasının arkasında yatan gerçeklik. Şiirin, metnin arkasındaki şair ve şiirin gerçekliği. Hilmi Yavuz, Behçet Hoca kitabında Adorno’nun liriği öznel (sübjektif) duygulara dayandırdığını vurgularken Behçet Necatigil lirik şiiri ‘kalpten gelen şiir’ olarak tanımladığını aktarır.(25) Hüseyin Ferhad da şiir ve yüreği birleştirerek kendi varoluş iddiasını yeniden ortaya koyar:

Ay doğuyor, ümidin yıkık külleri doğruluyor;

mayın tarlalarına dönüşüyor acının sınırı.

…

Bir kadın şarkı söylüyor devşirip rüzgârı

rüzgârlı uçurumlardan yalnızlığıma alnını dayayıp.

Şiirin ve yüreğin tarihi yazmayı deneyenleriyle

hayat böyle güleç iken ağlamak gerçekten ayıp!(26)

Şairi kendi kuşağından ayıran, benim de çok önemsediğim bir özellik, örneklediğim dizelerde göze çarpar. Kendi kuşağı politik, ideolojik yenilgiler (askeri darbe ve ideolojik krizler) karşısında ‘umutsuz’, pesimist şiirsel söylem takınırken, o arayışı, sorgulamasını sürdürür. Çıktığı yoldan varacağı yolu sezinler. ‘Umut’ Hüseyin Ferhad’ın şiirinden kopmayan bir izlektir.

Daha önce söz etmiştik; Hüseyin Ferhad şiirin içinden ‘özneleşmek’ ister. Şair öznesindense şiir öznesine yönelir. Şaman,  Cengiz Han askeri, Abdal, silahşor, fedai, body guard, çoban, Şehrazad’dan bakaya kalan aşk-ı memnun, İbn-i Sinâ’ya mektup yazan dengbêj, Aprın Çor Tigin’in yüreğini taşıyan şair. Pek çok özneleşme sürecine tanık oluruz. Bunu Hüseyin Ferhad’ın tarih merakından, şiir merakından kaynaklanmaz, şairin özneleşme süreciyle, varoluşuyla açıklamak daha isabetli olacaktır. Çünkü şiir ne epistemolojik, ne de düşünce ağırlığına saplanmıştır. Varoluş iklimiyle, kimlik kriziyle ortaya çıkmış bir şiirdir. Şairin uzun sayılabilecek aradan sonra yeniden okuyucuyla buluşması da bu uzun sorgulama, eleme, varolma durumuyla açıklanabilir. Şairin özneleşmesi şiirin özneleşmesidir. Hegel’in ‘özne’ anlayışında ‘dolu’ bir özne vardır ve sürekli oluş sürecindedir. ‘Öz’, kişinin ‘özü’, gerçek, kendilik hali ile uğraşarak [özne] ortaya çıkar. Hegel’de  [özne] kendini bilinçli şekilde ortaya koyup beğenmeyip başka bir sürece dönüştüğü haldir. ‘Özne’ hali, varoluş halidir. Hüseyin Ferhad dayatılan kimliğe karşı kendi gardını alır. Farklı bir Türk kimliğiyle karşılaşırız. Hâkim sınıfların yıkıma uğratıp, yeninden inşa ettiği resmi ulus kimliğine karşı iktidar dışı kalmış etnik kimliğe sahip çıkar. Hüseyin Ferhad için etnik kimlik veya kültürel kimlik ideolojik değildir, iktidardan dışlanan, iktidar dışı bir kimliktir. Şiirlerinde pastoral öğeleri kullanılması da tastamam bu doğal ‘yaşantının’ anlatılma olanaklarını sağlamasından kaynaklanır. Şairin ‘doğa’ değil de kültür şairi olarak kabul görmesinin nedeni; Doğu medeniyetinin ortaya çıkardığı tüm coğrafyada arkeolojik kazılar yapan modern bir seyyah olarak sürekli yolda olma halinedir. İdeolojiyi ve iktidarı öteleyip kalpten konuşan bir yalvaç iddiasıyla vardır artık.

Şair değil şiirin güçlü olması gerekir. Metin önceliklidir hem okuyucu, hem de eleştirmen için. Kant Arı Usun Eleştirisi’nde nesnelerin algılama süreçlerini üç ana düzlemde gördüğünü söyler. Birinci evreyi duyarlılık, ikinci evreyi sezgi üçüncü evreyi de düşünme ve kavramlaştırma olarak belirtir. Nesnelerin bizi etkilemesi yoksa algılama olanaksızlaşır, körleşir. Öncelikle bizi etkilemesi gerekir ki o şiire dikkat kesilelim Kant’ın tabiriyle anlak içinde duyumsayalım yani sezmeye başlayalım sonra üzerinde düşünmeye farklı çözümlemelere gidelim. İşte Kant’ın varlıkların bağımsızlığı düşüncesi. Bunu genel olarak sanatın ideoloji ve iktidardan bağımsızlığının önemi açısından da yorumlaya biliriz.(27) Hüseyin Ferhad’ın pek çok şiirinde politik figürlere, özellikle sol figürlere atıfta bulunması da, bu anlamda ideolojik bir tutumu içermez. ‘Adalet’ duyarlılığıyla anılırlar. “Pîri Reis’in İstanbul’a Dönüşü” şiiri tezimizi destekler niteliktedir.

Mavi karanlığın içinde durdu Pîri Reis

durdu su seslerinde muhacir İstanbul;

başı sarıklı tayfaların gözbebeklerindeki sis

ağdı, güneşli alınlarına dayanarak.

 

Gözcü bağırdı: “Bulutların altında yurdumuz

bir su perisinin kanatlarına takılmış geliyor!

Bir muskayla denizlere iliklenmiş omuzumuz

seyirdi, bir tarih kadavrasına basarak.

 

Ege’den kaydık girdik, Çanakkale’den içeri

şükrederek bu yurdu bize verenlere.

Urumuli’nde pasaport sordu bizden yeşil bereli

‘korsan’ diye vurulduk zincire.

 

Hey Reis! haritana bir daha bak bakalım.(28)

İlk iki kıtada ikinci tekil şahıs kullanılırken son kıtada şiirde konu edinilen kahramanın (Pîri Reis) ağzından söz alınır. Bu bir anlatım tekniği, bir tür metinlerarası da diyebiliriz. Metinlerarasılık; postyapısalcı Julia Kristeva'nın adını verdiği bir metnin başka bir metinlerle bağlantısını ortaya koymaya amaçlayan teknik olarak bilinir. Hüseyin Ferhad diğer şiirlerinde sıklıkla yaptığı ‘enstelasyon’ burada da kullanır. Yapılan açık bir anakronizmdir. Tarihe mal olmuş bir denizciye bugünden bakmamızı ister. İlk iki kıta zaten bunu yapmaya çalışır. Şiirde bir öykü, ‘narratif’ işlenir. Bir dönem kahramanlaştırılan denizcinin hüzünlü biten yaşamöyküsü konu edilir. Şair kahramanın hakkının tesliminden yanadır, çünkü haksızlığa uğramıştır. Metinlerarasılığın en temel kriteri; tarihte farklı aralıklarla kurulan olayları ilişkilendirmektir. Her ne kadar ortada metin görünmezse de, şiirin derinliğinde bu ilişkilendirmeden söz edilebilir. Olgular, mekânlar ve simgeler metnin yapmak istediğini yapar.<

Kopyalandı

Yazarın Diğer Yazıları

Tümü
  1. KAVRAMSAL SANATA DAİR
  2. MEYVEYİ DALINDAN YEMEK GÜZELDİR!
  3. MODERNLEŞME, TÜRK ŞİİRİ ve SEKÜLERLEŞME
  4. ONUR AKYIL: ŞAİRLİKTEN DÜZYAZIYA GEÇMEK…
  5. Türk modernleşmesinin bir diğer yüzü olarak: ‘Tunç Asker’