Son dakika
A Köşe Yazısı Arşiv

Şairin Dünyasında Tinsel Yakarış

W.B. Bayrıl Şiirinde Postmodern Tefekkür ve Tahammüller Işığında Bir Arkeolojik deneme:

Vural Bahadır Bayrıl son yazdığı şiir kitabı “Elmas Sıkıntı”sıyla birlikte isminin ilk harfini değiştirerek "W. B. Bayrıl" kullanmış ve bazı çevrelerce ölçüsüz denilebilecek eleştirilere muhatap kılınmıştı. Oysa bu tercih bir ironi olduğu kadar sanırım bir tavrı da içeriyordu. İroni; “büyük şairlerin” yalnız Batı'yla sınırlı olmadığını sembolik ‘W’ harfi kullanılarak bize anlatmaya çalışıyor olması. Tavır olarak da; Türkçe Latin alfabesinin yirmi dokuz harfi ile kendini sınırlamasını karşı bir eleştiriyi içeriyor. Bu benim yorumum, belki de W. B. Bayrıl bunları düşünmeden bir espri olarak da kullanmış olabilir de. Amacı ne olursa olsun hoş ve ince bir espriyi içinde barındırıyor. Her neyse W. B. Bayrıl'ın şiirsel poetikasına uzak olmayan biri olarak bu yorumu yapma hakkım sanırım vardı. Dolayısıyla bu yazıda şairin bu ‘tavrı’ önemsenmiş ve ismi sık sık anılmıştır.

Bu kısa anımsatmadan sonra W.  B. Bayrıl şiirinin 80 kuşağının en önemli şairlerinden olduğunu söylemek isterim. Yenilik, deneysel, zihinsel ve kültürel açıdan da böyledir. W. B. Bayrıl kendi kuşağı şairler gibi yalnız bir ‘soruşturma’ şairi olarak kalmadı, aynı zaman da kendi çağını, medeniyeti sorgulayan ve gelecek kuşağın bakabileceği, beslenebileceği bir şiiri de ortaya koydu. Bu önemli iki olgu bir anda ortaya çıkmadı, şairin entelektüel merakı ve kendini beslediği alanların genişliğiyle sağlandı. 1992'de Behçet Necatigil Şiir Ödülü'nü aldığı ilk kitabında ana izlek ‘yüzleşme’, 2000 yılında Türkiye Yazarlar Birliği'nin Yılın Şiir Kitabı ödülünü aldığı ‘Şer Cisimler’ kitabında ‘yabancılaşma’, 2009’da yayımlanan ‘Arzuda Tenhâ  ‘içe dönme’ ve 2016 yılında yayımladığı ‘Elmas Sıkıntı’da ‘bilgelik’ ana izlekler olarak karşımıza çıkar. Bu ana izleklerin alt izlekleri de söz konusu. Bunları incelemenin ileri bölümlerinde aktarmaya çalışacağım, öncelikle karşımızda bulunan şair yalnız şiir yazmamıştır ayrıca şiirini savunmuştur. “Her Zaman Şair” düzyazı / nesir kitabıyla da bunu ortaya koymuştur. Karşımızda dolu, kendini sürekli besleyen, yenileyen ve güncelleyen bir şair var.

W. B. Bayrıl’ın şiiri pek çok eleştirel okuma biçimlerine açık bir şiir. Şiirlerine topluca bakıldığında “soyut” ve “imgesel” bir dilin hâkim olduğunu görürüz. İmgeler, dil, sözdizimi buna uygun olarak şiire serpiştirilir. Her imge, metafor kendi başına bir anlam yüküdür. Tanık olduğumuz bu şiirde imge-söz ve dize kuruluşu bütünsellik içerisinde kurulmuştur. Araç-amaç birbirine geçmiş gibidir. Bu yapı okur açısından ikna edici bir söylem de geliştirir. ‘Ben’den başlayıp dışa doğru açılan ama sonra geri dönen bir söylem. Sanırım bumerangın havada çizdiği döngüsele benzetebiliriz. Bazen de dil dışa açılırken bir tırpan gibi nesneler arasındaki farkları biçer ve eşitler gibidir.

W. B. Bayrıl şiiri aslında zor bir şiirdir. Kuşağının şiirini çözümlemeye çalışırken; “Türk şiirinde hiçbir dönem bu denli karmaşık, çelişik ve bu denli, çoğulcu ve gürültücü olmamıştır.”(1) yaptığı gözlem kesinlikle kendini bağladığı söylenebilir. Ancak bu zorluğu “geleneksel” şiirle kurmuş olduğu bağla ilişkilendirmek, buraya bağlamak şiirine haksızlık olur kanısındayım. “Bayrıl, gelenekçi ve esoterik şiiri savunan bir şair olarak geçmişe bakmaya, geçmişle metinsel bağ kurmaya, metinlerarası* ilişkiye büyük önem verir…Bu nedenle, Bayrıl’ın şiiri yalnızca bugünkü zihin atmosferinin ışığında okunabilecek bir şair-değildir, onun şiirinin okuyucusu büyük ölçüde geleneksel birikimi önemseyen ‘öteki şairler’dir.”(2) Kuşkusuz bu saptamaların doğruluk payı var. ‘Metinlerarasılık’, ‘gelenekçilik’ W. B. Bayrıl açısından ideolojik bir içerik taşımaz. Dolayısıyla ‘gelenekçi’ veya ‘esoterik’ şiir’ savunuyor iddiasından ziyade W. B. Bayrıl şiiri ‘bugünkü zihin atmosferiyle’ açıklanabilecek bir şiir olduğu kadar “yenilikçi arayışlara” açık olan bir şiirdir. Yani çağının sorunlarıyla hemhal olmuş bir aydının geliştirdiği ‘özbilinçle’ (Hegel) şiirini kurar. Toplumun genel şiirsel duyarlılığını ve zevkini aşan özelliği şiirini ‘esoterik’ değil poetikasıyla özgünleşen şiir anlayışını temsil eder. Bu süreci tek bir nedene bağlamak zor. Şiir ‘geleneği’ ile kurulan ilişki, 80 kuşağı şairlerin ortak yaşadığı büyük zihinsel sarsılmanın sonucu ortak bir kaygının ürünüydü.

W. B. Bayrıl 80 şiirinin ortaya çıkışını ve temel belirleyici unsurlarını dillendirirken; “Türk şiirinde birey, modernizm’de değil, modernizm paradigmasında küresel anlamda bir sarsıntının yaşandığı ve postmodern durum olarak anılan bir dönemin barizleştiği bir zamanda ortaya çıkmaktadır.”(3) , diye belirtir. Şiirini belirleyen asıl unsurun modernizmin yaşadığı krize tanıklığıdır. Çünkü bu dönem modernizmin ortaya çıkardığı sorunlara yanıt olarak getirilen büyük projelerin, anlatıların pratik olarak etkisizleştikleri süreçti. Doğal olarak bir şairin, aydının bu sorunlara uzak kalması veya bu sorunlara yanıtlar getirmemesi, şiiri üzerinde etki bırakmaması düşünülemezdi.W. B. Bayrıl şiir üzerine yazdıklarına bakılırsa şiir ‘geleneği’ ile yaşadığı hesaplaşma, çağıyla kurmuş olduğu derin entelektüel ilişki gözlemlenebilir. W. B. Bayrıl günlük yaşadığı deneyimlerle, fragmenterist savrulmalarla yetinerek şiirini kurmaz. Şiirini günlük politik veya ideolojik kaygılara akıtmaz. Şiirinde bu modernist duyarlılıklar vardır kuşkusuz ancak bununla yetinmez. Aidiyet duyduğu medeniyeti sorunlaştırır, onu o şekilde algılar ve sözünü sakınmadan söyler. Bu durumun kendi dönemi için en bağlayıcı ve belirleyici olduğunu anlatır. “Eğer bir gün, Türk şiirinde Birey’in Tarihi yazılacaksa, bu tarih öncülerini her ne kadar yüzyıl başında bulsa da, kristalleşmiş örnekleriyle 80’li yıllar şiirinde karşılaşacaktır.”(4) 80 dönemi Türk şiiri, entelenjensiyası için ne kadar belirleyiciydiyse evrensel anlamda da aynı duyumsama söz konusuydu. Dolayısıyla W. B. Bayrıl şiiri porstmodern tefekkürle okunup, çözümlenmesi gereken zengin bir şiirdir. Derrida’nın dekonstrüksiyon (yapısöküm) yöntemiyle de pek çok alt metin okumasına ulaşılabilir, çağın yaşadığı paradoksun ana unsurları deşifre edilebilir. Bütün olarak şiire bakıldığında üst metinde ikna edici olan, okuyucuyu şiire bağlayan şey ‘samimiliktir’, ‘içtenliktir.’. Bu ‘samimilik’ bireysel bir ‘arayış’, ‘yol bulma’, ‘hesaplaşma’ olarak da yorumlanabilir. Şairin dış dünyayla kurduğu her ilişki, yüzleşme kesin bir kanaat oluşturmaz. İnsanı düşündürmeye sevk eden ‘BELİRSİZLİK’(5) hâkimdir şiirde.

Umberto Eco’nun modern eser üzerinde geliştirdi ‘belirsizlik’ kavramı; okuyucuyu özgürleştiren, okuyucunun zengin bir hayal dünyası kurmasına olanak tanıyan ve kendi dünyasıyla derin ilişki de bulunmasını olanak veren özellikler taşır. U. Eco bu eserleri ‘Açık Yapıt’(6) olarak değerlendirir. İdeolojiden uzak, kapalı ve soyut ifadelerle belirlenmiş yapıt. Eseri ‘Açık Yapıt’ alarak değerlendirilmesi, tek anlam boyutundan çok anlam boyutuna açık veya açık tutulmasından kaynaklanır. ‘Kapalı Yapıt’(7) yazarın okuyucuya ulaştırmaya çalıştığı anlamın anlaşılması üzerine kurulu olmasıdır. Bu anlamda W. B. Bayrıl şiiri ‘Açık Yapıt’ olarak değerlendirilmeli. İfadenin imgeyle kurulması, düşüncenin metonomik, sinekdokik ve parabolik(8) sözdizimi yapılarla serpiştirmesi şiirini ideolojik, ‘gelenekçi’ nitelemeye veya savrulmaya yol açmaz.

W. B. Bayrıl şiiri ‘anlatımcı’ şiirden uzak W. Blake, A. Poe, C. Baudelaire, S. Mallerme, P. Valery, R. M. Rilke, G. Trakl, T. Eliot, W. Stevenst gibi Batı şiirinde akrabalarını bulan bir şiirdir. Türk şiirinde Y. Kemal, A. Haşim, Asaf Halat Çelebi, Ahmet Hamdi Tampınar, Behçet Necatigil, Hilmi Yavuz şiirlerinden beslendiği söylenebilir. Fazıl Hüsnü Dağlarca gibi modern Türkçeyi en iyi kullanan şairler başta olmak üzere İkinci Yeni şairleri, özellikle İlhan Berk, Turgut Uyar, Gülten Akın gibi şairlerden de yararlanmıştır. Ancak bu bir beslenme veya etkilenme olarak görülebilir. Ancak W. B. Bayrıl gerek kendi kuşağı gerek modern şiirde özgün bir yere doğru yönelebilmiş ender şairlerdendir. Düşünce ve duyguyu bu denli birlikte kullanabilen şair azdır. B. Necatigil söylemiyle ‘hikmet burcu’ şairler kervanına ilk kitabıyla katılmış olduğu söylenebilir.

 

Şiir duyguyu abartan veya duyguya tutsak edilen bir sanat değildir aksine düşüncenin ve duyarlılığın derinleştirilmesidir. Ancak bu nesirde olduğu gibi açık yapılmaz, P. Valery'in önerdiği gizemli bir dille, kendine özgü söyleyişle yapılır. Felsefeyle şiirin akrabalığı da buradan gelir. W. B. Bayrıl modern Türk şiirinde bunu yapabilen birkaç şairden birisidir.

Şiir ile felsefe temelde aynı şeylerdir. Her şair aynı zamanda bir düşünürdür. Şiirin felsefeden farkı kendini sözcüklerle, imgelerle, söyleyişle daha doğrusu kullandığı araçlarla farklılaştırır. En önemlisi de şiirin hissetme duyumunun varoluş çabası olarak felsefeye destekte bulunmasıdır. Felsefe kavramlarla kendini ifade ederken şiir estetik araçlarla bunu yapar. Ama özünde iki alan birdir. İkisi de insanlığın değişimini tinsel alanda görmeye çalışır. Felsefede yanılgı değil sistem kurma öncelikken şiir sezgiye, düşünmeye, sorgulamaya ve yanılgıya açıktır. Felsefe ve şiir değişimi kaba bir iktisadi ve siyasi alana sıkıştırılamaz. Değişimin tinsel boyutunu görmeye çalışırlar. Bu anlamda şiir kendini yalnızca gündelik deneyimlerle de sınırlamaz, alanı çok daha geniş alana, ‘uzam’a yayılır. İyi bir şair bunların farkında olanıdır. W. B. Bayrıl bu anlamda, şiirlerinde; bu geniş alana ulaşmak için ‘metinlerarasılık’ olmak üzere, metafizik ve kültürel kavramları, mitoloji ve sözleri kullanır. Mevlana, Nedim, Şeyh Galip, C. Baudelaire, S. Mallarmé, F. Nietzsche, J. L. Borges, M. Heidegger, O. Paz gibi pek çok ismin sözü ve izi şiirinde çağrışımlar olarak, vermiş olduğu söyleyişlerinde doğrudan atıfta bulunduğu gözlemlenir. Bütün bunlar okuyan, araştıran bir şair kimliği ortaya koyar.

Melek Geçti

Her şair kendinden bir önceki kuşağın şairlerini keşfederek kendi doğumunu gerçekleştirir. Her şairin ebesi kendisidir. W. B. Bayrıl kendi şiirinin “gelenekle” (Doğu / Batı) kurduğu ilişki sonucundan doğduğunu söyler. Sık sık önceki kuşaklara atıfta bulunması bu sürecin bilinçsel bir arayışın sonucu olduğunu belirtir. Yalnız kendi şiirinin değil modern Türk şiirinin mutlaka “geleneğe” eklemlenmesi gerektiğini vurgular. W. B. Bayrıl bu süreci nesir alanında yazdığı yazılarla ileri sürse de şiirinde ne kadar karşılık buluyor. Emel Koşar’ın “Melek Geçti” ve “Şer Cisimler” kitaplarında “ölüm” üzerinde yaptığı çalışmada “Merdiven” şiirini Ahmet Haşim’in “Merdiven” şiiriyle, “Teyel” şirini Necip Fâzıl’ın “Örümcek Ağı” şiiriyle, “Lehim” şiirini Yahya Kemal ve Behçet Necatigil’e atıflar bulunduğunu, “Satıhta” şiirin Şeyh Galip’in “Hüsnü Aşk” ile Yahya Kemal’in “Sessiz Gemisi” ve Hilmi Yavuz’un “Dil ve zaman” anlayışına, “Tekne” Şiiri Behçet Necatigil’in “Ölü” şiirine göndermede bulunduğunu iddia eder. E. Koşar’in iddialarını diğer şairlerden aldığı örneklerle destekler. E. Koşar çok doğru olarak metnin üst okumasında bulunur ve bizlere şairin estet anlayışının beslendiği alanları açar.(9) Ancak bir şairi veya şiiri değerlendirmek için bunların yeterli olmadığını, çağıyla kurduğu entelektüel, ‘estet’ duyarlılık ve yaşantısal ilişkisinin de belirleyici olduğu bilinmelidir. Her metinin göstermek istediğinin dışında; sakladığı veya ötelediği alt okumaları vardır. Derrida’nın dekonstrüksiyon (yapısöküm) bu anlamda önemli olanaklar sunar bize. Bu incelemede de bu olanağı gözeterek düşünülmüştür. Çünkü edebiyat ve özellikle şiir dil üzerinden ilerleyen sanattır.

W. B. Bayrıl şiirine genel olarak baktığımızda “gelenekçi” bir şair olarak nitelendirilmesini pek doğru bulmuyorum. Hatta hiç bulmuyorum. Her ne kadar T. S. Eliot, H. Bergson, O. Paz ve Türk İslam tasavvufu üzerinden atıflar söz konusu olsa da “ideolojik” olarak yeniden üreten “gelenek” arayışında olduğu söylenemez. W. B. Bayrıl “geleneğe” bakışında “ideolojik” bir bağ görülmez. Onun için “gelenek” kültürel bir bağdır, retoriktir, ritüelliktir ve en önemlisi de dildir. Eğer ‘geleneği’ dil ötesinde ideolojik kavramlarla anlatmaya çalışırsak, inanın edebiyat içinden çıkılmaz bir hal alır. Tabi ki ideolojik kaygıların görmezden gelindiğini de söylemiyoruz. Önceliğin ideolojiden ziyade dilde olduğunu vurgulamak isteriz. W. B. Bayrıl çağının yaşadığı sorunların farkındadır ve buradan bir çıkış arayışındadır. Yanıtlarını bulamadığında “geçmişe” dönerek veya “geçmişe” atıfta bulunarak, “geçmişe” özenerek, “geçmişi” yeniden üreterek kendi öznelliğini kurmaz. “Geleneğin” karşısında ezilmemesinin nedeni de budur. O “geleneğin” farkındadır ama onu dil olarak görür ve dil olarak aşmaya çalışır. “Geleneği” bir antolojiye hapseden, “reddi-miras”çı şairlerden değildir W. B. Bayrıl. “Geleneğin” bilincinde ama “geleneği” dil olarak kavrar ve bambaşka bir şiir dili, söyleyişi ve düşünüşü ortaya koymaya çalışır.

“Melek Geçti” kitabı gençlik şiirinin ötesinde “olgunluk sesi”ni bize duyurur. Diğer kitaplarıyla bu ses iyice belirginleşir. İlk kitabıyla kendi öznelliğine uygun söyleşiyi yakalar. Onun ‘gerçekliği’ nesnelerle ile kurduğu ilişkinin temelinde kendine yeni yanıtlar aramasıdır. Ancak burada yanıt bulacak bir dünya yoktur. Dili bu anlamda zorlaşır ,”iç”e kapanır ve öznelleşir. Onun hedefi yeni bir şiir dili yaratmaktır. Türkçenin bu olanaklarını yani dilin “tarihsel birikimini” zorlar. İşte bu kaygılar ilk kitabından son kitabına kadar en temel izlekler olduğu söylenebilir. Yanıtlarını tüketmiş bir dünyada yanıt aramak şair için en zoru olanıdır.

W. B. Bayrıl “geleneğe” (dil ve kültür olarak) yaslanma, oradan beslenme şair için olmazsa olmazların içindedir. Şair “geleneğe” bakarak kendi doğumunu gerçekleştirir. Şiir öğrenilmez ama bilinir. Dolaysıyla şairi saf bir ‘baba katili’** olarak yorumlamak modernist, avandgard bir yargıyı içerir, oysa şair “babasının kim olduğunu” bilen, onun yerini saygıyla karşılayan ama kendi kişiliğini yaratmış olandır. ‘Reddetmek’ hâkim bir söyleyişe karşı kendi söyleyişini bulmak, yeni düşüncelerle, yeni söyleyişlerle şiirini kurmak anlamında algılanmalıdır. ‘Miras’, T. Eliot’un vurguladığı ‘bir tarih bilincine’ yaslanmak zorundadır. W. B. Bayrıl bunun bilincinde olan bir şairdir. “Geleneğe” ne boyun eğer ne de tamamen reddeder. Şiirin ve dilin tarihsel serüvenine yaslanmak onun için beslenme ve yenileşme alanıdır. Bütün bunlar olmazsa yeni ses ve söyleyiş yaratmak olanaksızlaşır. Ya eskiye esir düşeriz, yani onu yeniden üretiriz ya da eskinin hiç olmadığını kabul ederek yeniye, özgünlüğe hiç ulaşamayız. Her iki durumda sanat doğasını yitirecektir. Yeni olan şeye eskiyi bilerek ulaşılır. Günümüz şairi yalnızca kendi veya kuşaktaşlarının şiirini okuyarak mı üretim zemini buluyor, şiir bir dönem yazılıp biten bir şey mi: Hayır! Duygu, düşünce, dil ve yaşantıyla birlikte düşünüldüğünde ‘ölümsüz’ şiirlere ulaşılabilinir. Bugün ‘Paris Sıkıntısı’ nasıl güncelliğini koruyorsa, ‘Cennet ile cehennemin evliliği’ başucu kitaplarımızsa nedeni de bunudur.

W.B. Bayrıl Türk modern şiirinde ‘bireysel’ ve ‘öznel’ söyleyişiyi önemseyen en önemli şairlerin başında gelir. Şiiri nesnelerle, günlük hayatla boğuşan değil bu alanların dışında duran ve bunu da bilinçli bir tercih olarak gören bir şairdir. W.B. Bayrıl toplumla arasındaki ‘mesafeyi’ seven bir şair. Şiirinde mekân seçiciliği bu anlamda kısıtlı alanlar olarak belirir. Bunu kendine karşı da yapabiliyor. Şiirdeki özne kısıtlı mekan aralıklarında savrulur, bazen bulunduğu mekana dışarıdan bakar ama içeride veya dışarıda olsa da ‘mesafe’ hep korunur. Özne yalnız toplumla değil kendisiyle ‘monolog’ içindedir. Dizelerinde, sözcüklerin seçiminde, imgeler de bunlar gözlemlenir. Aslında bu eğilimi genel olarak 80 kuşağı şairlerin üzerinde kendi de gözlemler: “80’li yıllar şairleri bu nedenle ‘açık hava’ya çıkmazlar. Şehrin birey’i yok ettiği, ezdiği kamusal alanı terk ederler. Ev’e, İç’e çekilirler.”(10) Şair mekan ilişkisi, şair toplum ilişkisi, şair nesne ilişkisi Türk şiirinde daha önce hiç olmadığı kadar sorgulanmıştır.

Şair bir tortu mu yoksa sonsuzluğa akan nehrin kendisi mi? Hangisi? Eğer hayatın dışından sesleniyorsa şair bu ‘tarihselleşen’, ‘ontolojileşen’ bir şiirin mimarı olarak anılır. Çünkü hayat biriktirerek yol alınan bir süreçtir. Bu coşkunun ve birikimin karşısında hiçbir güç duramaz. Tarih bu bentlerin yıkılışıyla yazılır yoksa Hegel’in dediği gibi tarih insan ırkının gecikmiş halinden başka ne anlam taşır ki. İster kişisel, ister toplumsal, ister bireyin, ister hayatın karşısında hiçbir güç, iktidar, ideoloji ilelebet köstek olamaz. Doğa nasıl kendi yörüngesinde ilerliyorsa birey, toplum da kendi sürecini yaşayarak tamamlayacaktır. İnsanoğlunun hikâyesi inişli çıkışlı olabilir ama nihayetinde barbarlık veya yıkım hâkim olmayacaktır. Milyarlarca insan buna daha önce nasıl izin vermediyse bundan sonra da izin vermeyecektir. C. Baudelaire’den beri ‘lanetli şairler’ kuşağı bize sorunlu bir dünyayı, inişi ve çıkışı olan dünyanın varlığını işaret ederler. Pesimist değillerdi, çünkü hiçbir zaman geleceğe olan iyimserliklerini terk etmezler. Şiir, eser zaten bunun, bu sürecin kanıtıdır. Eğer gelecekten tamamen umutlarını kesselerdi şiire hiç buluşmazlardı.

İnsanı şaşırtan hayatın, Kant’ın ‘yüce’ duyusuna kaynaklık eden şeyin, içinde mi yoksa karşısında mı şair, bunu nasıl bilecek? Gerçekten birer günahkâr mı yoksa mağduriyetin parçası mı, nedir ve nerededir? O yüceltilen yaşam da Adorno’nun aşağıladığı gibi yanlış bir hayattan arsızca övünen şahsiyetler mi? Bütün acılar, sevinçler, hüzünler, yargılar, arzular şairi sürekli kandıran yaşamın ürettiği sihirli büyüler mi? Oysa bütün bu karmaşık gelen soruşturmanın içinden çıkmanın basit bir yöntemi var. Nehrin ne yöne aktığını görmek için nehre yaklaşmak gerekir. Eğer nehre yaklaşılırsa nehrin hangi yöne aktığı görülür. Hayat da nehirden farksız değil. Onu anlayabilmek için içinde yer alınmalıdır. Nereden, nereye doğru evrildiğini görmek ve emin olmak için hayata bakmalı ve ona doğru akmalıdır. Şair hayatı kendi için mi veya farkında olmadan başkaları için mi yaşar? Bunun yanıtı basit dedim ama yorucu olmadığını söylemiyorum. Heidegger'ci düşünürsek hayatın ‘içi’ veya ‘dışı’ yoktur, içinde olduğumuzu bilmek yeterlidir. Çıkış, anahtar da burada sanırım. Şair hayatın ne içinde ne de dışındadır, hayatın hiçbir yerinde değildir ya da her yerindedir. ‘Melek Geçti’ kitabı hayatı kendine biriktirmek, bir tür ‘yüzleşmek’ olarak karşımıza çıkar. Şair kendi hakikatini arayan kişidir. Gelecek olan, kendini yeniden var edecek olan kendi hakikatidir.

Bir sanatçı ‘hakikat’ arayışında inatçı olmalıdır. Çünkü sanat ‘hakikat’ arayışıdır. Materyalist ve bilim insanları için 'hakikat' doğaya yazgılı, bu nedenle de keşfedilendir. Bir idealist veya sanatçı içinse 'hakikat' yaratılan şeydir. Daha ‘özneldir’. Biri dünyanın, diğeri zihnin ‘hakikatine’ ulaşmak ister. M. Heidegger sanatçı eserini yaratırken aslında bir 'hakikati' açığa çıkardığını söyler. Bunu da eski Yunan'da zanaatın oluş süreciyle ilişkilendirerek yapar. Sanatçının ‘geleneğe’ veya mitolojiye yaslanması ideolojik bir içerik taşımaz, tamamen G. Deleuze'nin 'kök-sap' kavramı üzerinden kültürel bir okuma olarak görülmelidir. Buna bir 'hakikat' arayışı veya 'hakikatin' açığa, sahneye çıkma arayışı da denilebilir. Her 'hakikat' farklıdır, kendine özgüdür ve ‘özneldir’. G. Deleuze'nin fark kavramını bu anlamda 'hakikat' arayışının önemli dayanağı olarak kavramak gerekir. G. Deleuze ve F. Guattari’in 'hakikat' arayışı tarih ve kültür temelinde soruşturulur. Çağdaş bir sanatçının 'hakikat' arayışının referansları bunlar olsa gerek. Yaratıcılık ‘hakikat' farklılıkların sanat gözüyle yeniden ortaya çıkarılmasıdır. Sanatçılar 'hakikat' yaratırlar, bilim insanları, materyalistler ve eleştirmenler 'hakikati' keşfederler. Eser keşfedilen 'hakikat' değil yaratılan 'hakikattir', ‘öznel’ ve zihnin kendi ‘hakikatidir. Sanatçıya aittir. ‘Melek Geçti’ şairin ilk ‘hakikat’ girişimidir. Kendi ‘hakikatine’ ne kadar yaklaşırsa çağının ‘hakikatini’ de yakalayacağının farkındadır.

“Melek Geçti” dört ana bölümden oluşur. “Biri Düşlüyor”, “Vedâ” (Merdiven, Aşk ve Fal, Hayat Bilgisi, Tevekkül şiirleri), “ Yadigâr”(Hüsün, Âsûde, İksir, Fecr şiirleri), “Siyanür ve Eşya Arasında” (Nosthalgia, Çocuk ve Lavanta, Karbon ve Hatıra, Teselli, Hicrân, Absent ile Mücevher, Estamp şiirleri),  “Melek Geçti” ise ayrıca “bir/Alâmetler” (Akkor, Külçe, Delil şiiri) ve “iki/ Kâğıt Ayna” (Hurdalıkta, Mürekkep, Dilemma, Girdap, Park Otel, Bekleyiş, Eğreti Saat, Çetrefil + İ m â, Serzeniş, Elyaf, Violette Noziere, Hipnoz, İklim, Kâğıt-Ayna, Şerhâ, Mıknatıs Şehir, Beton şiirleri) olmak üzere iki alt bölümden oluşmaktadır.

“Melek Geçti” “Biri Düşlüyor”  adlı şairane bir Borges düzyazı şiiriyle başlıyor. Bu alıntılar, kimi düzyazı şiirler yer yer de olsa bütün kitaplarında yayılmış durumdadır. Belki şairin düzyazı şiire eğilimi olduğu gibi onu da şiirin olanakları olarak değerlendirir. Comte de Lautreamont’un “Maldoror’ün şarkıları”, W. Blake’ın “Cennet ile Cehennemin Evliliği”, C. Baudelaire’ın “Paris Sıkıntısı”, Mehmed Rauf’un “Siyah İncileri” ve pek çok çağdaş Türk şairlerinin denedikleri modern bir şiir türü, eski dilde söylersek mensur şiirler.

“Her bugünü bir doruk olan Zaman neler düşlemedi şimdiye dek? En güzel yeri dize olan kılıcı düşledi…Bilgelik taşıyabilen özdeyişi düşledi ve işledi…Şu katı ve beceriksiz simgeyi, sözcüğü düşledi…”(11) Genç bir şairin çağına ne denli dolu gözlerle baktığını daha ilk alıntının ilk satırıyla ortaya koyar. W. B. Bayrıl diğer şiir kitaplarında da bu ‘Zaman’ kavramını şiirinin yapı öğesi olarak sürekli işler. Bazen ‘zaman’ S. Mallermé’de olduğu gibi hayatı kemiren ölümle koşut görülür, bazen de ‘zaman’ H. Bergson’da olduğu gibi zihinde gezinen toplamlardır. Şair ‘zaman’ – mekan ve birey ilişkisini şiirlerinde sürekli sorgular.

Şiiri “Bilgelik taşıyabilen özdeyiş” ve “dize olan kılıç” olarak tanımlaması, görmesi bütün şiirlerinin yol haritasını bize sunar. Bir şair için kendi şiirinin farkında olması, poetik misyon edinmesi çok önemli bir şeydir, ayrıca şiir için de kazanımdır. Böyle bilinçli başlangıç şiir felsefesi açısından takdir edilmeyi hak eder. Bilinçli bir şairle karşı karşıyayız. İlk kitabından son kitabına kadar uzun aralıklar denebilecek zaman dilimlerinde birbirine eklemlenerek gelen kitaplar, şairin ‘kuşağının’ ötesinde bir iddiayı taşıdığını da duyumsatır. Şairin “zaman” kavramı gerek İslam tasavvufunda gerekse H. Bergson dolayımın da A. H. Tampınar’ı  da kuşatan bakış açısıyla zenginleştiği izlenimi verir. ‘Zaman-uzay /mekan’ ve ‘duygu’ birlikteliği olarak anılan Kronotop*** ‘zaman’ anlayışının dışındadır. Ancak şunu belirtmeliyim: W. B. Bayrıl modernleşmenin en büyük zaferi 'Tanrı' ve ‘insan’ kavramına paralel olarak 'zaman' kavramının kurumsallaştırılmasına karşı olmasıdır. Modern çağda Tanrı'ya ve insana değil ‘zamana’ inancın makbul olduğunun farkında ve buna karşı ‘geriye öykünen’ değil seküler bir hümanizmle veya hümanist arayışla şiirini kurma çabasında olmuştur.

W.B. Bayrıl yalnız ‘zaman’ kavramıyla yetinmez, bütün kitaplarına yayılmış olan ‘şehir’, ‘çocuk’, ‘anne’, ‘melek’, ‘balkon’, ‘arzu’ kavramlarıyla da sürekli karşılar bizi. Aslında bütün kitaplarını ‘Melek Geçti’ üst başlığı altında toplamak mümkün. ‘Melek’ ile imlenen dünya hayatın içinde beklenen ama bir türlü insana ulaşamayan süjeden başkası değil. Her ne kadar metafizik çağrışımlar içerse de hayata dokunan, canlı ve kavranabilen hikâyelerin kahramanlarıdır. ‘Tesadüfler’ bireysel iradenin dışındaki karşılaşmalardır ve bu karşılaşmaların ‘aşk’ ve ‘kederi’ belirlemede önemli olgular olduğu bilinir.

“İşte körüm ben! Hayat sürüklerken                     

Asrî hurdalığa, aşk ve kederi şekillendiren tesadüfleri.”(12)

Hayat eleyerek, deneyleri biriktirerek ilerler. İnsan hayatının bir dönemini ‘saflık’ denilebilecek ölçüde, şairin deyimiyle ‘kör’ olarak yaşar. Ama ‘çocukluğa sarkıtılan’, geçmişle yüz yüze gelebilen o ‘körlüğün’, saflığın aydınlığa dönüşmesidir anlamlı olan. ‘Merdiven’ şiirinde bu süreç özeleştiriyi de içirecek şekilde hayat bulur. W. B. Bayrıl için hiçbir sözcük nesnel dünyanın bir parçası olarak kabul edilmez. Kullanılan bütün sözcükler transformasyona uğrar.

W. B. Bayrıl’ın ‘melekleri’ Rilke’nin ‘melekleri’ ile örtüşür. Rilke’nin varlık anlayışını açıklamakta kullandığı ‘melek’ imgesi W. B. Bayrıl içinde söz konusudur. “Wer, Wenn Ich schrie, hörte mich, aus der Engel Ordnungen? (Haykırsam, meleklerin katından kim duyar sesimi?) diye başlar Duino Ağıtları. Haykırışları duymanın ötesinde oluşları kısmen bu melekleri tanımlayan şeydir. Onlara Kerubilerin ve Serafimlerin İbrani gelenekteki rütbelerinden bahseden bir ortaçağ risalesiyle ulaşmayız; Rilke’nin duyarlılığını anlamamız gerekir.

Değişimi şöyle ifade edebiliriz: Şiir dili eskiden herkesin erişimi dâhilindeki belirli anlam tabakalarına yaslanırken, şimdi artık belirgin bir duyarlılığın dili olmak zorundadır.”(13)

W.B. Bayrıl’ın şiirinde imge/imaj varlık anlayışını ortaya konulması için kullanılır. Kesinlikle ‘gelenekçi’ tanımlardan uzak yani ‘geleneği’ üreten değil; aydınlanmacı, pozitif, düalist bakış açısıyla ‘gelenekten’ yararlanandır. ‘Varlık-yokluk’, ‘mutluluk-mutsuzluk’, ‘özne–nesne’, ‘Doğu-Batı’ gibi tasnifi temel alan dikotomotik bakış açısına sahip. Bu karşıtlık uzlaşmaz değildir aksine birbirini destekleyen, etkileyen, besleyen diyalektik bir ilişkidir. ‘Düşünüyorum öyleyse varım’, Descartes’ın cogito’su gibidir. Şiirler sanki bu ilişkiyi destekler nitelikte bedensiz bilincin ifadeleri olarak serpilirler.

‘Kamusal alanı terk eden’ bir şair askesis****  dışında başka nasıl tanımlanır ki. Bilincin öznel olarak önemsenmesi ve buradan kendi ‘hakikatine’ ulaşması ancak dış dünya ile kurduğu bireysel ilişkiyle gerçekleşebilir. Bu bir kopuştur ama duyarsızlaşma, sırt çevirme anlamında kopuş değildir. Bu anlamda W. B. Bayrıl’ın en yakın şair A. Haşim, A. Halet Çelebi, B. Necatigil gösterilebilir. “…Behçet Necatigil “iç”e önem veren bir şairdir…Bütün şiirler daha önce de söylemiş olduğumuz gibi, dış âlemin zaruretine değer vermeyen, gerçekler dünyası ile alâkasını kesmiş bir davranış tarzının mahsulü ve ifadesidir. Bu davranış tarzı, fikir veya felsefe planında, dış âlemin inkârı şeklinde gösterir.”(14) W. B. Bayrıl bunu daha geniş bir entelektüel havza içinde yaşar ve şiirinin temel soruşturması kılar. Kendini bilme, kendi ‘öznelliğini’ yaratma çabasıdır. ‘Melek Geçti’nin alt metin okumasında bu ‘öznelleşme’, kendini bulma gözlemlenir:

Çocuğum, âh güzel arkadaşım,

elveda…elveda…elveda! (15)

W. B. Bahadır ‘Melek Geçti’de otuz beş kez ‘çocuk’ imgesini kullanır. Sözcüklerin sürekli tekrarı aslında şair için sıkıntılı bir durumdur. Eğer sözcük kavramsal açıdan düşünceyi, söyleyişiyi taşıyan temel bir işlev yüklenmişse bu hoş karşılanmalıdır. Şairi ve şiiri tekrara düşürür gibi gözükse de yeni anlamlar ve açılımlar sunmaktadır. Aynı şekilde ‘anne’ sözcüğü on dört kez, ‘melek’ sekiz kez, ‘balkon’ on dokuz kez kitap boyunca kullanılmış. Bu tutum bilinçli olarak tercih edilmiş. Çünkü her şiiri bir diğer şiire bağlamakta kullanılmış. Bazen daha sonra yazılacak şiirlere bazen de daha önce yazılmış şiirlere yapılmış atıflar olarak gözlenir. ‘Melek Geçti’ kendi içinde bölümlere ayrılsa da şairin kendine özgü anlatım tekniğiyle bir bütünlük kurulduğu söylenebilir.

W. B. Bayrıl’ın bir diğer özgünlüğü sonraki kitaplarında sık sık başvuracağı ama ilk kitabı ‘Melek Geçti’ de altı kez kullandığı sözcük eklerini bir sonraki dizeye geçiş için kestiği/kırdığı tekniktir.

…Hepsi soldu:

absent, kartiyelaten, verimli dudak

larda ucu yanık bir mektup kederi.(16)

Sahi, kaybedince neden, baygın akasya

larıyla hatırlanır bir şehir? Ve taşra neden…(17)

…Buradan bir

hayat geçti,’ diyor mazi, ‘bak karış

tı mutlak karbon. (18)

…Canlanırdı düğümü

çözdüğümde…O eşsiz temaşa! Göl

geler…hâtıraya gerilen hayal (19)

Bilemez ki, hurufat biçare. Oda

ların ücra bilgisi ele vermez

kendini. (20)

Söz, kesif söz eter gibi uçucu

kimya!..O altın simetri! Bak girdap

laşıyor geçmiş akkor yazıda. (21)Kitap boyunca bu sözcük kırma iki kez kullanılmış ama diğer kitaplarında biçeme dönüştüğü söylenebilir. Aynı teknik ikinci Kitabı ‘ŞER CİSİMLER’ de yirmi beş kez, üçüncü kitabı ‘ARZUDA TENHÂ’ da otuz beş kez ve “Elmas Sıkıntı” da dokuz kez denenmiş. Bu bize W. B. Bayrıl’ın deneyselliğe, söyleyiş arayışına ne denli önem verdiğini kanıtlar. Ayrıca beş bölümde geleneksel şiir formu dışında denediği düzyazı/mensur şiirler göze çarpar. Bu şiir anlayışını diğer kitaplarında da sürdürür. Hocası olarak kıymetlendirdiği Hilmi Yavuz bu tarzlara; modernist/avandgard anlayışa mesafeli dursa da kendi bunda ısrarlı olmuştur. Düzyazı/mensur şiirlerin yanında ve ‘Merdiven, Estamp’ başlıklı iki şiir de “görsel şiirlerdir”, bu tarz şiirler daha önce modern ve modernist bilinen şairler tarafından denenmiştir. C. Baudelaire gibi hem modern hem de modernist yüzü olan şairler dünya şiirine zengin olanaklar sunmuşlardır. Bununla da kalınmamış önemli sanat anlayışlarının da doğmasına vesile olmuşlardır. Düzyazı şiiri /mensure Batı’da roman yazımının baskınlığına karşı şiir alanından yeni bir arayış olarak da değerlendirildi. Halen şairlerin pek çoğu tarafından şiir için olanaklı bir alan olarak görülmektedir. Dolayısıyla W. B. Bayrıl’ın bu alana sık sık başvurması doğal bir tutumdur. Kesinlikle bir arayış değil poetik tutum olarak okunmalıdır.

‘Melek Geçti’ de mekân en az ‘zaman’***** kadar önemli bir kavram. Kitapta ‘balkon’, “şehir” ve “taşra” önemli mekân simgeleridir. ‘Balkon’ aslında Türk modernleşmesi açısından çağdaşlaşma mekânı olarak görülebilir. Gerçi Osmanlı İmparatorluğunda şehrin önemli bir sembolü cumbalar, avlular, ve bahçelerdir. Azınlık kültürlerinde etkisi olan bu yaşantısal alanlar cumhuriyetle birlikte değişime uğrar. Şehirleşme artık kendini göç ile birlikte kentleşmeye bırakır. “Balkonlar” tastamam bu kentleşme sürecinin getirdiği apartman kültürün birer parçalarıdır. “Balkon” her daire veya ev için artık özel yaşam alanlarıdır. Sosyal ilişkilerin tazelendiği, bireyin günlük hayatın karmaşasından kaçıp sığındığı küçük mekânlardır. W.B. Bayrıl ‘balkon’ imgesini ‘Melek Geçti’ de on dokuz, ‘Şer Cisimler’ de dört, “ARZUDA TENH” da bir kez ve “Elmas Sıkıntı” da terk edilir. Bunun nedeni şairin nesnelerden kaçışı, kendi içene, insan ruhuna yönelişi olarak yorumlanabilir.

Balkon, palamarını usulca

Çözdü evden. Çocuk ağdı göğe! (22)

‘Birey–aile ve toplum’ ilişkisinin en çok sorgulandığı mekândır ‘balkon’. Genel olarak ‘Melek Geçti’ ‘birey-aile-toplum’, ‘şehir ve taşra’ ilişkisi üzerine oturan bir kitap. ‘Melek Geçti’ de mekân olarak soruşturulan bir diğer önemli yaşam alanı ‘şehir’ ve ‘taşradır’. W. B. Bayrıl şehirleşmenin yanlış modernleşme anlayışla farklı mekânsal algıya (kentleşmeye) dönüştüğüne tanık olmuş biri. Şiirlerine bakıldığında ‘şehir-taşra’ ilişkisi birbirini dışlayan ve uzaklığı anlatan iki farklı mekândır. Ancak ‘kentleşme’ ve ‘göç’ Cahit Külebi gibi sosyal açıdan şiirinde işlememiştir. ‘Melek Geçti’ aynı zamanda ‘kent’ ve ‘modernleşme’ eleştirisidir. Şaire göre ‘kent’ kavramı olumsuz çağrışmalara yol açar dolaysıyla ‘kent’ yerine sürekli ‘şehir’ sözcüğünün kullanılması ne dil hassasiyeti ne de şiirin sentaks kaygısıyladır. Bu sözcük seçimin daha çok politik eleştiri, tavrı içeriyor. Bir şairin sözcük üzerine bu denli katı tutumunu başka türlü anlamlandırmak zor olsa gerek. ‘Şehir’ insanlığın binlerce yıllık tarihine ev sahipliği yaparken ‘kent’ üç yüzyıllık bir tarihe sahiptir. Biri geçmişi dışlarken diğer geçmişi imler. Aynı şekilde ‘kasaba’ ve ‘taşra’ da bu minvalde değerlendirilmelidir. Dolayısıyla ‘şehir’ insanlaşma, birlikte yaşam ve dayanışma imgelerini barındırırken ‘kent’ yabancılaşmayı, parçalanmayı, yalnızlaşmayı ve nihilizmi içerir. Şiirlerde bu iki olgu çok kez karşı karşıya getirilir veya en azından biriyle karşılaştırılır. “W.B. Bayrıl açısından ‘şehir’ yerel kültüre, tarihe olumlu çağrışımlar sunarken ‘kent’ olgusu daha çok insanı ve kültürü dışlayan, talana, bencilliğe ve yozlaşmaya öncelik dayanan bir yığılmayı ifade eder. Bunun farkında olan bir şair doğal olarak ‘şehir’ sözcüğüyle ‘modernizm’ eleştirisini kuracaktır. Keza ‘taşra’ ve ‘kasaba’ tercihinde de bu kaygıyı içerdiğini düşünüyorum. Diğer şiirlerindeki eski sözcüklerin kullanılması modernleşme sürecinde dil politikalarının eleştirisini içerir.

W. B. Bayrıl karşısına aldığı mekân ve nesnelere karşı flâneur’un yapmaya çalıştığı gibi içerden değil dışardan bakmayı tercih eder. Aksi kalabalığın girdap gibi içine çekip öğüteceğinin farkındadır. Çünkü yeni ‘şehirler’ buna izin verecek olanaklar sunmaz.

Geceler cam ayakkabısıyla uyuyor.

Su burcu bir kadın…Yıkıntılarında

ölü metal ışıltıları saçan jaguarların

dolaştığı şehirde.. (23)

ve

Ey okur, ey o nekrofil zümre!

Aldırma. Hâfızanın bir oyunu sana

bunların hepsi…Gide gide bu kitabın

da sonuna vardın işte. Gömül haza, dinle:

Çocukluğa sarkıttığım cam urgan

betona çarpmak üzere… (24)

W. B. Bayrıl şiirinde imgenin önemini vurguladık. ‘Ses’ de en az ‘imge’ ögesi kadar şiirinin temel özelliklerinden. ‘Melek Geçti’ de göze çarpan bu ses olayları diğer şiirlerinde de bir poetikanın devamı olarak belirir. Örnek olarak alıntıladığımız aşağıdaki kıta da söz etmeye çalışacağımız ses zenginliğini gözlemleyebiliriz.

Gül alıp satmanın simyası, harflerin efsununu

hüner edindim. Menziller geçtim, menzillerde

tükendim. Gölgemin gölgesiydim artık, suyu bildim,

kuyu tenhâlığında bilendim. (25)

‘G’, ‘s’, ‘m’, ‘b’ ünsüzlerin kullanımıyla oluşan zengin bir aliterasyon.  ‘A’, ‘i’, ‘e’ ünlüleri üzerinden yine zengin bir asonans. ‘Menziller’, ‘menzillerden’ oluşan teksir, ‘Gölge-min’-‘gölge-siydim’ ile ‘bil-dim’-‘bilen-dim’ uyakları şiirin ses yapıları olarak karşımıza çıkar. W.B. Bayrıl imge anlayışı; Ferdinand de Saussure’nin modern şiirin temelini kuşatan gösteren ile gösterilen arasındaki bağıntının iyice zayıfladığı hatta koptuğu tanımına yakındır. Bu modern şiir Hilmi Yavuz’un tanımladığı ‘asemantik evre’ye(26) de denk düşer. ‘Rüzgâr deri değiştiriyor’ dizesi görsel ve işitsel imgeye örnektir, ‘eterdir kadınlar’ oksimoron sıfat tamlamaması, ‘Zaman, gevşetir lehimi’ oksimoron mısra, ‘Âsûde vakitler’ duygu imge, ‘Siz ey! Küçük harfler korosu hâtıralar bahçesi.’ Oksimoron dize, ‘Gecenin kemikleri’ oksimoron imge ve pek çok parabolik(İstisare-i teslimiye), metonomik (mecaz-i mürsel) öge zenginlikleriyle yapılıdır şiiri. Bu hassasiyet çeviri şiiri okumakla kazanılacak bir durum değildir. Kesinlikle ‘ana dilde’ şiir okumakla, geleneği bilmekle yani kendi şirini, şairini keşfetmesiyle ve şiir dili üzerine düşünmesiyle alakalıdır. Kulağın sese doygunluğu ancak ‘ana dilde’ sağlanır. Hele bizim gibi ‘imge’ ve ‘ses’e önem veren bir şiir ‘geleneği’ söz konusuysa şair bundan kaçamaz. Dolayısıyla W. B. Bayrıl, zaten klasik ustaları olarak ilan ettiği Yahya Kemal’in sese karşı duyarlılığı, şiirin sentaktik yapısı için teorileştirdiği ‘derûnî âhenk’****** ile Ahmet Haşim’in imge anlayışı şiirinin zenginliği açısından önemli beslenme kaynaklarıdır. ‘Geleneğe’ karşı bu duyarlılık modern ikonik bir dil kurmasını beraberinden getirmiştir. W. B. Bayrıl ‘metinlerarasılık’ yönteminin yanında eski sözcüklerle yeni anlamlar yaratma (Catachresis) çabaların başarılı örneklerine şiirinde raslarız. Bu algı ve duyarlılık ayrı bir dünya tefekkürün dili ve kaygısıdır. Modern, postmodern, çağdaş yaratıcılık retrospektifi ideolojik açıdan dışlar ve yerine yeniyi koymaya çalışır, bunu yaparken de de ‘kuşkuyu’ ve ‘mesafeyi’ elden bırakılmaz. Sanırım aydınlanmacı geleneğin en büyük kazanımı da bu olsa gerek. W. B. Bayrıl’ın dil üzerinde yaptığı sörf aslında yeni bir dil kurma çabasından kaynaklanır. 80 kuşağının genelinde olan bir eğilimdir. 80 kuşağı dille oynamayı seven kuşaktır. Bunun nedeni var. 80’ler yalnız askeri darbe ve ‘denetimli bir demokrasi’ ile sınırlı değildir, küresel ideolojik ve iktisadi değişimler toplum ve birey üzerinde kapanması güç yaralar açmıştır. Bu olumsuz etkileri göğüslemek gerçekten de hiç kolay olmayacaktı. 80 ve 90’lar ‘şehirlerin’ hızla ‘kentleştiği’, fabrikaların, hizmet sektörün gelişerek büro ve ofislerin çoğaldığı, yeni sosyal alanların yaratıldığı dönemdi. Dolayısıyla bu ‘kent’ yaşamının bütün sorunları karşısında çırpınan bir kişinin ‘dil’ arayışı normaldi. Kendini ifade edecek araçları bulmalıydı. Birileri 80 kuşağı şiirini ‘oyun’, ‘hokkabazlık’, ‘samimiyetsizlik’ olarak değerlendirmesi dönemi iyi kavrayamamasına bağlamak gerekir. W. B. Bayrıl ait olduğu kuşak gibi derdi yalnız dil değildi ve kendini ifade etmekti. İlgi çekmek, kelimelerle nasıl cambazlık yaptığını, oynadığını göstermek değildi. Başlarına çöken dünyayı samimi olarak anlatmaktı dertleri.

Şer Cisimler

Hilmi Yavuz ‘Şer Cisimler’i ‘Melek Geçti’nin devamı, onu bütünleyen bir çalışma olduğunu söyler. “Adıyla Baudelaire’in ‘Les Fleurs du Mal’ine (bu kitabın Türkçe çevirilerinden birinin adı Şer Çiçekleri’dir.) bilerek yaptığı bu gönderme, V. B. Bayrıl’ın mesajının da altını çiziyor. Lanetlenmiş bir Dünya’da varolmanın bir tür cisimleşme ya da nesneleşme olduğu…Şair, Dünya’da kötülüğün cisimleştiğini mi bildirmek istiyor bize? Belki de ‘şer olanı, ‘çiçekler’e değil de ‘cisimler’e atfetmenin, 20. yüzyıl daha kuşatıcı bir biçimde anlattığını düşünüyordur şair; bir ‘etika’ öngörüyordur: gerçek ‘şer’in ya da kötülük’ün, varoluşun şeyleşmesinde aranması? Olabilir. Şer Cisimler’deki şiirler, şiirini yazmak kadar, şiirin kuramsal sorunları üzerinde düşünmeyi de önemseyen ‘entelektüel şair’in şiirleri…”(27) Gerek ‘Şer Cisimler’ kitabı üzerine gerek W. B. Bayrıl şiiri hakkında söylenenler, tespitler doğru.

W. B. Bayrıl şiirinin Türk modern şiirinin geleceği açısından çok önemli olduğunu düşünüyorum. Çünkü bu şiir yalnızca dönemine tanık olması, şiir ‘geleneğine’ bakması, onun üzerinden söz almasının dışında modern Türk şiirinin gelecek kuşaklara poetikasını aktaracak nitelikte ve iddiasında olmasıdır. Daha önce söz ettiğimiz gibi sentaks, imge ve ses şairin gittikçe yetkinleştirdiği temel yapılar. Bütün bu yapıların tek amacı anlatımın derinleştirilmesi, yenileştirilmesini içindir. Şiir şairin amacı olsa da şairin kayıtsız kalamayacağı bir dünya söz konusudur. Şiirin bazen ne söylediği değil nasıl söylediği de önemlidir eğer estetik kaygı öndeyse. Ama ‘şair ve şiir’ meselesi dışında düşünüldüğünde bu söylenen eksik kalır. Şair nihayetinde temasa geçmek zorunda olduğu bir dünya vardır. Bu dünyadan kaçamaz, dolaysıyla şair paradoks olarak görünse de hem dünyaya hem de şiire bakmasını bilmelidir. Bir yandan moderne diğer yandan ‘geleneğe’ bakabilmeli.

‘Şer Cisimler’ bu anlamda şiirinin ustalığını pekiştiren bir kitap olduğu öne sürülebilir. Karşımızda artık entelektüel kaygıları olan, şiir dünyası açısından donanımlı bir şair var ve ne yaptığının oldukça farkında. Yalnız kitaplar arasında değil şiirleri arasında yaptığı atıflar şiirini bütünleştirdiği gibi Türk modern şiirinde yapılmayan bir şeyi gerçekleştiriyor: Buna ben “organik bağ” diyorum. Daha önce hiçbir şair bu denli sık yapmamıştır, yaptıysa da ben bilmiyorum.(Cahilliğime bağışlayın lütfen.) Şiirler arasında kurulan söz ettiğim ‘organik bağın’ en açık hali ‘SEN YILDIZINI İZLE…’ şiirindeki numaralandırma yöntemidir. Bu teknikle ‘Şer Cisimler’ kitabında yer alan bütün şiirler birbirine bağlanmış olur. Her şiirin şair açısından farklı anlam ve duygu yoğunluğu vardır, bunlara atıf yapılaması, bu ögelerle yeni üst anlamlar yaratmak veya ona alt anlamlar yüklemek müthiş bir yaratıcılık dehâsı ve çabası olarak değerlendirilmelidir.

M. Heidegger zanaat, sanat ve yaratıcılık ilişkisinin ortak paydası olarak; ‘açığa çıkartma biçimi’nin önemini vurgular. “Özgürlüğün, en yakın ve içkin akrabalıkta bulunduğu şey, açığa çıkartışın, yani hakikatin gerçekleşmesinden (Geschnis) başkası değildir.”(28), der. W. B. Bayrıl kendi hakikatiyle doğumunu gerçekleştirmiş bir şair. Peki, bu hakikatin arandığı yer neresidir? Şiirlerinde kullandığı imgelere, konulara, çağrışımlara ve doğrudan bulunduğu atıflara bakıldığında ‘izole’ bir dünyada olduğu kanısı uyandırılabilir bize. Oysa şair bütün coğrafyadadır, orada gezinir, ‘zamanı’ aşan bir bilinç algısıyla tarihtedir, çocuklukta, “mazi”de, anne’nin “…,eteklerinde kesik saç yığını”nda(29), ‘Amentü gemisinde’, ‘Magnesia’da, Claude Chabrol’in filminde. Şairi aslında tüm ‘zamanların’ içinde, hayatın derinliklerinde arke

Kopyalandı

Yazarın Diğer Yazıları

Tümü
  1. KAVRAMSAL SANATA DAİR
  2. MEYVEYİ DALINDAN YEMEK GÜZELDİR!
  3. MODERNLEŞME, TÜRK ŞİİRİ ve SEKÜLERLEŞME
  4. ONUR AKYIL: ŞAİRLİKTEN DÜZYAZIYA GEÇMEK…
  5. Türk modernleşmesinin bir diğer yüzü olarak: ‘Tunç Asker’