Son dakika
A Köşe Yazısı Arşiv

ŞİİRİYLE, ŞİİR FELSEFESİNİ KURMAYA ÇALIŞAN BİR ŞAİR: TURGAY KANTÜRK (1)

Acı hem de çok acı zamanlardan geçiyoruz. İnsanlık yeni bir trajedi yaşıyor. Önceki trajedilere henüz alışmaya başlamışken, bugün yeni trajedilerle karşı karşıya kalıyoruz. Bu yeni trajedinin adı "sürekli savaş", "sürekli kriz", "sürekli baskı". Böyle bir durumda ne birey, ne de toplum sağlıklı ayakta kalamıyor. Ne yazık ki şimdiye değin yalnız bozulan devlet ve devletin koruduğu sistemlerdi oysa bugün birey ve toplum bozuluyor. Yeniden bir devlet ve sistem yaratabilirsiniz ama bireyi ve toplumu yeniden yaratamazsınız. Çünkü birey ve toplum, devlet ve sistemlerden çok daha uzun bir tarihselliğin içinde şekillenir. Bugün tek kurtarıcı tutum; önümüze konmak istenen tüm politik seçeneklerin reddedilmesidir ve tek çare olarak sanata, edebiyata sarılmaktır. Birey ve toplum ancak sanat, ama sınırsız özgürlüğü savunan sanat bilinciyle sağlığına kavuşabilir, bu acı trajediyi aşabilir. Çünkü sanat barışı, birliği, özgürlüğü, hayali, geleceği, dayanışmayı, paylaşmayı kısaca insanın vicdanına seslenir. Bunu ne din ne ideoloji ne de felsefe yapar. Sanat kurtuluşun kendisidir veya bu acımasız kuşatma içinde bir sığınak.

Turgay Kantürk 80’li yıllardan beri şiir yazan, yakın tarihimize tanık olmuş bir şairimiz. Dolaysıyla şiirlerinde yalnızca yaşadığı ülkenin değil, o ülkenin iç dinamikleriyle yani gelişen toplumsal hareketlerin dünyayla, çağıyla kurduğu temasa da tanık olmuş biri. İlk şiirlerinden son şiirlerine kadar genel anlamda bu süreci içsel olarak yaşamış, sorgulamış ve şiirini bunun üzerinden kurmuştur. Şiirleri ideolojik okumanın ötesinde; insanı merkeze alan, insanın toplumsal ve bireysel izdüşümlerini aramıştır. Bu uzun süreç izlenimci veya anlatımcı değil “lirik” ve insan merkezli bir çizgi üzerinden duyurulur.

Nerdeydim? Hangi zamanda? Savrulmuş yazların”(1)

Sevmiyorum seni ey yoksul tin! (2)

Hangi ağaçtaydım, yeşil mi, neydim! Yok

Gibiydim bu düşte, bir avdım vurulmuş, (3)

T. Kantürk’ün şiirini güçlü kılan yalnızca dize, imge, sentaks, konu, bütünsellik gibi şiirin temel estetik yapıları değildir. T. Kantürk’ün okuyucuyu biçimlendirilecek “nesne” olarak görmez, ona  “öznel” bir kişilik kazandırmak ister. Okuyucuyu şiirin karşında özgür bırakması, ona geniş ufuklar sunması şiirinin en önemli sacayağını oluşturur. T. Kantürk’ün şiiri sinematografik, psikanalitik, romantik, kolaj (*), yer yer betnik (özellikle  Kent Kırıkları) özellikler taşır. Ama hiçbir zaman pornografik unsur yoktur. Betnik (beat) şiirin estetik algısıyla kıyaslanmayacak düzeyde yüksek estetik değerler ortaya koyar. Pornografik derken de cinsel anlamda değil bir konun yapı taşlarını taşkınlaştırıp yalnızca “izleme” yani “edilgen” unsura indirgeme, edilginleştirme anlamından söylemeye çalışıyorum; bu yoktur.

T. Kantürk’ün şiiri eleştiri alanlarına malzeme sunması açısından da çok zekin bir metin sunar. Ancak eleştiriye iştahlananlara karşı küçük bir uyarım olacak: Bir eleştirmen (şiir eleştirmeni)  hem Marksizm’den hem varoluşçuluktan hem fenomolojiden hem yapısalacılıktan hem postmodernizmden v.b felsefi disiplinlerden ve farklı sanatsal akımlardan yararlanmayı becerebilmelidir. Çünkü her düşünsel ve sanatsal fikir, eleştiri nesnesini farklı boyut ve zenginlikte değerlendirme olanağı sağlar. Ben buna eleştiri de yani uygulamada liberallik kavramsallaştırmada “Tarih Bütün Eleştiri” diyorum, yani eleştiri tarihini yadsımadan, anlama dayalı metni merkezine koyan bir eleştirel okumadan söz ediyorum. Bazı şairler veya bazı şiirler farklı eleştiri yöntemleri gözetilerek çözümlenirler. Bu sanatçıya dönük, esere dönük, okura ve dış dünyaya dönük olabilir. Bir eserle karşılaşınca göstergebilimsel, psikanaliz, dilbilimsel veya başka bir yöntemi öncelemek eleştirmenin tercihi olduğu kadar da eserin yapısına bağlıdır da. (**) Sonuç olarak T. Kantürk’ün şiiri önümüzdeki yıllarda eleştirmenlerin merak konusu edineceklerini düşünüyorum. Doğrusu bunu da fazlasıyla hak ediyor.

İlk Gibi Son

T. Kantürk 80’li yılların ortası 90’lı yılların başında dünyada olup biten pek çok şeyden etkilenmiş bir şairdir. Düşünce ve duygu dünyası bu çalkantılı dönemim hızlı değişimiyle birlikte şekillenir. O dönemin iki kutuplu siyasi bloklaşmış dünyası çökerken yeni bir “dünya düzeni” kurulur. Bu “düzen” aynı zaman da piyasanın bütün dünya da hâkim olduğu, “iki kutuplu dünyadan” “çok kutuplu dünyaya” savrulan ve bunu kültürel olarak yaşayan toplumsal pratiğin tanığı olarak söz alır. Bu hızlı dönemin Türk şiirinde de önemli bir açılımı ortaya koyar. “80 Kuşağı” bu döneme paralel olarak gelişmiş bir şiir kuşağıdır. Her şey çok hızlı değişmektedir ama bir de bu değişim entelektüel ortamda bir “girdap” yaratmıştır. Her düşünür ve şair bu süreçten kendine düşen payı almış ve kendi sesini, şiirsel dilini, poetikasını yaratmıştır. T. Kantürk kendi dili ve biçemiyle “80 kuşağında” ve sonrası kuşaklarda belirleyici olmuş şairlerin başında gelir. Dolaysıyla ilk kitabıyla sorunlu bir çağda söz istemesi doğaldı. Bu söz çağın sorunlarının dışında değildir. Önüne konmuş devası sorunlara şiiriyle yanıt aramayı ve vermeyi tercih etmiştir. İşte ilk kitabının ana ekseni bu arayış, soruşturmadır.

Hızla akıp geçen 80’li yıllar sonu ve 90’lı yıllar ortaları dünya hızla değişirken birey daha önceden hiç olmadığı kadar yalnızlaşır. Bu yalnızlık “tinsel” bir yalnızlıktır. Dolaysıyla bu süreçte söz almaya çalışan şair yalnızlığı en derin şekliyle yaşar.

Hep böyle yalnız ve suskun, yürüdüm, aynalar

Boyu geçmişe dönük, bir bir geçmekte günler, (4)

Böyle yorgun, gündüzle titreyen ayna, (5)

T. Kantürk yaşamı ve zamanı ardışık yani birbirine eklenen veya tamamlayan bir doğrultu olarak değil de, döngüsel ve tekrarlara dayanan bir mefhum (kavramlaştırarak) olarak ele almaktadır.

Kuyulardan taşıdım zamanı, bakıp (6)

Durdum kuruyan dallara, yol, süzülüp

Geldiğim başıboş gök, bir başka deniz. (7)

Topaç kaç kez dönerdi? (8)

Sanırım bu kuramsal ve psişik bir durum olarak yaşanır. İnsan zihninde derin yaralara, etkilenmelere neden olan olayların üst üste veya sarmal şeklinde yığılmasına atıf da bulunmasının nedeni budur. Bergson, Deleuze, Nietzche, Proust gibi düşünürlerin yaşanmış ve bitmiş tek bir anın olmadığını, zamanı bölmenin, dün, bugün, yarın gibi basit bir sınıflandırma yapmanın yanlış olduğunu savunan düşünürler bize anımsatılır. T. Kantürk için şiir yüzleşme alanıdır. Toplum, birey kendisiyle yüzleşmeye çağrılır. Şiir böyle bir düşünmeye davettir sanki. (***)

Şair varolan dille yetinmez. Onunla oynar, bozar ve yeniden kurar, buradan kendi dilini yaratarak yeni anlamlara, anlamlandırmalara, kavrayışa ve yeni bir iddiaya ulaşır. Bu okuma ve aydınlanma faaliyeti değildir. Kelimenin anlamıyla devrimci bir faaliyettir. Şair edebiyat dünyasında dil ve anlam devrimcisidir. Devrimciliği yıkıcılığından gelir ama yıkıcılığın yıkılanın yerine bir şey koyamadığında eksik kalacağını da bilir. Şair tam da bu çelişkinin ve gerilimin üzerine şiirini kuran, yapan kişidir. T. Kantürk’te dil bu anlamda sert düşüşlere, uzak nesnelerin yakınlaştırılarak yeni bir anlama ulaşan imge anlayışıyla (gerçeküstücü imge) arayışlarıyla zenginleşir. Gerçeküstücülüğün ‘otomatik’ yazımını benimsemez daha çok İkinci Yenici imge seçiciliği vardır. Şiirlerinin büyük bölümü serbest biçimle yazılmıştır.  Yalnız ’No life–courage, only death–courage’ şiirinde geleneksel ölçü anlayışı (uyak) kullanılmışsa da başka şiirlerinde bu geleneksel arayış söz konusu değildir. Kısa süreli merak ve deneyimle yazılmış dizeler olarak kalır.

Şiirde “biçim” öz kadar önemlidir. Bilinmesi gereken modern zamanlarda sanatta “öz” ilk devrimci olandı.  Romantikler, Sembolistler, Empresyonistler sanattaki doğalcı eğilimleri felç ederek bireyi önde çıkardırlar. Bu sanat anlayışları arasında öyle uzun bir zaman dilimi yoktu. Charles Baudelaire (1827/1867), Stephane Mallerme (1842/1898),  Paul Verlaine (1844/1896),  Arthur Rimbaud (1854/1891), Edgar Allan Poe (1809/1849)  aynı dönemde yaşamış öncü şairlerdi. Hepsi şiirde devrimciydiler.  Şiirleri “öz” ve “biçim” olarak eskiye karşı yeni bir anlayışı ortaya koyuyorlardı. Ortaçağın alışıla gelen sanat anlayışını yıkmışlardı. Bu devrimci süreç modernizmle devam etti. Modernsit avandgardlar bu sürecin taşıyıcısı oldular. “Öz” kadar “biçim”de bu devrimci arayışın parçası oldu. Sanatta “öz” kadar “biçim” de devrimcidir. Bu iki ana unsurdan birini öne çıkarmak sanatın insanlık tarihindeki önemini küçümsemek anlamına gelir. Eğer “öz” öncelikli kabul edilseydi Valery şiirde fikirlerin gıda gibi saklı olduğundan söz etmezdi. Mallarme şiirin fikirlerle değil, sözcüklerle yazıldığını belirtmezdi. “Öz” ve ‘biçim’ bir bütünlük sağlamalıdır, buna uyum da denebilir.  Her yeni “biçim” bir fikirle, “öz” ile doğar. Sanat tarihi bu duyarlılığın sonucunda yeni estetik duyarlılıklar yaratılmasına tanık olunmuştur. Şiirde “öz”de kendi başına bir anlam ifade etmez. Onun söyleme ve yazıya dökülmesi gerekir. Bu sağlandığında ‘biçim’ devreye girmiş demektir. Sanat eseri karşımıza hem “öz” hem “biçim” ile gelir. “Biçim” “öz”ün bir parçasıdır. Bir sevgili gibi düşünün. Bir birleri için yaratılmışlardır. Yaratıcı olan “biçim” olduğu sanılmasın. Öyle sanılırsa acemi sanatçı “öz”ü bilmeden, ona gerekli özeni göstermeden içi boş bir eylemin içine girer. Eserini bu boşluk içinde yaratılması gereken bir “biçim” olarak düşünür. O eser hep boş kalır veya deneysel bir girişim olarak kalır. “Biçim” sanatta sonuçtur. “Öz”ün egemenliğindedir. “Biçim”in doğmasına o neden olur. Estetik bu nedenle “öz”de değil “biçim”de aranır. Ahmet Oktay “biçim”i değerlendirirken, insanın giydiği elbisedir, derdi. Oktay haklıydı, estetik “biçim”de aranmalıdır. Alımlayıcı da ilk hazzı bu “biçim”de algılar, etkilenir sonra sezgisel düzeyde “öz”e ulaşmaya çalışır. Eğer şiirde estetik bir eksiklik varsa estetiği kurtaran yine  “öz” olur. Tersini düşünürseniz “öz”ü olmayan bir “biçim” ancak Kantça bir hoşluk bırakabilir, estetik olmaz. Estetik “öz” ile tamamlanır, bu doğrudur ama “biçim”in estetiğin kendisi olduğu unutulmamalıdır. Dolaysıyla dil bir şiirin yapı unsuru ve önceliğidir.

Gece! O uzun mumlarla aydınlanırdı sofa,

Solgun yapraklar gibi uçuşurdu kadınlar

odalarda, sedirde yorgun adamlar, tüten çorba,

bölünen somun, çatal kaşık, ağlayan bir çocuk

beşikte, yoksul çıngırağı kapının, konu

komşu, doygun uçuk, tanıdık yüzler eşikte, (9)

Bu dizelerde ilk göze çarpan günlük yaşantı üzerinden insan yaşamının her boyutu ustalıkla anlatılır. Konu, anlatım, yalınlık ve gündelik hayatta kullanılan sözcüklerle kurulan bir şiir var karşımızda. Saf bir anlatıma düşmeden şiir öne çıkarılır. Bütünsellik şiirin yapısının merkez unsurun etrafında sağlandığını görürüz. Konu, öykü, yalınlıktan önce şiir düşünülmüş. Usta bir şairin yapması gereken ne varsa önümüze konmuştur.

Ey dil, salla beni beşiğinde şiir, sonsuz! (10)

Kim değiştiriyor bu sözcükleri, (11)

Bu seçilmiş dizeler peşi sıra oluşturulmuş betiklerden alınmadı aynı şiirin farklı bölümlerinden seçildi. Genel anlamda dizeler soyut söylemler üzerinde kurulur. Az önceki örnekte günlük olaylar üzerinden kurulan somut dizeler vardı şimdiyse tam tersi; gündelik hayattan uzak “aydın”, “şair” veya “öznel” bakışla kurgulanmış bir şiir. Ve “lirik” bir sözle kendine seslenen, teselli arayan bir durum ifade edilir. İki alanda başarıyla kurulmuş şiirlerdir. Şiirlerdeki ortak öğe; şiirin yani dizenin, sentaksın merkezi olarak görülmesidir. Bu nasıl beceriliyor, diye içimizden geçebilir? Bunun yanıtı hiçbir zaman bulunamaz! Çünkü bu bir yetenektir. Eğer bunu bulabilseydik hepimiz T. Kantürk olurduk veya hepimiz Nazım Hikmet veya F. G. Lorca olurduk.

“İlk Gibi Son” şairin gençlik şiiridir. Ve ilk şiirlerinde “ölüm” duygusunu işlemesi önemli bir durumdur. Burada karşımıza psişik bir sorun olarak çıkmaz. Daha önceden söz ettiğimiz gibi şairin çağıyla kurduğu entelektüel gerilimin ifadesi olarak görülmelidir.

Ey ayaklarıma dolaşan ölüm. (12)

Neden ölümlüleştim tanrım! (13)

 “Ölükent” tek paragraflık düzyazı şiiri. T. Kantürk’te düzyazı eğilimi ilk şiir serüveninden beri sürekli denediği bir alan. Diğer kitaplarında da bunlar görülür. Düzyazılarında ağırlıklı olarak betimlemeyi önde tutar. “Betimleme” şiir yapısının bir parçası ama kendi değildir. Çünkü “betimle” aslında şiirin düşmanıdır. Şiiri yer bitirir. Bu bütün düzyazı şiirler için de geçerlidir. Beceri küçük müdahalelerle düzyazıyı şiirleştirmekte yatar. Marifet buradadır. Örneğin; “ağaç keçiyle çoğalıyordu”, “gök damdan atılıyor,” “Bir ezgi gibi uzakta şimdi onlar” gibi imgeler düzyazıyı şiire taşır. Bu kısa şiirde belirleyici “betimleme” mi, konu mu, duygu mu yoksa imge kurulumu, seçimi mi, sentaks mı? İşte şiirde yapının önceliği bu demektir!

Gerilmiş ip gibiydi sokak. Ağacın altında ev vardı, göğün altında ağaç, evde hevenkler vardı, ölü gövdeler gibi, uzun. Keçi ağacı kemiriyordu, ağaç keçiyle çoğalıyordu, gök damdan atlıyor, dam göğünü yitiriyordu. Bir çocuk annesine ağlıyordu. Bir ezgi gibi uzakta şimdi onlar, akşamla epriyen sokaklar. Duyuyordu... ‘Ölüler şimdi,’ diyordu. (14)

Siyah Eşya

Duygu, akıl ve dil ilişkisi öteden beri tartışılan bir konu. A. Shaftesbury  (1671), D. Hume (1711), İ.Kant (1724), Shaftesburg hatta Adam Smith  (1723) duygunun akılla zorunlu birlikteliğini savundu. Bu sanat için ne kadar geçerliyse kültür ve toplum için de geçerli olduğunun üzerinde dururlar. Hem düşünce disiplini anlamında hem de anlamsallık açısından da durum onların gördüklerinden farksızdır. Duygu, vicdan ve içgüdü ilişkisi, akıl ve rasyonalite ilişkisi bağlamından çıkarılarak sorgulanmamalı. Duygu varolma durumudur insanda. Bir anda oluşan veya bir an'a sığdırarak açıklanan bir şey değildir. Hayvanlarda da duygu vardır ama akıldan yoksun daha çok içgüdüyle açıklana bilinen bir duygudur. İnsanda ki duygu daha genel bir yaşayışa ve zaman tekabül eden bir şeydir. Yalnız "temastan" ibaret olan değil geçmiş, gelecek ve toplumsallık taşıyan bir sorgulamanın sonucudur, yani duygu aslında vicdandır, vicdani bir hafızadır insanda. Akıl duygu yaratmamalı (ki zaten öyle bir gücü de yoktur. Akıl yalnızca yanılsama yaratabilir bu da yanlış bilinçle yapılır. / T. Adorno), duyguyu beslemeli onu kavramsallaştırıp korumalıdır. Modern veya post modern artık nasıl adlandırırsanız adlandırın akıl kendi başına felsefenin konusu olarak işlenmez. Akıl toplumsal üretim sürecinde ki tutumuyla değerlendirilir ve bu “rasyonel” veya “irrasyonel” durum olarak nitelenir. Bu akıl bireyin mi, bir kolektifin mi aklı olduğu da önemli bir tartışmadır. Eğer aklı ontolojinin konusu olarak alıyorsak birey merkezli bir değerlendirme gerekir. Bu anlamda birey-toplum ilişkisi ve yabancılaşma aklın yaratıcılığını sorgulamamızı gerektirir. Böyle bakıldığında akıl duygu ve vicdanın üzerinde yaratıcı bir edim olarak karşımıza çıkar. Dolaysıyla bu anlamda akıl yaratıcıdır ve aklın duygusu önemli olur, görmezden gelinemez. Epistemoloji açısından da böyledir, psikanaliz açıdan da böyledir. Burada insanın duygusu olarak tanımlanan şey kendi başına akıldan, vicdandan soyutlanmış bir akıl değildir ki hiç bir zaman da böyle olmamıştır. Eğer aralarında bir nehrin geçtiğini söyleyecek kadar akıl-duygu ayırımına işaret ediyorsak bizi yanılgıdan ve bilinçsiz, başıbozuk eylemlere ve içgüdülere hapis etmekten başka bir işe yaramaz. Gerçeküstücü (otomatik, rastgele) imge arayışı ve bunun üzerinden şiiri yapılandırma ne yazık ki kalıcı örnekleri oluşturmadı. T. Kantürk sanırım bu kaygılar ışığında “Herhangi bir duyguyla değil, her şey oturduktan, bir tortu oluşturduktan sonra yazarım. Şiirde duygunun değil, yapının ve inşanın esas olduğuna inanırım.” diyerek (****) dile, akla ve şiire yaklaşır. Bu özellik İkinci Yeniden edinilen önemli bir kazanımdır. T. Kantürk’ün geleneğe bakışını da ortaya koyar. Ona göre gelenek “reddi-miras” olmalıdır. Yani gelenek reddedilen ama inkâr edilen değildir.

“Dil yazıdan eskidir,’ diyor ses. (15)

 “Doğru” ile “gerçek” aynı şeyler değildir. “Gerçek” bazen “doğru” olmayabilir veya tersi de olabilir. “Gerçek” ile “doğru” iç içe sunulması veya düşünülmesi, “gerçeğin” “doğru” olduğunu veya “doğrunun” “gerçek” olduğunu inandırmak içindir. “Gerçeğin” veya “doğruluğun” birbirlerine üstünlüğünü sağlamak içindir. Oysa “gerçek” ve “doğru” çok ayrı şeylerdir. Biri insan yaşantısına diğeri tinsel gerçekliğimize aittir. Biri pratiğe diğeri düşünceye. Biri hayvansaldır diğeri estetik. Her ikisi mutlaka birbiriyle ilişkiye girer, birbirlerini belirler cinsel bir birleşme gibi ve iki alana uygun ortak bir paydaşta buluşulur. Bazıları bunu “gerçek” veya “doğru” olarak niteleyebilir. Oysa “gerçek” ve “doğru” hiç bir zaman tam anlamıyla ne birleşir ne de örtüşür. Çünkü hayatı yücelten, estetize eden, ilerlemesini sağlayan ve farklı “gerçeklikler” kurgulayan “doğru” sandığımız fikirlerimizdir. T. Kantürk şiirlerinde ne bir ahlak kuralı ne de bir “gerçeklik” önerilir. Şiiri yeni fikirlere, düşünmeye kapı aralar.

Bu esmer akşamı ben seçmedim, (16)

Ben sesimi! odalara kitlerdim (17)

Ne kadar gitsem, hep dönüyorum. (18)

Ölü ozanlarla söyleşiyor, söyleşirdi

Camda çalçene güneş. (19)

Başta dediğimiz gibi okuyucuyu özgürleştirir. İmgeler, metaforlar bazen soyut bazen de somut hatta günlük konuşma dili üzerinden inşa edilir. Fikirler şiirlerinde gömülü hazine gibidirler, bulmak okuyucuya aittir. T. Kantürk’ün okuyucusu define avcısı olmak durumundadır. Çünkü şiiri okuyup geçecek bir şiir değildir, üzerinde durup düşünülecek bir şiirdir.

 “Siyah Eşya” da işlenen yalnızlık “ayna” metaforuyla anlatılmaya çalışılır. “Ayna” dünya ve Türk şiirinde sık kullanılan bir metafordur. T. Kantürk “ayna” metaforunu alışılagelenin dışında kullanmaktadır. Onda “ayna” gerçeği yansıtan değil gizleyendir. Bir yüzleşme söz konusu bunu yadsımıyorum ama burada şair kendi ile karşılaştığını, bunun üzerinden kendini kurabileceğini düşünür. “Yüzümü gizleyen ayn’a!” kendine de bir eleştiriyi içerir. “Ayna” yansıtmanın değil gerilimin payandasıdır.

Orda

Kırığında aynanın! (20)

Eskimiş yüzler vardı. Tahta oymalar, ak yonular, ablak

yüzü ölümün. Çocukluğum. Bir aynada, unutulmuş. (21)

Ey yüzümü gizleyen ayn’a! (22)

Sürüden ayrılan bir kırlangıç

Hangi çakıltaşına konarsa

Ordayım! (23)

Burada da “ayna” tarih ve zamanla ilişkilendirilmeye çalışılır. “Ayna” artık bireyin tasarrufunda değil genelin tasarrufundadır. “Ayna” tarih olmuştur.

Biliyorum, bu durak kendini bekleyenlerin

Durağıdır, kimbilir kaç kez geçtiğim,

Yorgun! ve konaklamaktan yıldığım han. (24)

ah! aynalı bir bildiridir tarih (25)

T. Kantürk şiirinde “ölüm” ve “intihar” duygusu yaygın bir öğe. Bu yalnız kendi ile alakalı değil, düşünce yapısını bir şekilde girmiş veya etkilemiş pek çok yazar, şair, ressamın izleri olarak okumak gereklidir. Zengin bir kültürel coğrafya ve bu coğrafyada bedel ödemiş pek çok yazar, düşünür sanatçı. Böyle bir kültür dokusunda “ölüm” ve “intihar” duygusundan uzak kalamazdı.

Bir yüz geçerdi her sabah Chaumiere sokağından. İnce

uzun bir anahtar gibi. Jeanne Hebuterne. 1919. (26)

Ölüm seni yaşamak istemiyorum.

Elveda! (27)

Veya “Ve Şah” kitabına aldığı “ölüm” ve “intihar” duygusunu işlediği dize:

“ey yeryüzü, dönmezsem kuğuları aşkla besleyin! (28)

Bu kitapta T. Kantürk şiirinde ilk defa erotizme, cinsel aşka yer verir. Ama erotizm şiirin belirleyici öğesi değildir. Cinsellik kapalıdır, sanki “doğu mahremiyeti” gibi uzak bir alandır ve üzeri örtüktür. Duygu ve tin merkezli bir cinsellik, aşk anlatımı egemen. Bu da şiirine ayrı bir gizem ve çekicilik katmaktadır.

Kırdım aynalarımı senin için, un ufak oldum (29)

Gel, gel de çıldırsın deniz feneri (30)

Yukarıda “T. Kantürk’e göre gelenek “reddi-miras” olmalıdır. Yani gelenek reddedilen ama inkar edilen değildir,”  demiştik. Aslında Siyah eşya kitabı şairin poetikası açısından iki bölümlü bir kitaptır. İlk bölümde şiirsel hesaplaşma izlenimini verir, ikinci bölümdeyse günümüz şiiriyle hesaplaşmaya dönüktür. Belli ki şair günümüz şiirinden memnun değildir. “80 kuşağı” bir şair olarak da kendini bundan sorumlu tutmaktadır. Çünkü yeni bir geleneği, yeni bir kuşağı selamlamak öncelikle eski kuşağın sorumluluğu olduğu bilincindedir. Bu anlamda kendi geleneğini elekten geçirmiş ve şiirin devamlılığı açısından bir yol gösterme veya koşul oluşturmayı kendine görev edinmiştir.

Birkaç Yolu Bakışın/Oktay Rıfat (syf50)-Sözün Diğer Yarısı/Melih Cevdet Anday (syf(52)-Eğreti/Behçet Necatigil (syf53)-Son’bul/İlhan Berk (syf54)-Düşölüm Kuyulara/Metin Eroğlu (syf58)-Celtis Pubis/Ece Ayhan (syf59)-Paris 1900/Yüzler/Özdemir İnce (syf60)-Fal Eskileri/Metin Altıok (syf62)-Mesel’A/ Enis Batur (syf63)-Kış Balladı(Torgut Tanyol (syf64)-Melek Dağı/Haydar Ergülen (syf65)-Dağınık Sone/Murathan Mungan (syf66)-Söz Gömülür, Fagotla…/Akif Kurutuluş (syf67)-Alone And I/ Lale Müldür (syf71)-Kırlangıç/Küçük İskender (syf74)-Siz bana, Beyazginler/Engin Turgut (syf75)-Saat 02.35/Şavkar Altınel (syf77) şiirleri Kantürk’ün şiir anlayışına yakın durduğu ve okunası şairlere örneklerdir. Şavkar Altınel anlatımcı, öykü ve konuyu seven, yer yer de imgeyle şiirini kuran bir şairdir. Ş. Altınel ile T. Kantürk arasındaki bağ şiirin biçemi konusuna verilen önemde gizlidir. Şiir kurmak söz seçiciliğiyle gerçekleşen bir anlatımdır. Dolaysıyla bu yakınlık şiirin namusu etrafında görülmelidir. Yoksa Ş. Altınel farklı T. Kantürk farklı iki şairdir. Kantürk yeni kuşaklar için bir şiir anlayışını, sezgisini ve lezzeti anımsatmak ister gibidir. Bu nedenle “Siyah Eşya” iki bölümden oluşmuş ve ikinci bölümde bütün şiirler bir şaire atıfla yazılmıştır.

Öteki Sahne

T. Kantürk şiirinin bütününde ontolojik bir kaygı vardır. Bu kaygı şiirinin de gelenekle ilişkisini ortaya koyar. Daha önce söz ettiğimiz gibi “gelenek” inkâr edilen değildir T. Kantürk’te. Türkiye’de “gelenek” üzerine konuşmayı sevenler, konuyu dile getirirlerken sosyolojik bir olgu olduğundan söz etseler de aslında politik olarak gündeme getirdiklerini fark ettim. Türkiye'de muhafazakâr aydınlar “modernlik” ve “gelenek” ilişkisini bu temelde kurduklarını düşünüyorum. Yani Modernliğin geleneği içerdiğini dışlamadığını anlatmaya çalışırlar. Ben bu görüşe bir türlü kendimi ikna edemedim. Çünkü sorun politik okunuyor. Oysa ki “gelenek” benim açımdan bir ritüel veya inanç. Doğrudan yaşamı belirlemeyen veya örgütlemeyen bir tiyatral unsur olarak görüyorum. Dolaysıyla modernin içinde gelenek aslında yok veya eriyip, asimile olacağını düşünürüm. Çünkü “gelenek” geçmiştir ve geçecektir. Biz “gelenekle” yaşayamayız, ayakta tutamayız, hayat “geleneği” eriterek ilerler. “Gelenek”; “nereden geldiğimizi, geçmişimizi anımsatır” bu da yeterlidir. Yani geçmişe ait “hüzünlü bir bakış” veya “bilgi objesi” olarak yer edindiğini düşünüyorum. “Modernle” ile “gelenek” iç içe olan değil aslında geçmişin, yaşananın (geleneğin) tasfiyesi bir resmi olarak görüyorum. Yani modernin başarısı “geleneğin” modern içinde erimesiyle alakalıdır. Eğer soruna sosyolojik açıdan bakarsak “geleneğin” toplumsal karşılığını gözlemleriz. Bunun nedeni “geleneğin” meşru olmasından değil modernliğin “geleneği” kuşatamamasından, “iknayı” değil “baskıyı” uygulamasından kaynaklanır. Pek tabi bunu ikircikli yaklaşımla (sınıfsal çelişki) açıklanabilir. Sonuç olarak modern kapsayıcı olandır ve geleceği imler. Gelenek yok oluşu, olup bitmişi anımsatır. “Gelenek” hatıradır. “Modernliğin” “gelenekle” bir problemi yoktur. Problem gibi görenlerin soruna politik bakmalarından dolayı süreç eksik değerlendirilir. Böyle düşünmelerine neden olanın da “modernleşmeyi” tek kalıplı ve “batı geleneğine” ait bir şey olarak görmelerinden kaynaklanır. Oysa “modernleşme”; evet, Batı'dan başlamıştır ama hem kendi iç dinamikleri açısından, yaşadığı çelişkiler açısından, gerilimler ve sürtüşmeler hem de periferisinde yer alan “medeniyetlerle” girdiği ilişki sonucu; karşılıklı etkileşim ve etkiyle oluşmuş ortak bir “medeniyet” projesidir. “Modernleşme” evrensel bir olgudur. “Batı” ve “Doğu”nun içine katıldığı bir dünya algısıdır, enternasyonaldir. Modernilik, modernizm, “Doğu- Batı” ikiliği üzerine yapılan onca tartışma Tazimattan beri “entelektüellerimizin” bitiremediği bir tartışmadır. Bunun edebiyata yansıması,(*****) şairlerin “aidiyet” sorunlarını oluşturmada büyük sorunlar yaratmıştır. “Batılı mı, Doğulu mu, modern mi yoksa hem Doğulu hem Batılı mı” gibi anlamsız sorunlar ekseninde arayışlar içinde kalındı. Oysa saf bir medeniyet ülküsü olmadığı, bütün medeniyetlerin birbirleriyle, karşılıklı etkileşimle ortak bir kültür yaratacağı, yarattığı düşüncesine karşılık düşmesi gereken modern olma, modernist olama, kendini tanımlama yeterli görülmeliydi. Dolaysıyla T. Kantürk şiiri bu anlamda kentli ve everensel, “saf” şiir anlayışına yakındır. Bu kaygıları dile getirirken de evrensel şiir teknikleri kullanmıştır. Bunların en başında geleni “kolaj” tekniği kullandir.

Yalnızım öteki sahnede; (31)

–Tanrım, nasıl da yanıyor harita! (32)

Dağlara vur beni! (33)

Yirmibir” şiirinde: “12. Gelmelerin; çığlık çığlığa –rahman ve rahim–

13. Rahim; rahvan patika! ölü gözlü dirim” metafizik soruşturmadan, “Tanrı zaten bizimle değil!” dizesiyle seküler bir sonuca ulaşır. Ancak bu metafizik algı diğer şiirlerde görülmez.

“Sensiz-Çıplak” şiirinde: “Çoktan battı teknem, olmayan bir maviden geliyorum” dizesi seküler bir ütopyanın yitirilişini bize duyurur. Yalnızca yenilgi değil aynı zaman da ütopyanın sahteliğini imler. Bu dizeler bize bir başka şeyi de kavramamızı sağlar; o da şairin ideolojik merkezi olmadığı, dolaysıyla “merkezdışı” bir şair olduğunu gösterir. T. Kantürk “moderndir” ama “ideolojik” bir şair değildir. Bu anlamda “merkezi” yoktur. “Merkezi”, “an”dır, bireyin toplumla ilişkisidir. Kuşatılmış birey ve çaresizliği şairin en temel ilgi alanıdır.

Ben sana devrildiğimde –dağ; duruyordu yerinde. (34)

Dağ kendini anlayabilir; şiir gibi. (35)

“Bir Top Kendir, Bir Uşak, İki Senek” şirinde tarih sorgusu var. Resmi ideolojinin toplumun en küçük birimindeki yansıması ve bunun yarattığı aidiyet duygusunun ifşası yaşanır:

Dedem kestirmeden anlatıyor;

–Kestik başlarını. (36)

Talan edilmiş cümle ot, cümle hayat (37)

Kiliselerde yankılanan ezanlar giriyor düşlerime,

terliyor içimdeki bayrak –kent düşüyor;

hala barut kokuyor üstüme çektiğim yorgan

ve bulut.

Yalan bir çocukluk benimki; yağmalanmış

–toprak! (38)

Yalnızlık algısı psişik ve ontolojik olgudan tarihsel bir yalnızlığa uzanılır.

Artık her şeye katlanabiliyorum; ey çocuk yüzlü ölüm,

sende çok ben buluyorum! (39)

Ölüm korkusu ilk iki dize de alışılmış bir duygu olarak ifade edilse de şiirin diğer betiklerin de sürekli tedirginlik duygusu olarak anılır. Burada bir tutarsızlık yoktur. “Ölüm”ün ikircikli bir kavram olma özelliğinden kaynaklanır bu. “Ölüm” hem doğaldır hem de “trajedi.” Herkes öleceğini bilir, insan günün birinde “öleceğinin” farkında olan canlıdır. Bu doğallık durumu “ölümü” sıradanlaştırır, bize bu duyguyu unuttur. “Ölüm” duygusuyla birlikte yaşamak ahlaki, etik bir tutum olarak karşımıza çıkar. T. Kantürk “ölüm” duygusunu metafizik olarak “nihaiyi hesaplaşma” an’ı olarak görmez. Bütün kitaplarında “ölüm” izleği hayata karşı bir tavrı, meydan okumayı yani yaşama karşı tasarrufunu içerir.

“Leopar“ şiiri Edmond Jabes atıfta yazılmış. Gerçeküsütücü şiire yakın duran E. Jabes düşünüldüğünde ortaklaşa bir zemini görürüz.  Beş betikli uzun denilebilecek bir şiirdir. Diğer şiirlerinden yoğun imge, metaforlarla bezelidir. “Leopar” metaforu üzerinden şiir kurulmuştur. “Leopar” bir hayvanı temsile etmez, o insanın dinamiğidir, hareket, düşünme, yaratıcılıktır. Bu nedenle “leopar” hızı ve kıvraklığıyla her yere kaçabilir, her yere girebilir, her yere saldırabilir. “Melek” düş, hayal ve benzeri bir şeydir. “Leoparı” harekete geçirendir. Doğada, ormanda, sokakta, kentin ortasında peyda olabilir.

Melek! Hırçın melek! Kedi bakışlı melek! Kirli melek; gezdiriyor leoparı

–içimde. (40)

Bu hızlı devingenlik içinde şiirde geçen bütün metafizik imgeler ve semboller insani gerçekliğe, en üst yaratıcılığa ulaşır:

Bu kitap yazılacak; kapağı karton olacak, ciltlenecek, dağıtılacak. Meleğin içi boşalacak. Şiir bitecek.

Bitti. (41)

T. Kantürk’ün “Öteki Sahne” kitabı “…yeni temalara uzandığını da gösterir. Erotika. Evet, erotika, ilk üç kitabında şöyle bir değinilse de bu kitabının temel öğesi.” (******) Yine de şiirinde erotizm cinselliğin anlatımı değildir. Cinselliğin en önemli nesnesi arzu şiirde yapı olarak vardır ama bu tinsel varoluş olarak yaşanır. “Ötekini” veya “ikizini” bulma arayışıdır. Cinsellik bütünün parçasıdır. Diğer şiirlerinde olduğu gibi erotizmi çağrıştıran şiirlerinde de bu bütünsellik temel bir özelliktir. Dolaysıyla duygusal “gel-gitler”, kopuş, özlem bir hayat algısıyla gündeme getirilir. Hâkim cinsel anlayış ve aşk dışında özgür bir ilişki olduğu kadar genel bir hayat kavrayışı olarak ortaya konur.

“Öteki sahne” şiiri yaşanmış bir aşk ilişkisi üzerinden sunulur. Ancak bu ilişki sorunludur, tıpkı hayat gibi çelişkiler, gerilimler barındırır. Bunu bir özlem ve tutkuyla anılan dizelerde gözlemliyoruz.

Bana açlığını görüyordum–uzaktan (42)

Ağını toplamadan yitiyor örümcek–sen bana ağlıyorsun;

dönerken. (43)

Ağzın; bir çalgı gibi –dolaşıyor içimi. Arp’ını düşürüyor bir

yaşlı melek; müzik susuyor (44)

Yoktan gelip bana duruyorsun, ben evimde çürüyorum;

Neye tapsam sen sanıyorum; bir tokat gibi iniyor beynime (45)

Soğuyor senden kalan o mevsim,

Çıkarıp atıyoruz giysilerini geçmiş yazların

Yazlara ihanet ediyoruz; ağzın toprak kokuyor

Ne güzel! (46)

Bu ilişki nihai olarak sonlanmış; “ağzın toprak kokuyor” imgesi bir ölümü, edebi bir ayrılığı imler.

Kalp büyük bir boşluktur; kağıt da öyle...

Alışmalısın karanlığıma –yazdım bunları; (47)

Ay İçin Küçük Şeyler

“Ay İçin Küçük Şeyler” de şair yalnızlığını yazıyla, kitapla tanımlamaya çalışır. Dış dünya yalnızca “takvimde koparılan bir sayfa” gibidir. “Takvim” dış dünya ve bu dünya şair için karanlık. Bunu da “baykuş” metaforuyla anlatmaya çalışır.  “Baykuş” gece öter ve “gece” de karanlıktır. Oysa kitap bilgi kaynağıdır.

Eğilip alıyorum

düşen yaprağını takvimin

bir baykuş ötüyor uzakta

kitapta. (48)

Şairin tercihi hayat değil kapanma, mekândır. “Kitaptan” yana olmak, kendi varoluşunu içsel bir süreç olarak görür. Ancak her “kitap” bu aydınlığı temsil etmez. Çünkü “baykuş “ ne kadar “geceye” aitse de “kitabın” içinden ötebileceği imlenir. Burada şair okuyucuyu yine serbest bırakır. Yani okuyucu şiirin karşısında tercih etme özgürlüğü bulur.

Yeni bir ay arıyorum

geceye. (49)

Kantürk’te mutlak doğru, didaktiklik, yönlendirme yoktur.  Burada “gece” karanlığı değil arayışı, soruşturmayı simgeler. Dolaysıyla “ayı” bulmak sorunu kavramaktır “gece” bu sorunun aranacağı yerdir. “Güneş” değil de “ay” metaforu neden şair tercihe etmiştir? “Güneş” aydınlığı yani bilgi kaynağını yani “mutlak” aydınlığı ifade eder oysa “ay” ışığı yoktur ışığı güneşten alır ve yansıtır. Sonuç olarak “ay” şair için bilgi ve aydınlığın kaynağı değil sorunun kendisidir. Bu sorun da “gece” yani hayatla kurduğu düzeyde çözülebilir.

Hiçbir durağım yok sığınacak

ölümden önce. (50)

“Ölüm” korkuyla anılmaz bu dizede. “Ölüm” imgesi daha çok bir iddiayı ve nihai bir “eylemi” barındırır.  “Ölüm” şair için son durak yani bilinçli bir tercih olabilir. Sanırım bu bize şairin “intihar” olgusuyla birlikte yaşadığının, son çare olarak aklında tutuğu bir durum veya ruh hali.

Günümüzde şair alegoriyi ve imgeyi hatta diğer söz oyunlarını iç dünyayı sömürgeleştirmenin aracı olarak görür ve dış dünyayı ahlaksızca istismar ederek kullanır. Oysa "iç" ve "dış" dünya bir bütündür. Alegori ve imge bu iki ayrı dünyanın uzlaşması, bir bütün oluşturması için vardır. “Ay İçin Küçük Şeyler” kitabı tek şiir bu kaygı bütün şiire hâkim. Önceki kitaplarından “İlk Gibi Son”, “Siyah Eşya”, “Öteki Sahne”  de görülen dize ile imge kurmak yerine farklı kısa dizeler, üçlükler, ikilikler ve dörtlüklere dağılan bir imge anlayışı söz konusudur.

Nedendir unuttuğum

bu yürek sızısını

sessiz ovada? (51)

Suspus olmuş çiğ damlası

yaprağında ağacın;

bir bulut geçerken gözlerinden

sabahtı ve güz. (52)

Senden geriye kalan

çiçek tozları

avcuma konuyorlar

güneşle. (53)

Şair pek çok şiirinde yalnızlığı ontolojik bir sorun olarak sunsa da “toplumsal bir olgu“ olarak yalnızlığı işler. “Sıla” özleminin şiire konu edilmesi buna yöneliktir.

Geçiyor günler;

üstüm başım toz,

yanım yörem sıla. (54)

Göl Felaketleri

T. Kantürk bir şair olduğu kadar, çağına sorumlu hisseden bir aydındır. Dolaysıyla yazdığı şiirler de dönemine ilişkin politik, kültürel, psişik pek çok göndermeler içerir. Bütün bunlar şiir diline dönüştürülerek yapılır. Metaforik, imgesel ve zengin hayal gücüyle yansıtılır. Şair bu iki şiirde yalnız “özneye” dönük bir anlatım getirmez aynı zamanda kendini nesneleştirerek varoluşuna okuyucuyu da katmaya çalışır. Aslında T. Kantürk’ün şiiri insanın kendini ve çağını soruşturmasıdır. Şair varoluşunu okuyucusuyla birlikte kurmaya çalışır. T. Kantürk’te “gerçeklik” ikirciklidir (dülaist). Belki tiyatro oyuncusu ve yönetmen oluşu “hayat” ile “oyun” ilişkisini karşı karşıya getirmesinde önemli bir etken olmuş olabilir. Şu var ki; diğer şiir kitaplarında bu özellik açık edilirken “Göl Felaketleri” ve “Göle, Adımlar…” bu özellik neredeyse yok veya siliktir. Ancak ikirciklik bu iki şiirde de anlatım olarak var. T. Kantürk 89 yılında Sovyetler başta olmak üzere “Doğu Bloku” reel sosyalist ülkelerin yıkılışına tanık olmuş biridir.  Bu dönemin sol literatüre aidiyet duyan veya sempati besleyen hemen herkesin yaşadığı sorunu yaşamış biri olarak çağı sorgulayan yeni bir okumayı gereksinim duymuştur.

“ve beynimde durmadan kanayan yara,” Bu okuma kendi epistemesini gözden geçirip yeni bir o

Kopyalandı

Yazarın Diğer Yazıları

Tümü
  1. KAVRAMSAL SANATA DAİR
  2. MEYVEYİ DALINDAN YEMEK GÜZELDİR!
  3. MODERNLEŞME, TÜRK ŞİİRİ ve SEKÜLERLEŞME
  4. ONUR AKYIL: ŞAİRLİKTEN DÜZYAZIYA GEÇMEK…
  5. Türk modernleşmesinin bir diğer yüzü olarak: ‘Tunç Asker’