“Çaresizlik”
Resimde en önemli şey anlatımdır. Ancak pek çok ressam anlatımı sanatsal tarz olarak benimsemeyebilir, yalnızca renklerle veya Yayoi Kusama gibi anlamı dışlayan simetrik şekillerle de bir ifade biçimi yaratabilir. Sanat her zaman anlam peşinde koşmayabilir ama bize bir şey anlatır, anlatmak zorundadır. Bu sanatçının iç dünyası veya yaşadığı toplumla girdiği ilişkiyi, etkilenmeyi de anlatabilir. Aslında sanat en özgür alan olarak kalmalı. Absürt bir başkaldırıya bile soyunmalıdır. Aksi takdirde Dadaizm’in, Absürt Tiyatronun sanattaki yerini anlayamayız. Sanat bireysel bir çabanın ürünü olarak ortaya çıkar. Bu karakterinden dolayı topluluk tarafından ya kıskanılmış ya inkâr edilmiş ya da topluluğun nizamına eklenmeye çalışılmış. Din, ideolojinin sanat üzerinde belirleyiciliği günümüze kadar güncel kalmış bir olgu oldu.
Oysa sanatı, sanatsal yaratıyı din, ideoloji gibi pek çok kurumsal düşüncelerden uzak tutmak gerekir. Bu şekilde sanatın araçsallaştırılması karşısında uyanık kalıp, sanatın bağımsızlığını ısrarla savunmak gerekir. Ali Elmacı Contemporary İstanbul çağdaş sanat fuarında sergilemiş olduğu bir heykelden dolayı dile getirdiğimiz bu durumun mağduru olmuş, heykeli fuardan kaldırılmış bir sanatçı. Bir sanatçı sanatını araç olarak görebilir veya tam tersi amaç olarak da, burada sanatçının sanatı ne için kullandığı önemli değildir, ortaya çıkan eser önemlidir. Sanatçının Osmanlı Padişahı 2. Abdülhamid’in yüzünü kadın bedeni formundaki bir heykele resmetmesine tepki gösterilmesi haksız bir müdahale olmuştur. Sanat hayata dair her şeyi kendine konu edinebilir, etmelidir de. Sanatın böyle bir toplumsal işlevi vardır. Ancak sanatın bir kuralı değildir. Bu sanatçının bir tercihidir.
Ali Elmacı’nın* resimleri genel anlamda değerlendirildiğinde modern “bireyi” konu aldığı görülür. Resimlerinde ana karakter bireydir. Yaş, cinsiyet ve sosyal statü temelinde oluşturulan karakterler bir eleştirinin odağı durumundadır. Resimlerde ortak bir yön var, bunu resimler arası bağdaşıklık olarak da tanımlayabiliriz. Her resim toplumsal bir mağduriyeti işlerken inanılmaz bir zeka pırıltısıyla düşünülmüş tercih izleyiciyi resme bağladığı gibi düşünmesine olanak tanıyan geniş bir alan yaratılmakta. Bu alan izleyicinin kendisiyle yüz yüze geldiği, kendini sorguladığı özgür bir alandır.
Ali Elmacı’nın resimlerindeki kilit nokta seçilen konular, karakterler, renkler, figürler, absürt soyutlamalar değildir, kilit nokta “yüz”, “bakış” ve “gözler” dir. Resim karşınıza çıktığında zaten sizi kendine buradan bağlıyor. “Yüz”, “bakış” ve “gözler” üzerinden bir anlam yaratmak olanaksız olduğu için resmin diğer objeleri görmek zorunda kalıyorsunuz.
Ali Elmacı’nın Gerçeküstücülere ve Dadaistlere sadık kalan bir ressam olduğunu düşünüyorum. Dadaistlere kolaj tekniği açısından yakın bulurken, “öz” açısından gerçeküstücülere yakın bulduğumu söylemek isterim. Salvodor Dali tarafından ilk tanımlanan “simgesel işlev gören gerçeküstücü nesneler” kullanımı Ali Elmacı’nın resimlerinde oldukça sık kullanılır. İlk göze çarpanlar; bıçak, tabak, silah, meyveler, çiçek, bardak, giysiler birer simgesellik taşıyan nesneledir. Bu nesneler aracılığıyla genel bir sistem eleştirisi yapılır. Ressam yalnız bununla yetinmez aynı zamanda birey ve toplumun iktidarla kurulan soruna da bizi ortak etmeye çalışır. Dolaysıyla toplumun en küçük birimi, çekirdeği olan aile resimlerin ana konularından biri. Bunu eğitim, cinsellik, ahlak, şiddet, sınıfsal aidiyet, yaşantı gibi konularla yaygınlaştırır.
Ali Elmacı’nın resimlerine “gözler”, “bakış” ve “yüz” ile kontak kurulur. Bu üç unsur izleyiciye hiçbir anlam ifade etmez. Anlam buradan resmin diğer tamamlayıcı unsurları görülerek anlaşılabilinir. Aslında resimde kullanılan insan karakterleri yoktur. Ortada bir aile; baba, eş, çocuk ve yalnız bir kadın veya elinde silah bir erkek olması karakterin varlığına bizi götürmez. Bunlar birer kod’lar. Toplumsal kimliklerdir. Bize insanın değil bireyi ve toplum u kuşatan dünyanın ipucunu verir. Ben bunu karakterden çok imge olarak algılıyorum. “Çirkin” veya “güzel” yoktur burada, ressam bu ayrımı iyice anlamsızlaştırır. Doğal olanla yapay olan ortadan kaldırılmıştır. Karakterler porte olarak sunulsa da porte değildirler, birer sembol gibidirler.
“Bıçak” konusuna değinmek istiyorum. Çünkü pek çok resimde öne çıkan bir nesne. Ayrıca konuyu işleyişi diğer resimleriyle ortak bir yan oluşturmasında bunda payı var. “Bıçak” şiddetin simgesidir ve oldukça yalın bir dille bize anlatılır. Kadınla, erkekle, aileyle sürekli iç içedir. Şiddetin toplumun en mahrem yerine sızması anlatılmak istenir. “Çıplaklık” vurgusu erotizmi içermez, kimlik olarak karşımıza çıkarılır. Dolaysıyla kışkırtıcı, baştan çıkarıcı değiller. Toplumsal roller açısından kimlik tarifiyle sınırlıdırlar. Ali Elmacı diğer tablolarında da ortaklaştırılan toplumsal ve bireysel sorunları, çelişkileri çekinmeden yalın ifadelerle ortaya seren biri. Ressamın başarısı buradan gelmiyor. Aksine bu yalın anlatım bir ressam için tehlike. Tablolarla karşı karşıya gelenlerin zihinlerinden geçirdikleri ilk şey belki de “Ne kadar çirkin resimler.”, diye geçirebilirler. Oysa orta da ne “çirkinlik” ne “güzellik” var. Estetik bir yaratı ve algı oluşturma gayesi var. Biz bunu resme hakim olarak görebiliyoruz. Ressamın başarısı bu.
Bir önemli başarı da benim çokça önemsediğim, hayran kaldığım bir şeydir. “Çaresizliği” bu kadar iyi anlatmasıdır. Resimlerinde ortak tema bu “çaresizlik” olgusudur. Bireyin çaresizliğidir. Ali Elmacı bize kuşatılmış dünyada ne kadar çaresiz olduğumuzu, bu çaresizliğin içinde bize sunulan kimliklerle varoluşumuzu sürdürdüğümüzü anlatır. “Bakışlar”, “yüzler” ve “gözler” bu nedenle ifadesiz, şaşkın ve çaresizdir. Belki itaatkâr bir haldirler. İtaatkârlık sahici bir durum gibi sunulur bize. Bütün karakterler bekleyiş içindedirler tıpkı Angelus’taki yüz ifadeleri belirsiz iki karakteri gibi. Ali Elmacı’nın karakterleri de bir kurtarıcı beklemez. Edilgenlerdir. Kendi deyimiyle resimleri “Türkiye” halidir. Yönetilmeyi kabullenmiş, varolanla yetinen toplum ve birey anlatılmak istenir. Eğer toplum ve birey kendi ihtiyaçlarının ve güncelliğinin bilincinde olsa ressam bize başka bir şey anlatacaktır. Bundan eminim. Ali Elmacı toplumla uğraşmayı seven bir ressam. Bundan dolayı Ali Elmacı’yla, J.F. Millet’in Angelus veya bu resimden etkilenerek 5 tablo yapan Salvador Dali ile bir ortaklık kurabiliyorum. Resim dili, renk, anlatım açısından değil “öz” açısından bu ilişkilendirmeyi yapmaktan sakınca duymuyorum.
Angelus tablosu tek boyutlu ölümcül bir ortam içinde iki kişinin hareketsizliğini ve bekleyişini anlatır Ali Elmacı bize modern hayatın düalist karakterini ıskalamadan, çok boyutlu ve “zengin” ortamda “yoksulluğu”, yabancılaşmayı ve bu yabancılaşmayla varolan toplumu ve bireyi anlatır. İki durumda edilgenlik, “çaresizlik” ve itaat söz konusu. Angelus’ta bu itaatkârlık kadercilikle, metafizikle algılansa da Ali Elmacı’da bu dünyevi bir meseledir.
Sonuç olarak Ali Elmacı rahatsız olduğu bir dünyayı resmeder. Canlı renklerin seçilmesi, önde tutulması sanırım eleştirdiği dünyanın güncelliğiyle alakalı. O dünyanın akış halinde olduğunu anlatmaya çalışır. Bu akışın sorumlusu; akışa teslim olmuş bireyler ve bu bireyleri eğiten kurumlar olduğu vurgusudur. Sanırım Ali Elmacı bütün resimlerdeki izleği olan “çaresizlik” olgusunu daha çok işleyecek gibi.
*:
Ali Elmacı:
1976 yılında Sinop’da doğdu. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Güzel Sanatlar Fakültesi, Resim Bölümü’nden mezun oldu. Her sergisinde bir söylemi, eleştirisi olan Ali Elmacı, sosyal sorunların güncel tarihini hiciv ve kinayeden sakınmadan resmetmekte, ailenin, toplumun, devletin, medyanın ve kutsal değerlerin çıplak gözle görülmeyen yönlerini kendi kurguları ve karakterleri üzerinden aktarmaktadır. Eserlerindeki ‘şaşkın’ ve ‘gülen suratlar’la, toplumu kişisel portreler üzerinden eleştiren sanatçının her resminde ayrı bir eleştiri, ayrı bir tespit vardır. Art