Turgay Kantürk Resmi: 100 BALIK YÜZ
Resimde özne ve nesne ilişkisi üzerine bir okuma denemesi
Turgay Kantürk’ün resimlerinde kullandığı "balık" ve “su” metaforları çok ilgi çekici. Çoğunlukla akrilik ve karışık teknikle oluşturulmuş, yaklaşık 100 Balık Yüz resimde genel olarak dört öğe öne çıkıyor. Bunlar çarpıtılmış (oynanmış) özne ve nesneler dizgesi ve bu temelde inşa edilen kurgu ki, buna ben “metaforik kurgu” diyorum, bunun yanında tasarruflu renk kullanımı ve sonsuzluğa doğru sürüklenen hareketler olarak sıralanabilir. “Hareket”, “devingenlik” bazen gökyüzü ve yeryüzüyle birleşmiş, bazen bir birinden ayrılmış “deniz” veya “su” metaforuyla sağlanmış. Resimler bir dizge anlayışıyla ama ontolojik ve poetik bir dizge anlayışıyla kurulmuş gibidir. Şiirin resimsel hali. Sanırım ressamın şair kimliği anımsanınca resim şiir biçimiyle zemin üzerine yeniden dizgeleştirilmiş diye yorumlanabilir. Dil artık resimlenmiştir. Bir resim dili kurulmuştur. Sembol, ivme, figür, renk, desen lirik hareketle yeni bir dil arayışı olarak karşımıza çıkar. Dolayısıyla spontane değil; ön hazırlık, kurgu ve kavram resmin ortaya çıkışında hoyratça harcanan önemli olgular.
Özne olarak “balık” nesne olarak “su” neden seçilmiştir. Kuşkusuz bunun pek çok nedeni olabilir. Ama en temel neden “Balık”ın kendisidir. “Balık”ın tarih boyu insan hayatında önemli bir alana nüfuz etmiş olmasıdır. Modern bilim tarafından suyun tüm canlıların ana kaynağı olduğu kanıtlanmıştır. Tek hücreli canlılar ilk suda var olmuşlar. Sümer mitolojisinde su yaratıcılığın kaynağı olarak görülmüş. Enki (1) bu nedenle su tanrısıdır ve sembolü “balık”tır.
Mitolojide “yaratıcılık, yenilenme, doğurganlık ve değiştirme (yerle ilişkili)” sembolüyle anılmış, “alt dünyaların kuşu” olarak gerçeklikle ilişkisi kurulmaya çalışılmıştır. Aslına bakarsanız “balık”, insanoğlunun kendine yönelmesini, kendi dünyasını anlamasında önemli bir araç olmuş. Afrodit'in denizden doğması(2), canavar Tifon'dan kaçarken “balık” olup denizde saklanması insanoğlunun yarattığı “katı gerçeklikle” yüzleşmesini bize tüm açıklığıyla sunar. Ana Tanrıça "Magna Mater" ya da "Kibele" (3) ile de bağdaştırılan “balık”, insanoğlunun deniz veya suyla olan yakın ilişkisini dillendirir. Böyle tarihsel bir araka plana ait bir varlığın (balık) ressam tarafından temel bir argüman olarak seçilmesi şaşırtıcı olmasa gerek.
Modern sanatı anımsarsak; empresyonistlerin öncüsü hatta sürrealizmin temel harcına zemin hazırlamış Edouard Manet’nin resimde konu aldığı ama anlamlandırdığımız şekliyle örtüşmeyen ve çizdiği nesneye alabildiğine yabancılaştırılmış anlayışına(4) yetinmeyen Picasso yalnız nesneleri kendi kalıbından çıkarmamış, özne olarak insanı da “görünür” olandan “başkalaştırma ve parçalamayla” farklı bir gerçeklik algısına yönelmişti. Modern resim algısı kolay bir “taklit” olarak değil ama akılla, kültürle beslenildiği ölçüde anlaşılabilen bir sanat olmuştu. Kısacası modern resim içe kapalı, çözülmesi zor hatta kitleyi dışarıdan bırakan bir anlayışa sahipti.
Avandgardlar bu modern kaygılarla kendi arayışlarını sürdürmüşlerdir. Bu yalnız resimde değil, şiir ve edebiyatta da yaşandı. Pek çok avandgard akım modern sanatın günümüze taşıyıcısı oldular. Avandgard sanat modern sanattır. Kantürk’ün resimlerini modern sanat içinde avandgard, postavandgard alanları zorlayan bir arayış olarak yorumlamak isterim.
“Çağdaş sanat” modern ve avandgard kaygıları içinde taşısa da, kitleye dönük yüzüyle modern sanatın ortaya koyduğu estetik geleneği ve birikimi erittiği söylenebilir. Dolaysıyla “çağdaş sanat”ı daha çok sanatçının entelektüel birikimin bir sonucu değil “teknoloji”, “elektro” bir dünyanın sunduğu veçhelerle yaratığı bir “estetik” olarak yorumluyorum. Bu çözümleme “Çağdaş sanat” karşısında haklı bir kuşkuya yol açıyor. “Çağdaş sanatın” arka planında felsefe yok, yalnız “teknoloji” ve “piyasa “ kaygısı var. Yani entelektüellerimizin diline pelesenk olmuş o sihirli moda sözcük: “Kish” var!
Kantürk’ün, modern kaygılara yaslanarak resmini kurduğunu düşünüyorum. Bu anlamda “temsil” ilişkisi temelinde modernlerle ortak bir kaygıyı taşıdığını düşünüyorum. Kantürk’ü modernlerden ayıran en belirgin özellik; modernler ve avandgardlarda “imge” hem çok belirgin hem de parçalı kullanılmasına karşın Kantürk’de “imge” hem sınırlı kullanılmakta hem de “imge”nin tahtı sarsılmaktadır. Kantürk’ün resminde öne çıkan “imge” değil “metafor”dur; resmine, en azında bu koleksiyona “metaforu” ikame etmesidir. Modern ve avandgardlarda kullanılan “imge” parçalı bir özneydi. Oysa Kantürk “imge” yerine “metafor”u ikame ederek modernlerin yaptığı gibi bütüncül bir özneyi karakterize etmeye çalışmıştır. Bu “özne” aynı zamanda bir “temsiliyet” taşımaktadır, bu “temsiliyet” anlayışı Kantürk’ü modern sanatın mirasına, geleneğine eklemlendirir. Bunun yanında çok açık olarak Kantürk, postmodern olanakları, postmodern algının sınırlarını sonuna kadar kullanmaktan çekinmemiştir. Tarihsellik, zaman, mekân, mitolojik sembol, renk, armoni, figür, desen geleneksel işlevinden alı konularak bir göstergeler dizesi olarak kullanılmıştır. “Balık” metaforunda tamamlayıcı öğe kullanılan “göz”, “göz, göz yaşı”, “göz yaşı rengi” artık başka bir şeydir. Bu öğelerin renklendirilmesinden resimdeki yerine kadar bir “temsil ve gösterge” sorumluluğuyla kullanılmıştır. Kantürk’ün çabası, modern kaygıları terk etmeden ama portmodern olanaklardan yararlanan avandgard veya postvanadgard dışavurumcu bir arayış olarak tanımlayabiliriz. Postmodernlerden ayıran ve modernlere, avandgardlara yakınlaştıran en temel özelliği ise; resimlerin felsefesi olması, bir dünya görüşünün olmasıdır. Hem koleksiyonun bütününde hem de tek tek her parçasında bütünlüklü bir sunumu yapabilmesidir.
Postmodern resimlerde belirgin olan Kitsch Kantürk’ün resminde ontolojik, epistomolojik ve politik bir kaygı olarak belirginleşir. Kantürk, cephanesini boşa harcamayan ve hedefine odaklanmış keskin bir nişancı gibi davranmaktadır. “Balık” ve “su” metafor çok şeyi anlatmasındaki başarısı da bundan kaynaklanmaktadır. Kantürk, resimle yalnız J. Baudrillard’ın simülasyon’una, M. Foucault’un mikro iktidar alanlarına karşı eleştiri silahını yöneltmiyor, açıkça tarihsel ilişkisi olan sınıflar mücadelesi tarihin de kendi tarafını da belirliyor. Kızıl Yürüyüş, Tanıklar, Dipten, Afrikalı, Sürgün Padişah, Güle Ağıt, Tan Vakti isimli resimler bu kaygıyı imler. Ontolojik, pisişik, “kültürel yabancılaşmayı” ve bir ölçüde de teslimiyeti anlatan Şimşek Çiçeği , Bresola, Yalan Balık, Buzlu volkan, Gececil, Şapkalı Siyah, Eril , Çiçekli, Bataklıkta, Dijital, Morg, Antre, Anatomi, Güle Ağıt, Öteki Zaman, Kuzey gecesi, Kapalı Kepenk, Hayır, New, Mumlu, Yazısız resimler gösterilebilir. Kantürk’ün çoğu çalışmasında modernler ve avandgardlarla kurduğu geleneksel estetik bağ, “özne-nesne” ilişkisine dair getirdiği yeni soluk modern içinde avandgard bir karakter ortaya koyduğu söylenebilir. Resimler “fabıl” bir öykülemeyle kurulan ama bununla yetinmeyen metaformoz kurgu ve yöntemle birey olarak insan’ı, kitle, sınıf ve cemaat olarak insanlık tarihini büyük bir yetenek zenginliğiyle hikâyeleştirmesidir. Burada resim çizilmiyor resim yapılmıyor, bir gerçeklik algısı ortaya konuluyor. Ortada resim yok; düşünce var. Bu nedenle de bu resimde pek çok anlam katına ulaşılabilir. Kantürk yalnız kendi dünyasını bize sunmuyor, bütün dünyayı önümüzü boca ediyor.
İnsanın olduğu her yer de iktidar alanıdır. M. Foucault anımsanırsa bu iktidar alanı mikro ölçekten, makro ölçeğe doğru zor ve ikna yöntemiyle kurulmuştur. Dolaysıyla bu “politik gerçeklik” karşısında Kantürk’ün resimleri “keskin bir politik” itirazı da içermektedir.
Resimlerde konu edilen semboller, nesne, renk, hareket hatta zaman zaman, yalnız kültürel ve politik okumayla yetinmemizi sağlamıyor, aksine varoluşsal bir algıya da bizi zorluyor. J. Baudrillard’ın, “postkapitalizmin” ortaya çıkardığı “simülasyon” kuşatılmışlığı bilincinden hareketle, kendi “simülasyonu” ile varoluşsal iddiasının peşinden koşuyor. Bütün bunlar resmin düşünce ile inşa edilmesinden kaynaklanıyor. Bu anlamda da “ressam-resim”, “özene-sembol”, “kurgu- metafor”, “hareket-zaman” ,”üslup-yöntem” ve “özne-nesne” ilişkisinde diyalektik bir bütünlük göze çarpıyor.
Kantürk’ün resminin en temel özelliği veya diğerlerinden ayırt edici yanı “özne-nesne “ ilişkisine dönük gösterilen özen ve anlama çabasıdır. Bu anlama çabasını alabildiğine çıplak ve yalın anlatılmaya çalışılır. Sanırım bu “tekno ve elektro” kuşatılmışlığa karşı geliştirilen bir tercih (teknik veya yöntem). Bu yeni bir soluk olarak algılanmalıdır.
Modernler ve avandgardlar “özne-nesne” ilişkisini sorgulamışlardır ama Kantürk, bu ilişkiyi sorgulamakla kalmıyor “alt dünyaların kuşu” misali iki dünyada söz almaya, bu iki dünyayı kendi öznelliği ve nesneliğiyle anlamaya çalışır. Kantürk’te resim, klasik veya modern anlamda resim değil bir göstergeler dizesidir. Bir kültürel, ontolojik ve politik okumadır. Bu yüzden “ alt dünyaların kuşu”na yüzünü dönmüştür.
“İnsan ve doğa”, “aşk ve cinsellik”, “hayat ve üreme” iki dünyanın kopmaz bütünlüğü ifade eder. Teolojinin “cennet ve cehennemi” gibi pek çok birlikteliğin ayrılmaz bütünlüğü savunulur. Kantürk’ün dünyası “bütüncüldür”. Bu totallik “gündelik” ihtiyaçlarla değil, tarihsel bir arka planla doldurulur. Tam da bu nedenle “Su altında” ve “su üstünde”, “alt dünyaların kuşu” ile temaşadadır.
Bu modern ve avandgard bir temaşadır. Günümüzde “Çağdaş sanat”ın baskısına, kuşatmasına karşı bir duruş ve direnişi içermektedir. Kantürk, bunu büyük insanlık tarihin son sözü henüz söylemediğini kendi okumasıyla yansıtır. Kantürk’de resim taklit değil modern sanatın taşıdığı “sorgulayıcı gerçeklik” ilkesine sadık kalarak kendi estetik duyarlılığını yansıtır. Burada başarı, kendine özgü “kavramsal algı” ve “metaforik” yöntem seçeneğiyle sunmasında aranmalı. Yani Kantürk bize resmi boyayla, fırçayla değil, düşünceyle yapıldığını kanıtlar. Dolaysıyla kültürel ve felsefi okuma zorunlu hala geliyor.
Tek tek ve koleksiyon olarak resimlerin kendi içinde bir bütünlük oluşturması, kendini hemencecik ele veren başarılı kompozisyonlar sunduğu izlemini almak da olası. İnsanı yormayan renk, figür, desen çok tasarruflu olarak kullanılmış desek de, resmin teknik hacmini zayıf gösteren bir yapı olarak görünse de, izleyiciyi bir an da resmin bütünlüğüne hâkim olmasını sağlamaktadır. Anlam bazen ressamın resmi isimlendirmesiyle zenginleşiyor, bazen de resmin kendisi, kendi sunuşuyla çok katmanlı bir anlam zenginliği kazanıyor. Bu özelliklerin izleyici profilini genişlettiği söylenebilir. Klasik kompozisyon anlayışın tam tersi olarak modernlerde olduğu gibi resimde “odak” tek bir merkezde toplanmıştır. Bu durum resmin klasik kompozisyondan ayrı olarak modern kompozisyona olan bağlılığını ortaya koyar. Odak merkezde toplanmasına karşın, konu bütün yüzeye dağılmış, sonsuz bir uzamı işaret eder. Resimde kullanılan nesne ve varlık klasik sanat da olduğu gibi(5) yatay ve dikey olarak net ve kesin görünür. Bu klasik sanata olan öykünmeyi çağrıştırsa da figürlerin siluet şeklinde izdüşümü klasik sanattan farklılığı oluşturur.
Turgay Kantürk’ün resimlerinin Sürrealist ve Dadaist üsluplara dayandığını, oradan dolaylı da olsa beslendiğini söylemek sanırım yanlış olmaz. Francıs Pıcabıa’ın “Kibirli Kadın” Dadaist portesi(6), Joan Mıro’un “Bir Catalan Köylüsünün Başı” resimde(7) sunulan tematik ve boşluk anlayışının izlerine rastlarız. Yakın döneme bakıldığında Kantürk’ün “Egon Shilele Adlı Balık” resmiyle Egon Shilele’ye atıfta bulunması, “Modigliani Adlı Balık” olarak adlandırılmış resimle de İtalyan dışavurumcu ressam Amedeo Modigliani’ye bir gönderme yapması, “Haring Adlı Balık” çalışmasın da Keith Haring’in anılması etkilenen ressamların ipuçlarını vermektedir. Bu anlamda “temsil” ve “kimlik”, andığımız ressamlarda olduğu gibi Kantürk’ün resminde de işlenen ana tema olarak karşımıza çıkar. Bir diğer ortaklaşma da; resimlerde beliren odaklanma olgusudur. Hemen hemen pek çok resimde “göz” aracılığıyla izleyici odaklanmaya zorlanır. Resmin odak merkezi Kantürk’de de aynıdır. Bazı resimlerde odak yoktur veya resim üzerinde dağılmıştır. Kantürk, hazırladığı koleksiyonun genel eğiliminde odak olarak kullandığı “göz” imgesi Haring Adlı Balık, Üç Fidan, Modigliani Adlı Balık, Gececil, AKM, New, Karaltı, Tek adlı resimlerde kullanılmamış, resimde beklenen “odak” ya zemin üzerinde serpiştirilmiş (dağıtılmış) ya da gizlenmiş. Bu resimler “somuttan – soyuta” değil “tümevarımdan parçalara”, “parçalardan tümevarım” a kayan bir okunmaya neden olmakta. Bu diyalektik ilişki izleyiciyi yalnız kendi algısıyla (veya kendi iç dünyasıyla baş başa kalmasını yani) “izlenimci konforu” nu bozar ve izlenimciyi pek çok çağırışım ve anlam zenginliğine taşır. “Göz”ün odaklanma aracı olarak kullanıldığı resimlerde “göz” yalnız “odak” değil aynı zaman da bireyi kuşatan dünyanın yarattığı tedirginliği, korkuyu ve şaşkınlığı da imlediği söylenebilir. Bu durumu gotik bir etkileşim veya gönderme olarak da yorumlanabilir.
DC Comics tarafından yaratılan kurgusal şehrin ismi olarak bilinen Gotham ismini alan bu resimde yer alan siyah balık artık Gotham’dır. Ressam burada izlenimciyle belirli sınırlar içerisinde iletişim kurmak ister. Bu iletişim izlenimciyi sınırlayan değil zenginleştiren bir durumdur. Şehrin yani resimde “siyah balık” metaforu dışında kalan; dünya ve bu dünyayla kurulan iletişim yine izlenimciye farklı anlam katmanlarına ulaşması sağlanır. Burada ressam, resmine verdiği isimle yaptığı müdahale bir katkı olarak okunmalıdır. “Hamingway’in Karları” resmi için de aynı şeyler söylenebilir. Ernest Hemingvay’in kısa öykülerinden oluşan kitabını okuyan bir izlenimci aynı durumla karşı karşıyadır. M.L.King, Rimbaud, Üç Fidan ve Çiçekli (Bu resim yerel devlet sivil toplum arasında şekillenen siyasi hesaplaşmanın bir sonucu olarak karşımıza çıkar. Dolaysıyla “Üç Fidan”* olarak anılan olay sol gençlik liderlerinden Deniz Gezmiş, idamdır ve resim bu idamı konu alır.) “Madımakta” ** isimli çalışma yine yerel ama sivil siyaset içindeki şiddet eğilimini konu alır. Diğer resimlerde izleyici çok daha serbest bırakılır. Resim artık izleyici yorumuna açıktır. Dolaysıyla resimlerdeki ortak “balık” ve “su” metaforu dışında resmin sunduğu “hareket veya akışkanlık”, “göz ve göz renkleri”, “karşılaşmalar”, “desenler” pek çok anlam katmanın oluşmasına, “spiral gerçeklikleri” ve bunların oluşturduğu çağrışım zenginliğini tetikler. Bu bir mistifikasyon değildir, tam aksine “gerçekliğin” sorgulanması ve bu “gerçekliğin” karşısında bireyin gerilimini ve hassasiyetini ortaya koyar. Dolaysıyla bu modern bireyin seküler iç travması ve bu travmadan çıkış serüvenidir.
Mask isimli resimde “balık” gövdesinin belli bir alanı pul deseniyle belirtilmeye çalışılmış. Bu alan maskenin bulunduğu yerdir. Balığın baş kısmında, yani bilinci direk imler. Mask tiyatral bir eylemden ziyade ahlaki meseledir. Toplumsal ve bireysel ahlakın sembolüdür. Resimde belirtilen bu alan üzerinden yatay bir çizgiyle ressamın imzasıyla örtüştürülür. Böyle bir temas bilinçli bir müdahaledir. Çizgilerdeki kararlılık bize bunu gösterir. Burada ressam maske’yi insanın kendi “ayıplarını”, “gerçek yüzünü” saklamanın bir aracı olarak imler. Bu “ikiyüzlü” durumu kuşanan yalnız toplum değil maske takan bireyinde dünyasına zarar verir. İşte bu resim Kantürk’ün anlatmaya çalıştığı bireyin makineye dönüşmüş bir dünyanın yalnız parçası olmadığı, o dünyanın içinde saklanmaya veya farklı görünmeye çalışan bireyler de olduğudur. Kantürk eleştiri silahını yalnız kurum ve toplum değil, bu suça ortak bireye de hedefindedir. Chip’de ise artık birey makineye dönüşmüş ve tamamen kontrol altındadır. Sanayi Devrimi resminde bu sürecin tarihi yansıtılmaya çalışılır. Kitle, Karaltı, Tek, AKM resimlerinde ise; bireyin ve toplumun teslimiyet ve pasifsizim ilişkisini irdelemeye çalışır. Nü, Karşılaşma, Başka koruda ve Yara’da bireyin tüm kuşatılmışlığın karşısında uyanışını anlatmaya çalışır. Bu uyanış bir aydınlanma ama bedeli hasarlı bir “ruh hali”, “incinmiş” veya “sakatlanmış” bir bireydir. “Yara” da sanırım bunu çok daha derin anlamamızı sağlar. “Balık” üzerinde dikiş izleriyle verilmeye çalışılan “yara” aslında ressamın sürekli üzerinde taşıdığı toplumsal ve bireysel duyarlılıktan başka bir şey değildir.
1)Bir Nefeste Dünya Mitolojisi, Mark Daniesl, Maya Kitap syf 1, 45
2)Klasik Yunan Mitolojisi, Şefik can, İnkilap Kitabevi, Çeviri Sezer Tansuğ, 3. Basım, syf 93
3)ANA TANRIÇALAR, KYBELE ve ÇAĞDAŞ TÜRK RESİMDEKİ İZDÜŞÜMLERİ, Zühre İndirkaç, T.C KÜLTÜR BAKANLIĞI SANAT ESERLERİ, syf 1, 22
4)Sanat Tarihinin temel kavramları, Heinrich Wölfflin, Hayalperest Yayınevi, Çeviri Ahmet Cemal, 1. Baskı, syf 27
5)A.g.e 145,155
6)Sürrealizm Sanat Ansiklopedisi, Rena Passeron, 2. Baskı syf 31
7)A.g.e syf 37
*: 12 Mart 1971'de muhtıra ile ilan edilen askeri darbenin Tuğgeneral Ali Elverdi başkanlığındaki Ankara Sıkıyönetim Komutanlığı 1 No'lu Askeri Mahkeme'de savcı Baki Tuğ'un kararıyla Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan idama mahkûm edildi. İdam kararları, TBMM Genel Kurulu'nda Süleyman Demirel liderliğindeki Adalet Partisi grubunca, 27 Mayıs 1960 darbesinden sonra idam edilen Başbakan Adnan Menderes, Dışişleri Bakanı Fatih Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan'a karşılık olmak üzere "üç - üç" diye tempo tutularak onaylandı.
**: 1993 tarihinde Sivas Madımak Oteli'nin ırkçı ve alevi düşmanları tarafından yakılması ve çoğunluğu Alevi, demokrat, sol ve sosyalist 33 yazar, ozan, düşünür ile 2 otel çalışanının yanarak ya da dumandan boğularak hayatlarını kaybetmesi ile sonuçlanan olaydır.