SANAT VE İKTİDAR
Wirgina Wolf endüstriyel toplumu temel alarak “İnsan doğası, 1910 yılının Aralık ayı civarında değişmiştir.” saptamasında bulunduğunda yalnız teknolojiye karşı eleştirisiyle kendini sınırlandırmıyordu, kuşkusuz yeni bir çağın ipuçlarını da dile getirmeye çalışıyordu. Yirminci yüzyıl başı insanoğlu değişmekte olan bir dünyayla karşı karşıyaydı. Esansiyalist/özcü (Platon) düşünürlerin sorgulanacağı bir dönemin habercisi gibiydi. Ampristler (Descartes, Kant, Berkeley, Locke, Hume’ye) pek çok düşünür pozitivizme karşı yeni bir alanı keşfediyordu. Hegel'in ilerlemeci mantık temelinde ortaya koyduğu zaman anlayışına alternatif olarak H. Bergson (sezgi temelli zaman anlayışı) ve Heidegger’in, ‘zamanın’ bizzat varlığın kendisi olduğu vurgulanacağını beklemek o günler için tahayyül edilemezdi. P. Sartre’ın cogitosu ‘varlığın özden önce gelmesi’nden Derrida’nın dekantrüksiyon epistemesi. Avnold Toynbee’nin 1914 yılında patlak veren Birinci Dünya Savaşanı postmodern bir savaş olarak tanımlaması W. Wolf’un yeni bir çağın öngürülerini haklı çıkardığı söylenebilir. M. Foucault ‘öznenin icat edilmesi’ olarak tariflemeye çalıştığı yeni bir çağ. J. Baudrillard’ın antropormofik algıdan diskursif saçılmayla oluşan nesneler dünyasını simülasyon olarak tanımladığı bir dünya. Modern olanla kavranamayacak denli bozguna uğramış çağ.
‘İnsan doğası’ kendini koruyabilir mi, ‘insan doğası’ bir iddiadan mı ibaret, sanat bu iddiayı taşıyabilir mi veya buna ihtiyacı var mı?
Çok açık ki; acı hem de çok acı zamanlardan geçiyoruz. İnsanlık yeni bir trajedi yaşıyor. Modern zamanlarda trajedi bir umutla aşılmaya çalışılırdı oysa yaşadığımız çağda, postmodern çağda trajedi yeni bir trajediyle unutturulmaya çalışılıyor. Bu yeni trajedinin adı savaş, kriz, baskı, kontrol, denetim, tüketimle yeniden yeniden yaşanıyor. Klasik dönemin sermaye birikimi her ne kadar adaletsiz bölüşümü barındırsa da kitlelerin alım gücüne, yaşam koşullarına göre adil olmasa da dağıtılırdı oysa bugün birikim trajedinin, yok olmanın ve pek çok kötülüğün kaynağı haline gelmiştir. Artık yalnız insan değil doğa ve tarih de iğdiş ediliyor. M. Foucault ve G. Deleuz’e atıfla devasa makinenin içine atılıp öğütülüyoruz. Bütün dünyayı kuşatan sistem ‘insanı icat’ etmek için her dönem yeni bir makine icat etmektedir. Bu makine ‘insan’ icat eder. Bu durum kapitalizmin yenilikçi yüze, arayışa sahip olduğu izlenimini verir. T. Adorno ‘Kültür endüstrisi eleştirisinde’ tastamam buna yönelik itirazı, deşifrasyonu barındırır.
Önümüze bırakılan dünya hermetik karmaşa ve ezoterik spritüalist fikirlerle insana sunulmakta. İnsan retrospektif bakışı yitirdiği gibi gelecekle ilgili tüm beklentisini de yitirmekte. İnsanın sığınacağı hiçbir yer yok gibi. B. Necatigil’i var eden evler, odalar artık güvencesiz veya duvarları yıkılmış, içerisiyle dışarısı bir durumda, sığınacak yer yok gibi. Televizyon, bilgisayar ve akıllı telefonlar bunu başarmış durumda.
Böyle bir durumda ne birey ne de toplum sağlıklı olamaz veya kalamaz. 18. yüzyılda devlet ve devletin koruduğu sistemler bozuluyordu, insanlık yeni devletler yeni sistemler arayışındaydı. Oysa bugün birey ve toplum bozuluyor. Yeniden bir devlet ve sistem yaratabilirsiniz ama bireyi ve toplumu yeniden yaratamazsınız. Çünkü birey ve toplum, devlet ve sistemlerden çok daha uzun bir tarihselliğin içinde şekillenir. Bugün tek kurtarıcı tutum; önümüze konmak istenen tüm iktidar seçeneklerin reddedilmesidir, buna modern zamanların seçenekleri olarak sunulan sanatsal tüm seçenekler, teoriler, avandgardlar reddedilmelidir. Postmodern zamanlarda avandgard artık yok, onun yerine enerji patlaması, enerjinin, sürtüşmenin, gerilimin, arzunun üzerinden yaratılan sanat var. Bu sanata, edebiyata sarılmak sanırım en tutarlı olanı. Birey ve toplum ancak sanat, ama sınırsız özgürlüğü savunan sanat bilinciyle sağlığına kavuşabilir, bu acı trajediyi aşabilir. Çünkü sanat barışı, birliği, özgürlüğü, dayanışmayı, paylaşmayı kısaca insanın vicdanına, doğasına, tarihe terk ettiği esansiyal ruhuna, benliğine seslenir. İrasyonel felsefecilerin öz ve arzu düalizmi içinde yaşadıkları gerilimi gözeterek çağımızın sanatsal yaratısı gerçekleşir. Bunu ne din ne ideolojik öğretiler ne de felsefe yapar. Sanat kurtuluşun ta kendisidir. Başka alanlarda kurtuluşun parçasıdır, ama sanat en hassas ve en hakiki olanıdır. Sanattan uzak insan savaşa, güdülmeye, nefrete, ırkçılığa, düşmanlığa, şiddete, işkenceye, uzun mahpusluğa, idam gibi faşist cezalandırma yöntemlerine açık olur.
İnsanın varoluşundan buyana sanatın tek bir görevi vardır, o da; insanın kendine ve doğaya karşı yabancılaşmasını önlemek ve direnmek. Sanatın başka bir görevi yok. Bu nedenle sanat yalnızlığı, sevgiyi, aşkı, cinselliği, isyanı, hüznü, ayrılığı, haksızlığı, kardeşliği, birliği yani insana ait ortak tüm konuları kendine dert edinir. Nefret, ırkçılık, düşmanlık, milliyetçilik, sahiplenme, kıskançlık, kariyerizm, yalan, ikiyüzlülük gibi insana ait olamayan daha çok mülkiyet, pazar ve ideolojinin yarattığı duygulara karşı da mücadeleyi sürdürür.
Theophile Gautier 1840'lı yıllarda 'Sanat sanat içindir.’ sözünü ortaya atmıştı. Çok eski bir söz, ama o kadar istismar edildi ki sözü ve kendisinin itibarıyla bile oynandı. Aslında bu söz modern dünyayı, insanı, sanatı tanımlayan, insanlık yönelimini öngören çok önemli bir sözdü. Bu sözü anlamayanlar veya anlayıp da altından kalkamayanlar 'Sanat toplum içindir.' sözünü ortaya atmışlardı ve yıllardır sanatsal zihniyetimiz değirmen taşının arasında ezilen buğday misali bu iki sözün arasında iğdiş edildi. T. Gauter krallığa, dine, aristokrasiye, ideolojiye bağımlı sanatı ve sanatçıyı bağımsızlaştırmak ve toplumsal itibar kazandırmak için söz alıyordu. Yeni bir sanat kavrayışıydı bu. Sanatı hayatla yeni bir düzlemde buluşturma, kucaklaştırma çabasıydı. Sanatta yeni bir temsiliyet alanı açma çabası belki de. Sanatın yalnızca kendine sorumlu olduğunu ve kendine hizmet etmesi gerektiğini söylemeye çalışıyordu. T. Gautier sayesinde modernist reflekslerimiz gelişti ve sürekli sanatsal biçim arayışları sanat dünyamızı belirledi. Her zaman farklı bir sanat yapılabileceğinin önünü açtı. Sanata yeni bir perspektif, yaratıcı alan açtı. Bunlar olmasaydı inanın klasik, pastoral ve başkasına ait dünyanın sanatını yapıyor olacaktık.
J. Baudrillard adında bir filozof çıkıyor; gerçek dünya ile imgeleri arasında ayrım kalmadı artık insanlık imgelerle yönetiliyor, yaşanan şeyler aslında ‘gerçek’ olanlar değil imgelerdir, dediğinde hemencecik, işin kolayına kaçarak; postmodern, herkesi yanıltıyor o bir burjuva filozofu, diye yadırgıyoruz. 1991’de Körfez Savaşı’nın yaşanmadığını söylediğinde bu önemli filozofu delilikle, politik körlükle yargıladık. Oysa J. Baudrillard savaşın ne kadar konformist ve araçsal hale getirildiğine vurgu yapmak istemişti. Savaşların klasik biçimlerinden, ilkelerinden hangi noktalardan ayrıldığını ortaya sermek, değişen dünyayı tüm yönleriyle algılamaktı derdi. Körfez Savaşı yaşanmadı dediğinde Walter Benjamin’in işaret ettiği militarizmin yeni işleyiş şeklini, bu mekanizmanın medya ve siyasi ayağına işaret ediyordu. ‘Savaş’ karşısında kitlelerin nasıl edilgenleştiğini anlatmaya çalışmıştı. Ortada bir ‘savaş’ vardı, insanlar ölüyor ve bir yerler bombalanıyordu ama insanoğlunun alışık olduğu ‘savaş’ kavramının yetersiz kaldığı bir ‘savaş’ yaşanmıştı. J.Baudrillard bunu yazmıştı, yoksa ‘savaş’ yaşanmadı demiyordu. Yeri gelmişken J. Baudrillard’ın gerçek dünya ile imgeler arasında ayrımın kalmadığı tezini ortaya atması M. Foucault’un iktidar kavramına yeni boyut katmasıyla dikkat çeker. Ayrıca M. Foucault, A. Gramsci’den yararlanarak geliştirdiği iktidar kavramını; modern öncesi şiddet toplumundan günümüz gözetim/denetim topluma nasıl geçildiğini, iktidarın yeniden kurumsallaşma biçimini ve iktidarın açık alandan kapalı alanlarda yeniden nasıl üretildiğini deşifre eden önemli bir düşünür ve filozoftu. J. Baudrillard, M. Foucault’nun iktidar kavramını reddetmez bilakis tarihsel sürecini önemser ve yeni biçimini ortaya koyar. İktidarın artık kapalı alana ihtiyacı olmadığı, açık alanda gerçeklik ile imgeleri arasında ayrımın kaldırılarak yeniden ürettiğine işaret eder. Bu iki düşünüre G. Deleuze ‘kontrol toplumları’ teorisiyle katılır ve başka bir mecraya taşır. Bu üç filozof /düşünür bugünkü toplumsal işleyişin anlaşılması ve çözümlenmesi için önemli bir yer tutar. Bu filozoflar anılmadan ne bir toplum analizi ne de siyasi analiz yapılmamalıdır, yapılırsa eksik ve güdük kalır.
G. Deleuze haklı olarak günümüzde toplumsal kurumların sanata hasım olduğunu ve yok etmeye çalıştığını, bunu gerçekleştiremediğinde kendi ihtiyaçlarına göre sanatı biçimlendirmeye çalıştığını iddia eder. Çünkü bu kurumlar insanların arzularını alışkanlığa, habitosa dönüştürür ve yaşam kalıbına dönüştürdüğünden dolayı da yaratıcılığın kaynağı olan arzunun bu şekilde törpülendiğini veya farklı şekillere yönlendirdiğini anlatır. Sanat bu saldırıya karşı kendini ortaya koyan direniş alanıdır. G. Deleuze göre ‘yersizyurtsuzlaştırılmış’ dağınık, ‘göçebe olmuş’ özne yani ‘makineleşme’ veya ‘organsız beden’ kendini kuramaz. (Yapısalcılık tam da bu alanı önemser. Organı bir metafor olarak almak gerekir.) S. Fredun’un aile içine sıkıştırılmış egeonun olmadığını psikanalizle bu kimliksizliğin, bireyselleşmenin açıklanamayacağını ancak bunu ‘şizoanaliz’ yani dış dünyayla, ‘demolarla’ algılanan yurtlaşma ve bireyselliğin çözümlenebileceğine vurgu yapar.
G. Deleuze bu tezlerinin büyük çoğunu M. Foucault’ya yaslar. G. Deleuze’de sanat formlaştırılmaya çalıştırılan veya 'sapkınlık' olarak görülen, disipline edilmeye çalışılan arzuya, güdüye sadık kalarak kendini ortaya koyar. Yaratıcılığın kaynağı söz edilen arzu/güdüdür, insanın doğal ve hayvani halidir. Egodan ve yaratıcılıktan önceki haldir ve hayvani olandır. G. Deleuze modern çağın suç anlayışını ve sanatsal yaratıyı ortaklaştırır. Bunu ‘şizoanaliz’ temelinde yapar. ‘Göçebeleşmiş’ birey bir sarkaç gibi ‘demolar’la’ sürekli ‘habitos’lar’ yaratır veya içinde yer alır. Arzu yani güdüsü bu form içinde sıkışır ve bir çıkış noktası arar. Birey kendi gerçekliğinden başka bir gerçekliğe geçer. Kendi olamayan gerçekliktir bu. İşinde gücünde tarif edilen birey bu sıkışmışlıktan kendi olmayan kendi olarak sıyrılmaya, kendini yeniden var etmeye çalışır. Özenin kendine, kendi benliğine yabancılaşmaya karşı yabancılaşarak eylemde bulunması. Suç ve sanat bu anlamda (analoji kurulduğunda) ortaklaştırılır. K. Marks ve F. Hegel yabancılaşmasının dışında bir yabancılaşmadır bu. Nedensiz bir eylemdir bu. M. Foucault seri katilleri buna örnek olarak gösterir. Tanımadığı, düşmanı olmadığı yani hedeflemediği insanların öldürülmesi. Bu öldürme eyleminde bulunan katil bir rahatlama hisseder ve tekrar eski rolüne kişiliğine döner. Burada cinayeti işleyen kişinin muhatap olduğu hukuk tartışmalı bir konudur. Burada önemli olan G. Deleuze bu katillerin eğilimlerine benzer sanatçıların bir arzu içinde olduklarının bunun sonucunda yaratılan eserin bitinceye dek bir ‘esersizleşme’ sürecinde depresif durumda olduğunu vurgular. Eser bitince sanatçı seri katil gibi rahatlayıp, normalleştiğini, eserin ‘esersizleşmesinin’ de eserin bitimiyle eser haline geldiğini anlatır. F. Kafka, S. Beckett ve diğerlerinin yaratma süreçleri buna örnek gösterilir. G. Deleuze kurumların veremediği veya önünü kestiği 'iştahların', ‘arzuları’ bireylere hatırlatan, yaşatan ve veren tek şey sanattır, der. Kısaca G. Deleuze'un sanat anlayışı ‘makineleşmeye’, ‘kimliksizleşmeye’, ‘göçebeliğe’, savrulmalara, ‘habituslara’ karşı en korunaklı ve tedavi edici alandır. Sanatı önemsememizin yegâne sebebi işte bu anlatılanlardır. Modern veya postmodern denilen çağ insandan ne kadar uzak değil mi, oysa elimizde büyük bir silah var ve bu silah insanın varoluşundan günümüze kuşaktan kuşağa aktarılan sanattır.
T. Adorno sanat-iktidar konusunu işlerken; topluma meydan okumak onun diline de meydan okumayı içerir, diyen bir filozof ve düzyazıda sentakstan, gramere sözcüklerden tümcelere hatta noktalama işaretlerinden kopmayı önerirken bizim şairler kazayla edindikleri yeri korumakla, sanatçı kıyımı yapmakla hemhal içindeler. ‘Kuşak tartışması’ başta olmak üzere bütün iktidar çekişmeleri aslında edebiyat ve şiir dünyasının dışından taşınmakta. Eğer iktidara yaslanılıyorsa veya edinilmiş olan değil de verili bir kariyerizmden güç alınılıyorsa ortada ‘sanat kaygısından’ söz edemeyiz. Farklı bir dünyada yaşıyoruz, bunu kimimiz farkında, kimiz değil ama hepimiz bu farklı dünyanın içinde söz almayı başardığımızı düşünmüyorum. Sanat artık bir iktidar alanı olmuştur. Bunun nedeni; sanatın endüstriyel bir alanı tutmasıdır. Bir spor olan futbol gibi endüstrileşmiştir. Futbol artık spordan çok daha başka, kapsamlı bir şeydir. Sanatta artık kültür alanının dışına taşmıştır, bütün bir hayatı kuşatmıştır. E. Kant’ın sanatta ‘özerklik algısı’ estetik kuramcılar tarafından bugüne değin yıkılamamıştı ancak postmodern dünya bunu pratik olarak yıkmış veya sarsmış olduğu söylenebilir.
Güncel sanat tartışmalarına baktığımızda; gerek dergiler ve sosyal medyada konuşulanlar, yazılanlar sanata dair olmadıklarını daha çok kariyerizm veya prestij temelli yürütüldüğüne tanık olmaktayız. G. Deleuz’un anlattığı gibi ‘suç ve aruz’ ilişkisine tanık olmaktayız. Yazılıp çizilenlere bakıldığında sanatsal yaratıcılık kabız durumuna düştüğünde ‘arzu’ bir katilin yaşadığı yabancılaşma sancısından farksız dışa vurmalarla karşılaşırız. Karalama, intikam, hırs, tatminsiz bir ego artık belirleyicidir. Sanatçı kendi gündeminden uzaklaşır, onu belirleyen bir dünya içinden söz almaya başlar. Bu dünya yoğun rekabetin, oteritenin ve kapitalist piyasanın belirlediği, oradan beslendiği G. Deleuze’un dışarda bıraktığı ‘demolar’ diyarıdır. Dergi sahipleri, yayınevleri, üniversite kürsüleri, eleştirmenler artık sanat için çalışmıyorlar piyasanın ihtiyaçlarına göre belirleniyorlar. Bu ihtiyaca göre otoriteler, kanonlar inşa edilmekte. Beğenimizi, estetik yargılarımız artık piyasa belirlemiş durumda. Sanat ya iktidar alanı ya da iktidar aracı olarak ikame edilmiş durumda.
Peki, bu durum nasıl yıkılacak? G. Deleuze bakarsak direniş cepheleri keşfederek, oralarda mevzilenerek olanaklı olduğu söylenebilir. Yani sanat ancak direniş alanlarında uygulanacak bir yaratıcı pratik. M. Foucault ‘disiplin/denetim/gözetim toplumları’, ‘kapatılmış toplumlardan’ G. Deleuze’un sık sık vurguladığı ‘kontrol toplumlarına’ geçiş sürecini yaşadığımız bu dönemde sanatın hayatla ilişkisi üzerinden yeniden düşünmek gerekir. Artık yeni bir dünyada yaşıyoruz ve bu dünyada söz alacaklar, itiraz edecekler yeni araçlar edinmelidir. Yeni eleştiri bu temelde gelişmelidir. Dolaysıyla bugün kültür endüstrisinin dayatmalarına, üretim odaklarında otorite ilan etmiş olanlara karşı söz söylemek gerekir. Ancak bununla yetinilmemeli. ‘Kontrol toplumu’ hızla yeni araçlar yaratarak yalnız bireyi değil sanat ve üretim sürecine de sirayet etmekte. Yapılanlar merkezi bir yerden planlanıp hayata geçirilmiyor. Çünkü merkez dağılmış durumda. Her alanda bu gözlenmekte. Sanatta, politik dünyada, sokakta, mahallede artık merkez her yer. Toplumsal kuşak, edebiyat içinde tartışılan ve hiyeraşi, oterite telkin eden kuşak (bireysel anlamda usta-çırak) ilişkileri artık yok. Bu dağınıklık bilinciyle her yerde sürece karşı kendi etos’umuzu yaratmamız gerekir. Hızlı bir akış içindeyiz, gerçek olan bu. Temsiliyet içinde hakikati değil temsiliyetin dışında hakikati aramalıyız. Verili, eskimiş temsiliyetle karşımıza çıkan otorite, kariyer, prestij düşkünlerinin yaratıcı faaliyetimizi belirlemesine izin vermediğimiz gibi onlardan sıyrılmış bir özneleşme ve yaratıcı arketip modeller yaratılmalıdır. Modern sanat kavramlaştırılabilir olanla temsil edilebilir olan arasındaki ayrımı kendine yaratıcı zemin olarak seçerken gerçeğin birliğine özlem çeker. Oysa bugünün sanatı temsiliyetin parçalandığı dolaysıyla hakikatin ve gerçekliğin dağıldığı durumu veya akışı kendine zemin seçer ve gerçeğin birliğini reddeder. Merkez de bundan dağılmıştır. Sanat bu dağınıklığın, saçılmanın yaratığı akış içinde ortaya çıkan enerjiyle söz alır.