Dersim müşkilesi (2) Rakamlar- Kayıp kızlar
Şunu bilmemiz gerekiyor ki Dersimli kendi geleneklerine bağlılıkta tavizsizdi ve bugün de geleneklerinin yaşaması için mücadele veren bir yöredir Dersim. Cumhuriyetin kurulduğu yıllarda Dersimli kendi geleneklerini yaşatmak ve buna göre yaşamak arzusundaydı. Ulusalcı akıl, Dersim ve diğer bölgelerde kimsenin 'kendisi' olarak yaşamasına izin vermiyordu. Yoksa şapka ve kılık kıyafet devrim addedilip dayatılır, bu uygulamalara karşı çıkanlar en ağır şekilde cezalandırılır mıydı?
Buna rağmen sürecin tehlikeli boyutunu gören Dersimliler silahlarını teslim etmiş, devletin bir katliama girişmemesi için yetkililere haber de göndermişlerdi. Doğrusunu isterseniz Dersim’de isyan-misyan olmadı, İnönü adeta 1925 Şeyh Said ve sonrası dönemin bütün kin ve garezini burada kusturdu. (Aslında Şeyh Said dönemiyle ilgili arşivlerin açılması halinde öyle inanıyorum ki resmi tarihi yerlerde süründürecektir)
Bakın dönemin başbakanı İsmet İnönü Dersim ile ilgi neler söylemiş?
İnönü, Seyit Rıza’nın 10 Eylül 1937 tarihinde teslim olmasından hemen sonra 18 Eylül de TBMM'de Dersim ile ilgi şunları söyler: "Cumhuriyetin imar ve ıslah programına muhalefet eden, nüfusları az olmakla beraber altı aşirettir. Bugün bu altı aşiretten birinin reisi imha edilmiş ve diğer reislerin hepsi yakalanmış ve adalete teslim edilmiştir." (Bkz. Meclis tutanakları)
Meğer neymiş? Dersimliler 'imar ve ıslaha' muhalefet etmişler!
Kimler? Sadece '6 (altı) aşiretin bir kısmı…' Haklı olarak soruyoruz;
İnönü’nün dediği isyan “6 aşiretin bir kısmı” ile ise, bu ‘isyan’ı bu '6 aşiret'in bir kısmı' nasıl çıkardı? Bu 6 Aşiretin bir kısmı ile isyan çıkarılabilir mi? Peki,
İnönü burada neden 'isyan' değil de 'muhalefet' diyor? İsyan ile muhalefet arasındaki farkı bilmiyor mu? O halde ‘muhalefet’ olan şey neden idamdan önce isyan olarak adlandırıldı ve neden sonraki yıllarda yeniden isyan olarak sunuldu? Bu soruları kim cevaplayacaksa cevaplasın da bizi de inandırsın. Dindarlara, Kürtlere, Alevilere düşmanlıkla dolu İnönü’nün maksadı belliydi. Dersimliler isyan etmek isteseydi hiç silahlarını teslim eder miydi?
1935 ve sonrasında meclis başkanlığı yapmış olan Renda (1. bölümde sehven 1924'te meclis başkanı olarak yazmıştık) gibi devlet adına İnönü de “Vazifemiz, Türk vatanı içinde bulunanları mutlaka Türk yapmaktır. Türklüğe ve Türkçülüğe muhalefet edecek unsurları kesip atacağız” diyorsa orada Türk ve Türkçü olmayanlar isyan etse de etmese de zaten “kesilip atılacak”lardır. Bundan başka seçenek var mı? Dolayısıyla Kürtlerin, Kızılbaşların, Rumların, Ermenilerin, Zazaların kesilip atılma kararı 1925'deki Şark Islahat Planıyla verilmişti zaten. Kaldı ki bu “siyaset belgesi”nden önce de, katliamların “hukuksal belgesi” olan 1924 Anayasası hazırlanmıştır.
Dersim katliamını, akan kanın üstünü örtmek isteyenlere söylüyorum; Nasıl bir katliam yapıldığını gerçekten biliyor musunuz? İhsan Sabri Çağlayangil –ki o dönem Malatya emniyet müdürüdür- katliamı nasıl anlatıyor bakalım;
“Neticeyi söylüyorum. (…) Mağaralara iltica etmişlerdi. Ordu zehirli gaz kullandı. Mağaraların kapısının içinden ve bunları fare gibi zehirledi. 7’den 70’e Dersim Kürtlerini kestiler. Kanlı bir hareket oldu. Dersim davası da bitti. Hükümet otoritesi de köye ve Dersim’e girdi. Dersim böyle bitti.” (İhsan Sabri Çağlayangil)
Hal böyleyken hala katliamda haberi ve emri olmamıştır diye Atatürk’ü beri kılanlar var.
Çağlayangil’in itiraflarında Atatürk’ün “Bu meseleyi kökünden hallediniz” dediğini ve Kılıçdaroğlu’nun yaptığı röportajda da Dersim’e vali olarak atanan General Abdullah Alpdoğan’a Atatürk’ün, “Bütün ordu iştirak etsin ve Dersim’i temizleyin” emrini verdiğini Çağlayangil itiraf ediyor.
Atatürk’e Dersim katliamıyla ilgili en ayrıntısına kadar haber verildiğini biliyoruz. Hatta idam gecesi Atatürk'ün Elazığ'da idam meydanına çok yakın olan Gar'da Seyit Rıza'yla görüştüğü ve bu görüşmelerdeki konuşmalardan dolayı idam öncesi Seyit Rıza'nın "Ben sizin hilelerinizle baş edemedim, bu bana dert oldu, ama ben de sizin önünüzde diz çökmedim, bu da size dert olsun!” dediğini de biliyoruz.
Üzücü bir diğer durum da ajanlıkla suçlamanın halktaki karşılığını bilen İT'çiler Ş. Sait'te olduğu gibi S. Rıza'yı da İngiliz ajanlığıyla karalıyorlar. Bakınız:
Osmanlı İmparatorluğu I. Dünya Savaşından yenik çıkmış ve İttihatçıların üst düzey kadroları Alman dostlarının yardımlarıyla yurt dışına kaçıp gitmişler. Kaçamayanlar İngilizlere yakalanmamak için Anadolu’ya geçmişlerdi.
Bu yıllar İngilizlerin yıllarıdır. Her şey İngilizlerin istediği gibi gidiyor ve İngiliz hayranlığı yaygındır. Anlayacağınız konjonktür tamamen İngilizlerden yana.
Tarih 14 Kasım 1918, İstanbul'a gelip Pera Palas'ta ikamete başlamış olan Mustafa Kemal, İngilizlerin Daily Mail Gazetesi'nin muhabiri G. Ward Price'ı aracı yaparak General Harrington'la görüşmek ister. Price, Pera Palas'ta yaptığı görüşmede, Mustafa Kemal'in yapmak istediği bir teklif için Britanya resmi makamlarıyla nasıl temas edeceğini anlattığı hatıralarında Mustafa Kemal’in ona:
"Bu harpte yanlış cephede savaştık, dedi, eski dostumuz Britanyalılarla asla kavga etmek istemezdik... Biliyoruz, partiyi kaybettik... Anadolu'nun Müttefik Devletler tarafından işgal edileceğini tamamen biliyordum... Bu topraklar üzerindeki bir Britanya idaresinden o kadar hoşnutsuzluk gösterilmemesi gerektir… Eğer İngilizler Anadolu için sorumluluk kabul edecek olurlarsa Britanya idaresinde bulunan tecrübeli Türk valileri ile işbirliği halinde çalışmak ihtiyacını duyacaklardır. Böyle bir salahiyet dâhilinde hizmetlerimi arz edebileceğim münasip bir yerin mevcut olup olmayacağını bilmek isterim"* dediğini yazıyor. Bu belge bugüne kadar bilinmiyor muydu? Kimse “M. Kemal İngilizlerle karşılığında Anadolu'da valilik olmak üzere anlaşmak istedi” diyebildi mi?
Ama bir yanda Şeyh Said için İngilizlerle işbirliği yaptı deyin, bir yandan da Seyit Rıza’nın İngilizlerle çalıştığını iddia edin ve belge istendiğinde de yukarıda M. Kemal hakkında yazılan belge gibi bir belge bile getiremeyin.
Evet, bilmemiz gereken şey, Seyit Rıza'nın İngiliz ajanı olmadığı ve İngilizlerle anlaşıp isyan başlatmadığıdır. Katliam, İnönü ve tek tipçi CHP’lilerin Türkleştiremedikleri Dersimlilerden intikam almalarıyla alakalıydı.
Gelin katliam sonrası rakamlara bakalım da amacın ne olduğunu daha net görelim:
Dersim'de 90 Aşiretten 347 önde gelen aile Ege illerine ve Trakya bölgesine sürgün edilir. 72 aile Tekirdağ'a, 38 aile Edirne'ye sürülür.
56 aile Kırklareli'ne, 65 aile Balıkesir'e, 73 aile Manisa'ya ve 34 aile de İzmir’e sürülüp mecburi iskâna tabi tutulur.
Tekirdağ merkez kazasına toplam 16, Hayrabolu kazasına 14, Malkara kazasına 8, Saray ilçesine 19, Çorlu ilçesine de 15 aile sürülür.
Vize ilçesine 9, Babaeski’ye 11, Lüleburgaz’a ise 18 aile mecburi iskâna tabi tutulur.
1938'in bahar aylarına gelindiğinde yapılacak harekât için her şeyi düşünen hükümet,
Resmi belgelere göre Elâzığ'da faaliyet gösteren Turan Matbaası'nda 'kundaklama bilgisi' içeren bir de el kitapçığı da bastırmış.
Köy baskınlarının, ev yakmaların nasıl yapılacağını anlatan kitapçıklar, bölgeye sevk edilen tüm subaylara dağıtılmış.
İçişleri Bakanı Şükrü Kaya'nın 1931'deki raporunda "Tamamen temizleyelim" dediği Dersim'de, İsmet İnönü'nün 1935'deki 4 aşamalı raporu sonrası düğmeye basıldı. Bölgenin silahtan arındırılması ve (bölgeye askeri intikalin daha seri ve kısa olması için) yolların ve karakolların yapılması karara bağlandı.
Dersim katliamında kaç kişinin öldüğü ya da sürgüne gönderildiği tartışıldı durdu. Resmi raporlar 10 bin, tarihçiler 30 binden bahsetti. Dersim'le ilgili 1937 tarihli Dördüncü Umum Müfettişlik Raporu'na göre 13 bin 160 kişi öldü, 11 bin 818 kişi sürgün edildi.
O dönemde gerçekleşen nüfus artış hızı düşünüldüğünde Dersim nüfusunun en az 140 bin seviyesinde olması gerektiğinden hareket eden bilimsel araştırmaya göre, bölgede en az 50 bin kişi kayıp.
Peki, kamuoyunda 'Dersim'in Kayıp Kızları' olarak bilinen olay ne ola ki?
Jandarma Genel Komutanlığı belgelerinde, Dersimli çocukların nasıl devşirileceği detaylarıyla anlatılıyor. Ailelerinden alınan Dersimli kız çocuklarının Türk gençleriyle evlendirilerek asimile edilmesi sağlanacaktır.
(Geçen gün "... Şunu bilsinler ki AK Partili Alevi olamaz, Aleviler de AK Partili olmaz" diyen CHP'li milletvekili Sekine Öz'e ithaf olunur. Sayın milletvekili partisi olan CHP’nin Alevi kızlarına ne yaptığını bildiği için mi böyle konuştu?)
Şimdi yüzleşme zamanı, duygularımızı kontrol altında tutarak gerçeklerimizle yüzleşelim ki gelecekte keşkelerimiz, özürlerimiz bizi mahkûm etmesin.
Twitter: @ahmetay_
Bu yazı dizisini hazırlarken Sayın Lütfü KAYAN, Ahmet Yıldız, Esra Erdoğan, Nevzat ÇİÇEK, Kâzım GÜNDOĞAN, Hüseyin YAYMAN, Uğur MUMCU, TORİ gibi isimlerden istifade ettim minnettarım.
*(Price'ın Extra-Special Correspondent (Çok Özel Yazışmalar) adlı kitabından (1957, sayfa 104) aktaran Gotthard Jaeschke, Kurtuluş Savaşı ile İlgili İngiliz Belgeleri, Çeviren: Cemal Köprülü, Ankara 1991, Türk Tarih Kurumu Yayınları, s. 98.)