12 Mart’ta nasıl asker kişi olduk
12 Mart 1971 darbesinin ardından açılan siyasi davalardan tutuklananlar, Mamak Askerî Cezaevi’ne konuldular. Burası, adından da anlaşılacağı gibi, askerler için inşa edilmişti.
Asker tutuklulara askerî kurallar uygulanıyordu. Sabah içtiması, sayım düzeni askerî nizam içinde yapılıyordu. Cezaevinin müdürü Albay M. Kemal Saldıraner, eski bir Kore savaşçısı ve gazisiydi. Otoriteye meraklı, anti-komünist kişiliğiyle klasik bir askerdi.
Biz darbenin ardından ilk kez buraya geldiğimizde asker tutuklular da bizimle kalıyordu. Sonra onları başka yere naklettiler. Albay Saldıraner, bizi de “asker kişi” gibi yönetmek ve hizaya sokmak niyetindeydi.
Havalandırmada, sabah ve akşam sayımlarında, askerî düzen içinde hareket etmemizi, saçlarımızın“asker tıraşı” şeklinde olmasını istiyordu. Biz, sivil olduğumuzu, askerî nizamı kabul etmeyeceğimizi söylüyorduk.
Saldıraner bir orta yol olarak, “Sizi subay statüsünde asker kişi kabul edeyim” önerisinde bulundu. Reddettik. Çünkü bu da üzerimizde bir askerî hiyerarşi kurulması anlamına gelecekti.
Asker istedi kanun değişti
Aradan çok zaman geçmedi. TBMM’de, “Askeri Mahkemelerin Kuruluşu ve Yargılama Usulü Hakkında Kanun”un bazı maddeleri değiştirilerek, “Askeri mahkemelerin tutukladığı kişiler asker kişi sayılırlar” hükmü, net bir şekilde bizleri de kapsayacak hâle getirildi.
Askerler, darbe döneminde açık olan ve faaliyetine devam eden TBMM’den, kanun değişikliğini, bir gecede geçirebilmişlerdi. Yani, Saldıraner’in elinde artık bir kanun vardı.
Koğuşlara girdi, saçların asker tıraşıyla kesileceğini, sabah ve akşam sayımlarının askerî nizama uygun bir şekilde gerçekleştirileceğini ilan etti. Kabul etmedik.
O günden sonra, bir askerî şiddet dönemi başladı. Askerî sayım nizamını kabul etmiyorduk, askerleri üstümüze saldırtıyorlardı. Bazılarımızı aramızdan alıp tek kişilik hücrelere koyuyorlardı.
Mahir Çayanlar kaçmıştı
Açlık grevine başladık. Kapıları kapattık ve direnişe geçtik. Sanırım dört beş gün geçti. Bir gün, askerler kapı ve pencerelere dayandılar. Mamak 228. Piyade Alayı Komutanı, “Hemen kapıları açmazsanız zorla gireceğiz” gibi bir ifade kullandı. Silahların namluları pencerelerden üzerimize yöneldi. Kaynak makineleri çalışmaya başladı. Durumun çok ciddi olduğu belliydi. Kapıları açtık. Askerler başlarında subayları olduğu hâlde hızla içeriye koşuştular. Duvar diplerine baktılar.
Sonradan anladık ki, Mahir Çayan ve dört arkadaşı, yine bu şekilde İstanbul Maltepe Askerî Cezaevi’nde açlık grevine başlamış, kapıları kapatarak askeri oyalamış ve hazırladıkları tünelden kaçmışlardı. Mamak’taki subayların endişesi, Deniz Gezmişlerin de benzer şekilde kaçmış olabilecekleri yönündeydi.
12 Mart’ın 42. yıldönümündeyiz... “Asker kişi” kavramının, Türkiye’nin günümüze dek uzanan yakın tarihinin temel toplumsal kodlarından birini oluşturduğunu söyleyebiliriz.
Askerî mahkemeler, yıllarca, rastgele bir şekilde ve canları istedikçe sivilleri yargıladılar, gündelik yaşama müdahale ettiler. Şimdi bunların bir kısmını geride bırakmakta olsak da, elbette asker“normal bir rejim”de olması gereken yerde değil. Hâlâ askerî mahkemeler var, hâlâ askerin bütçesi sivil denetime kapalı, hâlâ Savunma Bakanı, Genelkurmay Başkanı’nın arkasından yürüyor.
42 yılda yaşanmış olan değişimi küçümseyemeyiz. Şu an, askerlerin sivil mahkemelerde hesap veriyor oldukları bir düzlemdeyiz...
Tabii, “demokrasinin yerli yerine oturmakta olduğu” bir yolculuktan söz etmek hâlâ çok zor. Türkiye, önündeki asıl sorunu, yani Kürt sorununu çözme yönünde bir ataklık gösterebilirse, demokrasinin “aktif öncelik”ler arasına girmesi şansı doğabilir.
“Asker kişi”lerden değil “gerçek birey”lerden oluşan bir toplum şekillenebilir.