İran’da ‘isyankârlar’ ve ‘sapkın akıma’ geçit yok!
İran, 14 haziranda 10 yıllık gidişatı belirleyecek cumhurbaşkanlığı seçimine gidiyor. Mahmud Ahmedinecad’ın ikinci kez tartışmalı biçimde seçildiği 2009’da Tahran’daydım. Siyasi hayatın canlılığı karşısında şaşkına dönmüş, seçim öncesindeki müthiş heyecana ve sonrasındaki derin hayalkırıklığı ile baskılara tanıklık etmiştim.
Dört yıl sonra şimdi aynı heyecanın olmayacağı aşikâr. Ortada “heyecan yaratacak” bir aday yok. Zira “başa bela” görülen iki aday ekarte edildi. Kurumsal yapının “İsyankâr” diye andığı kanadın medet umabileceği eski Cumhurbaşkanı Haşimi Rafsancani ile “sapkın akım” denen kanadın adayı ve Ahmedinejad’ın dünürü Esfendiyar Rahim Meşai diskalifiye edildi. 12 üyeli Anayasayı Koruyucular Konseyi, (Şûra-yı Nigehban) dinî liderAyetullah Ali Hamaney’in ağırlığını koymasıyla geçen hafta başvuran 686 kişiden 678’inin üzerini çizdi, sekiz kişiyi adaylığa “layık gördü”. Yani ortada muhafazakâr ulema ve dinî lidere yakın isimleri içeren bir liste var.
Hamaney’in adamları...
Siyasi partiler yerine “baskı gruplarının” hâkim olduğu İran siyasetinde dikkat çeken adayların hepsi İlkeciler (Usulgerayan) grubundan. Öne çıkan üç isim var: Said Celili, nükleer programının başmüzakerecisi ve Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi Genel Sekreteri. Ali Ekber Velayeti, Hamaney’in dış politika danışmanı. Muhammed Bakır Galibaf Tahran Belediye Başkanı ve eski Devrim Muhafızları Hava Kuvvetleri komutanı. Galibaf’ın en son 1999’daki öğrenci isyanında Besiç güçlerine göstericilere şiddet kullanmalarını telkin ederken kayıtları çıktı. Ayrıca eski Devrim Muhafızları komutanı ve Uzmanlar Konseyi sekreteri Muhsin Rızai, Hamaney’in yardımcısı ve Meclis Başkanı Gulam Ali Haddad Adil ve eski İletişim Bakanı Muhammed Garazi var.
İki zayıf reformcu
Kısmen reform cephesini iki isim temsil edecek. Rafsancani’ye yakın eski nükleer müzakereci ve Ulusal Güvenlik Şefi Hasan Ruhani ile 1997-2005 yıllarındaki reformcu Cumhurbaşkanı Muhammed Hatemi’nin yardımcısı Muhammed Rıza Arif... Fakat ikisi de “zayıf” isimler.
“Köpekbalığı” tehlikeli
Hamaney, Konsey’in kararını geçersiz sayıp iki ismi hâlâ onaylayabilir. Fakat 2009’un dersleri ona aksini söylüyor olsa gerek. Tam da İran’ın yaptırımlarla zorlandığı, diplomatik, askerî meydan okumalar yaşadığı bir sırada “güvenli geçiş” istediği aşikâr. Bu yüzden 78 yaşındaki “köpekbalığı”lakaplı Rafsancani tehlikeydi.
Pragmatik/liberal Rafsancani, dişe dokunur reformcu bir adayın yokluğunda, hem “isyankâr” hem pragmatik kanat tarafından sahiplenilecekti. 2009’da reformcu Yeşil Hareket’i desteklemiş, kızı ve oğlu“devlet karşıtı” faaliyetlerden hapse atılmıştı. Diskalifiye gerekçesi belirtilmese de “çok yaşlı”olduğu ima edildi. Oysa İran Meclisi geçen yıl cumhurbaşkanlığı için yaş sınırı getirmeye kalkıştığında bizzat Şûra-yı Nigehban karşı çıkmıştı. Fakat Rafsancani, kararı sükûnetle karşıladı, itirazı da yok.
Yezdi bile “Efsunlu” dedi!
Esfendiyar Rahim Meşai ise, İslami karakteri, milli karakterin yeterince üzerinde tutmadığı için“sapkın akım”dan sayılıyor. Kentli yoksulları temsil ediyor. Popülist milliyetçi. Bir vakitler destekçileri olan Ayetullah Misbah Yezdi bile onu “İslam’a en büyük tehdit” diye niteledi. Yezdi, eski müttefiki Ahmedinecad için de “Efsunlanmış” dedi. Hameney, 2009 seçimi sonrası dünürünü yardımcısı yapmak isteyen Ahmedinecad’ı azille yola getirmişti. Şimdi de Meşai’in adaylığını engelledi. Ahmedinecad’ın elindeki “yolsuzluk” dosyalarını kullanarak Meşai’nin adaylığına itiraz edip etmeyeceği ise meçhul.
2009’daki Yeşil Hareket’in esamisi okunmuyor. Ahmedinecad’ın 2009’daki rakipleri Mir Hüseyin Musavi (eşi Zehra Rahnavard) ile Mehdi Kerrubi, Şubat 2011’deki protesto dalgasından beri ev hapsinde. Yüzlerce eylemci, onlarca gazeteci hapislerde.
Hatta baskılar Ahmedinecad/ Meşai kampına sıçradı, pek çok yerde onlara sadık ulema tutuklandı. Meşai’yi destekleyen beş websitesi kapatıldı.
Boykotla olmaz
Boykottan da medet ummak zor. Bu seçimde ilk kez aynı gün belediye ve yerel seçimler de yapılacak. Hamaney’in sistemin meşruiyetini göstermeye ihtiyacı var. Ve zaten İran’da oy kullanmak zorunlu. Kullanmayınca hükümette yahut yarı resmî kurumlarda iş bulma şansın yok. Bu da bedava konut, destek, maaş primine veda etmek demek.
İslam Devrimi’nin meşruiyeti ve İranlıların yüzyıllık temsilî yönetim mücadelesini anlamadan bu ülkeyi anlamak zor. 2009’da seçim sonrası onbinlerce kişinin kollarında yeşil kurdelelerle “Oyum nerede” diye sokaklara çıktığına, eli sopalı Besiç güçleri yolları kesince çatılarda “tekbir sesleriyle”protestolarını sürdürdüklerine tanıklık etmiştim. En dikkatimi çeken reformcu gençlerin “İslam Devrimi ve İslam Cumhuriyeti’nin ideallerini geri istiyoruz” haykırışları olmuştu.
Sistem, devrimin “teokratik” ve “cumhuriyetçi” iki mirasının dengelerine dayanıyordu. 2009’la birlikte dengeler tümden ilkine evrilmeye başlamıştı, anlaşılan bu seçimle durum pekişecek..
***
Suriye cephesinde değişen bir şey yok...
Suriyeli muhalifler, ABD ile Rusya’nın yeni “barış girişimine” yanıt verebilmek ve kendilerini temsil edecek yeni liderliği seçebilmek için üç gündür İstanbul’da toplantıdaydı. Bu yazı yazıldığında Rusya, Suriye hükümetinin yeni konferansı “ilkesel olarak” kabul ettiğini duyurmuş, muhaliflerden ise henüz tam sonuç çıkmamıştı. Muhalifler toplantılarına martta istifa eden Ulusal Koalisyon’un lideriMuas el Hatip’in, “Esad’a 500 kadar destekçisi ile ülkeden birlikte çıkması” ve iktidarını Baasçı yardımcılarına devretmesini içeren 16 maddelik “geçiş planı” önerisiyle başladı. Koalisyonun kurulduğunda yayınladığı altı madde içinde yer alan “rejimden hiç kimse ile diyalog içinde olmamak ve müzakere etmemek” kararı bir yana toplantıdan sızan bilgiler koalisyon önerilerinin desteklemediği bu önerinin “ölü belge” olduğu. Muhaliflerin yeni liderlik seçimi sancısı da cabası. Müzakere masasına oturma koşulları da değişmiş görünmüyor: “Esad’ın kesinkes iktidardan gitmesi.” Fakat muhaliflerin “sırf Esad avantajlı çıkmasın” diye konferansa gidecekleri, “bir sonuç beklemedikleri” anlaşılıyor. Rusya ve Suriye cephesi ise “önkoşulları” reddediyor.
Bu koşullarda “Cenevre-2”de müzakere masası kurulabilir mi, kurulabilse bile ne değişir meçhul. Tek veri, ABD ve Rusya’nın müzakere masasını kurmaktaki ısrarı. Dışişleri Bakanları John Kerry ileSergey Lavrov, pazartesi günü Paris’te yeniden buluşacak. Sahada Suriye-Lübnan sınırındaki Kuseyr cephesinde Hizbullah’ın Şam’a destek sağladığı sıkı çatışmalar var.
ABD silah tasarısı hayalkırıklığı
Peki hâl böyleyken, ABD yönetimi, Kerry’nin geçen hafta Amman’daki Suriye’nin Dostları Grubu’nun toplantısındaki “Esad müzakerelere iyi niyetle gelmezse, muhalifleri silahlandırma dahil desteği arttırma” vaadi yerine gelecek mi? Muhaliflerin sahada güçlenmesi için silah yardımı elzem, fakat Amerika’da şimdiden Kongre’de hazırlanan tasarı, beklentileri karşılamaktan uzak.
Senato Dışilişkiler Komitesi Başkanı Senatör Robert Menendez’in ortaya koyduğu, komitede onaylanan ve bağlayıcı da olmayan “Suriye Geçiş Destek Yasası”, üçe karşılık 15 oyla onaylandı. Özelliği “ilk askerî destek” beyanı olması. İnsani yardımın genişletilmesinin içeriyor, Esad yönetimine var olan silah ve petrol yaptırımlarını sağlamlaştırıyor, Rusya ile birlikte iç savaşı bitirmek üzere işbirliğini arttırmayı salık veriyor. İş “askerî desteğe” geldiğinde, “insan hakları, terörizm ve silahların kontrolü” şartını koşuyor. Dahası tasarının genel kuruldan geçmesi konusunda Amerikalıların umutsuz. Temsilciler Meclisi’ndeki Cumhuriyetçilerin çoğunun gönülsüz oldukları, Kongre’nin Obama ile ayrı düşmek istemeyeceği söyleniyor. Kongre onaylasa bile Obama’nın imzasının çıkmayacağı da...
Kıssadan hisse... Suriye cephesinde değişen bir şey yok.
***
Katar Emiri’nin “karmaşık toplumsal dokusu”
Bu haftanın en “trajikomik” beyanatı küçük fakat etkili Körfez monarşisi Katar’ın emirinden geldi.Şeyh Hamad bin Halifa el Thani, Doha’da bir konferansta konuştu. İsrail-Filistin meselesi ve Arap isyanlarına dair tutumlarını anlattı Şeyh. Ve demokrasiye öyle “devrimle” filan değil “ağır ağır geçmek gerektiğini” telkin etti. Vurgusu dikkat çekici: “Durum Arap dünyası için kritik. İnsanlar geniş çaplı reformlar, temelde de kamusal hayata katılım istiyorlar. Şiddeti arttırmaktansa diyalog tesis etmek için söylediklerini dinlemeliyiz. Fakat demokrasi kavramı oy kullanmaktan öte bir şeydir. Reform ve diyalog yoluyla aşamalı olarak değişimi aşılamalıyız. Çok hızlı değişimlerin olduğu yerlerde, toplumların karmaşık dokuları hesaba katılmadığında, çok tehlikeli sonuçlar doğabilir.”
İronik tabi. Katar, iki yıldır Suriye’ye “silah yoluyla demokrasi götürmeye” katkılarını esirgemiyor. Emir, Suriye’deki “karmaşık dokuyla” da başından beri ilgilenmiyor. Fakat 1,9 milyon nüfuslu Katar’da demokrasi ara ki bulasın. Ne seçilmiş bir parlamento, ne organize bir siyasi muhalefet, ne ifade özgürlüğü... El Cezire ile Arap âlemine “demokrasi” dersi veriliyor fakat medyada sansür yaygın. Emiri eleştiren şairlere ömür boyu hapis “reva görülebiliyor”.
Şeyh Thani, ülkesinde ne vakit seçim yapılacağı sorularını yanıtlamamış elbette. Fakat internette dolanırken, Doha News’ta bir yıl öncesinin haberine rastladım.. Emir, geçen yıl, üyelerini kendisinin atadığı danışma konseyinin 2013’ten itibaren seçimlerle belirleneceğini söylemiş. 30 üyeden 15’ini kendisi atayacağı, kalanının ise seçileceğini... “Toplumun karmaşık dokusu” yüzünden anlaşılan vaat olarak kaldı.
Obama’nın Emir gafı
Durumu idrak için Katar Emiri’nin nisan ortasındaki Amerika ziyaretine bakmalı. Amerikan Başkanı Barack Obama, Emir’i kabul ediyor, özellikle de Katar’ın Libya’daki askerî ve diplomatik yardımlarından memnuniyetini aktarıyor. Fakat Obama, daha sonra Chicago’daki akşam yemeğinde durumun ironisi ortaya sererken, mikrofonlara yakalanıyor. Obama, Emir için “Bir hayli etkili bir kişilik” diye söze başlıyor, bakın neler diyor: “Kendisi tüm Ortadoğu’da demokrasinin büyük destekçisi, teşvikçisi. Reform, reform, reform. Bunu El Cezire’de görüyorsunuz. Tabii kendisi anlamlı bir reform yapmıyor. Katar’da demokrasiye büyük bir yönelim yok. Fakat biliyor musunuz, bunun kısmen sebebi Katar’ın kişi başına düşen gelirinin yılda 145 bin dolar olması. Bu tabii pek çok sorunu çözüyor.” Obama, sözlerinin “kamuya malolduğunu” sonradan fark etti. Fakat doğru söze ne denir!
@ceydak
http://www.taraf.com.tr/ceyda-karan/makale-iran-da-isyankarlar-ve-sapkin-akima-gecit-yok.htm