İş ve aş kavgası
Geçtiğimiz günlerde Afgan sendikacıları ayaktaydı. Belki 30 yıldır ilk defa sendikaların düzenlediği yürüyüşlerde binlerce insan hükümetten “iş ve aş” istedi.
İş ve aş, savaşların yakıp, yıktığı ve hâlâ yakıp yıkmaya devam ettiği bu ülkede en önemli sorun. Bakmayın siz uluslararası medyada çıkan haberlere. Onlar Taliban’a, yabancı orduların yakında çekileceği gerçeğine, ondan sonra ülkede güvenliğin nasıl sağlanacağına yoğunlaşıyor. Onlarca yıldan beri büyük çoğunluğu yoksulluğa mahkûm olan Afgan köylüleri ve işçileri ise savaş kadar, hatta belki ondan da fazla, ekonomiye bakıyor.
Ne kadar işsiz var? Kaç kişi uluslararası yoksulluk standartlarının altında bir yaşam sürüdürüyor? Ortalama ücret kaç para?
Bütün bunlar gerçekçi yanıtı olmayan sorular. Çünkü ülkede sağlıklı veri toplamak da, istatistikler oluşturmak da olanaksız.
Oysa hergün patlayan ve düzinelerle sivil Afganın hayatına malolan bombaları konuşmak kolay. Bunun ardında ne yatıyor olabileceği üzerine spekülasyon yapmak daha da kolay. Öyle de oluyor.
Pakistan ve İran gibi komşuları, ABD ve AB gibi Batılıları, Hindistan veya Rusya gibi bölgesel güçleri suçlayan açıklamalar yapanlardan, “ülkenin bölünmez bütünlüğü”nden dem vuranlardan ya da “bu ülkeye Atatürk gibi modern bir diktatör lazım” türünden reçeteler önerenlerden geçilmiyor.
Buna karşılık ülkenin geleceğine derinlemesine kafa yoranların hepsi bir noktada birleşiyor: Afganistan’da istikrarın kilidi ekonomi.
2014 yılında yabancı ordular gidince, çoğu onlarla birlikte gelen “STK”lar da büyük ölçüde gidecek. STK sözcüğünü tırnak içinde yazıyorum, çünkü bunların da çoğu, devletlerin Afganistan için ayırdığı fonları proje bazında değerlendiren ve bu nedenle de hükümetlerin ağzına bakan kurumlar.
Bu fonlar Afganistan’da on yıldır inanılmaz bir ekonomik büyüme sağladı. ABD’nin müdahele ettiği 2001 yılından sonra Afganistan ekonomisi her yıl yüzde 11 dolayında büyüdü. Ama bu büyüme Afgan hükümetinin denetiminin dışında oldu. Çünkü ülkede iki resmi bütçe var. Biri normal devlet bütçesi, diğeri ise yabancı hükümetlerin Afganistan için ayırdığı fonlardan oluşan paralel bütçe.
2015 başından itibaren bu paralel bütçe ortadan kalkacak. Dış yardımlar belki hemen kesilmeyecek ama büyük oranda düşeceğinden herkes emin. Bunun sonucunda da, Dünya Bankası tahminlerine göre, yıllık büyüme yüzde 11’den 2015’te yüzde 3’e düşecek. Daha sonraki yıllarda düşüşün devam etmesi ve “negatif büyüme”ye geçilmesi bekleniyor. Yani Afgan ekonomisi küçülecek. Pay alınacak pasta küçülecek. Zaten zor olan ekmek kavgası daha da zorlaşacak.
Afganlar kısa süre içinde kendi kendini taşıyacak bir ekonomi yaratmak zorunda olduklarının farkında. Bunu yabancı uzmanlar da devamlı vurguluyor zaten. Fakat fazla da umut vermiyorlar. Çoğu neo-liberal ekonomi tezlerine köle olmuş yabancı ekonomi danışmanları, “yakın gelecekte Afganistan’ın ekonomik bakımdan bir şansı yok” diyor.
Yani Afganların tek şansı, ellerinde bulunan az sayıda fırsatı çok iyi değerlendirmekten geçiyor. Sinekten yağ çıkaracaklar, başka şansları yok.
İlk akla gelen enerji, maden ve ulaştırma sektörlerinin dışında da birşeyler yapılabileceğini tek söyleyen ise Afgan sendikalar birliği NUAE. Bu tezlerini desteklemek için Gülbahar Fabrikası’nı gösteriyorlar.
Gülbahar, Kabil’in kuzeydoğusundaki Kapisa vilayetinin bir ilçesi. Tarımdan yaşıyor. En önemli ürün pamuk.
Daha 1960’lı yıllarda bu ürünü değerlendirmek için Gülbahar Tekstil Fabrikası kurulmuş. Kuruluş yıllarında ve onu izleyen sosyalist hükümet dönemlerinde, devam eden savaşa rağmen, fabrika aralıksız çalışmış. 9 bin insan onlarca yıl ekmeğini buradan kazanmış. Kapisa zenginleşmiş. İnsanlar eğitim görmeye başlamış.
Yıkım sosyalist hükümetin devrilmesiyle başlamış. Kabil’de iç savaşın başladığı günlerde bölgedeki bazı mücahit komutanları da fabrikada makineleri ham demir olarak satmaya girişmiş. Fabrika kapanmış.
Kimsenin hakkını yemeyelim: O güne kadar mücahitlerin safında Sovyet ordusuna karşı savaşan birçok Kapisalı da bu yağmayı önlemek için çaba sarfetmiş. Fabrikanın komaya girmesini olmasa da, tamamen ölmesini engellemişler. NUAE Başkan Yardımcısı Şabrang, “daha fazlasını yapamazlardı” diyor, “çünkü o zaman silahlar konuşuyordu.”
O gün bugündür, Gülbahar’daki NUAE üyeleri fabrikalarının daha fazla yağmalanmaması için, elde silah tesisi bekliyor. “Birgün yine çalıştırılabilir” umuduyla, düzenli olarak her ay makinaları yağlıyorlar, bakım yapıyorlar.
Şabrang, bunun Gülbaharlılara umut vermekten fazla bir yararı olmadığını biliyor. Çünkü makinalar eski ve dünyada tekstil standartları değişti. Yine de NUAE, iç piyasada ve özellikle de devletin vereceği siparişlerle fabrikanın yine canlandırılabileceğine işaret ediyor. Örneğin, Afgan ordusunun üniformalarını Çin’de diktirmek yerine Gülbahar’a sipariş verilebileceğini vurguluyorlar. Kendisi de Kapisalı olan NUAE Başkan Yardımcısı Şabrang, “bir miktar yatırımla bu fabrika işler hale getirilebilir” diyor.
Fakat ne hükümet, ne de bugün artık yurtdışına yerleşmiş eski mal sahipleri fabrikaya beş kuruş yatırım yapmayı düşünmüyor. NUAE umudunu daha çok yabancılara bağlıyor. “Eskiden Almanlar çok yardım etmişti” diyorlar, “neden yarın da etmesinler ya da başka bir yabancı yatırımcı...”
Gülbahar Fabrikası, Afganistan’ın gelecekte yaşayacağı ekonomik sorunların hafifletilmesine önemli bir katkıda bulunabilir. Bu fabrikanın yeniden devreye sokulması, aynı kaderi paylaşmış başka fabrikaların canlandırılmasına da önayak olabilir.
Zaten Afganistan’ın başka bir şansı da yok. Ya kendi gücüne dayanarak –belki bir yabancı dostun uzatacağı eli tutarak- ayağa kalkacak ya da yeni savaşlara sürüklenecek.