Gezi direnişini neye benzetmeli
Son bir haftadır yaşananlar, bize farkına bile varmadığımız pek çok şeyin yanı sıra bir kez daha şunu gösterdi. En büyük baş belası tvitter değil, ‘cehalet’.. Gezi Parkı’nda kentin merkezinde kalan bir kaç ağaçlık alandan birisine çadır kurarak sahip çıkmakla başlayan; polisin ağır saldırıları ve ‘gazlı terörü’ sayesinde Taksim’i merkezine alan Türkiye çapında bir direnişe dönüşen kitlesel gösterileri neye benzetmeli? Kimisi 2011’deki Arap isyanlarından hareketle ‘Tahrir ruhu’nu yardıma çağırıyor, kimisi Occupy Wall Street (Wall Street’i İşgal) hareketini. Başbakan Tayyip Erdoğan bile çıkıp “Amerika’daki Occupy Wall Street sırasında 17 kişi öldürüldü” dedi. Bu konuda kabahati danışmanlarında aramak icab eder. Tabi burnunun dibinde yaşananların ne olduğunu algılayamadıktan sonra binlerce kilometre ötedekilerle neyi nasıl kıyaslayacak.
Türkiye’de yaşananlar elbette Türkiye’ye has özellikler taşır. Derdim elmalarla armutları toplamak değil. Taksim’deki direnişle en fazla benzerlikler arz eden vaka OWS. Türkiye’de başta Başbakan Erdoğan’ın ve İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Kadir Topbaş’ın son açıklamalarına bakılırsa, sonu da benzeyebilir. O vakit örneklere bakalım, balık hafızalara ilaç niyetine...
1 Occupy Wall Street (Wall Street’i İşgal Et)
OWS 2009’da Amerikan orta sınıfını 1920’lerden bu yana görülmemiş biçimde darmaduman eden ekonomik krizle ortaya çıktı. 17 Eylül 2011’de başladı. New York/Aşağı Manhattan’da, dünyanın mali kalbinin attığı semtin göbeğindeki Zucotti Park’ı kendine mesken tutan alt-orta sınıfın mücadelesi, önce Boston, Chicago, Los Angeles, Seattle, Denver, Washington gibi Amerikan kentlerine sonra da tüm dünyaya yayıldı. Ekim ayında dünyanın 82 ülkesinde, 95’ten fazla şehirde ‘işgal et’ eylemleri vardı. Türkiye çapındaki kentlerinde ‘Taksim her yerdir’ gösterileri de benzeri bir dayanışmanın ifadesi.
İlk kıvılcımın nasıl çakıldığı tartışmalı. Kimileri 1 Ağustos 2011’de Zefrey Throwell’in öncülük ettiği bir grup sanatçının ‘Occularpation: Wall Street’ (Occularpation: Ocular ve occupation kelimelerinin birleşmesinden oluşuyor ve ‘sanatı gözle görülür/göze sokan şekilde icra etmek’ anlamına geliyor) ismiyle serilediği çıplak performansa ve tutuklamalara atıf yapıyor. Ve Kanadalı Adbusters isimli tüketim toplumu karşıtı, çevreci bir grup Workhouse isimli halkla ilişkiler firmasının yardımlarıyla medya duyarlılığını artırma amaçlı bir dizi etkinlik düzenledi ve hareketin fitil ateşlendi.
Sebepler farklı yöntemler aynı
OWS’nin temel sebepleri Türkiye’den farklı olarak ekonomik ve sosyal adaletti. Temel sloganı ülke servetinin çoğunun nüfusun yüzde 1’inde olmasından hareketle ‘Biz yüzde 99’uz’. ‘Zenginleri vergilendirin’, ‘Kurtarma paketine hayır’ baş sloganlardı. Hükümetin bankaları kurtarmak yerine eğitim ve sağlık harcamalarını artırması, şirketlerin siyaset ve ekonomideki gücünün azaltılması, daha dengeli gelir paylaşımı, işsizliğe çare, bankacılık reformu taleplerdi. Yani görüntüde anti-kapitalist bulunsa bile aslında dert sistemin restorasyonu ve yolsuzluğa batmış Wall Street’in ıslahıydı.
Göstericilerin karakteri ise Türkiye ile benzerlik taşıyor. OWS’dekilerin çoğu başlangıçta gençlerden oluşuyordu. Zira sosyal ağları en fazla kullanan onlardı. İş büyüdükçe her yaştan katılımlar oldu ve yaş ortalaması 33’e yükseldi. Farklı dinlerden insanlar Müslümanlar, Yahudiler, Hıristiyanlar da vardı, ateistler de. Dörtte biri kendilerini Demokrat Parti’ye yakın görürken, pek çoğu bağımsız, sosyalistler, yeşiller, nükleer karşıtları, alterküreselleşmeciler hatta kimi yerlerde muhafazakar Çay Partisi hareketinin üyeleri. Çadırlar, mutfaklar, kütüphaneler kuruldu. Kasım ayına gelindiğinde 5 binden fazla kitaplık bir kütüphane oluştu. Yakındaki restoranlara ve işletmelere bağış kutuları açıldı. Bazı destekçiler evlerinin banyolarını açtı. Bilgisayar alanı, canlı yayın yapan siteler kuruldu, gazete çıkartıldı, skype ile tartışma seansları düzenlendi.
Peki fonlar?
‘İşgal Et’ hareketi Amerikan kentlerine yayıldığında her yerde ortak komiteler ve karar mekanizmaları oluşturdular, yetkililere taleplerine dair dilekçeler sunuldu. Bir liderlik yoktu, kararlar konsensüsle alınıyordu. 10 kişiden 9’u kabul etse, bir tanesi reddetse karar uygulanmıyordu. Kurucusunun soruşturmacı gazeteci David DeGraw olduğu hala bir iddia. Mali kaynağın çoğu bağışçılardandı. Tek başına en büyük bağışı yapan şahsiyet ise New York Ticaret Borsası’nın eski başkanı Robert Halper.
Şiddet eksik olmadı ama...
New York eyaleti iki aylık sürede OWS’cileri bir kaç kez Zuccotti’den atmaya kalkıştı. Emlak sahibinin en başta hijyen şikâyeti vardı. Protestolar sivil itaatsizlik, internet aktivizmi ve genel grev gibi yöntemlerle devam ettirildi. Pek çok sendika destek verdi. 1 Ekim 2011’de geni bir grup protestocu Brooklyn Köprüsü’nü yürüyerek geçmeye kalkışması 700 kişinin tutuklanması ile sonuçlandı. Polisin şiddeti bizim için olmasa da Amerikalıları dehşete uğratacak kadardı. Bunların çoğu itiş kakış eşliğinde gözaltılar, 5-10 kişilik gruplara biber gazı ve renkli boya sıkılması şeklindeydi. Kent merkezlerinin biber gazına boğulduğuna tanıklık edilmedi. Örneğin 28 yaşındaki polis Anthony Bologna’nın bir grup kadını biber gazına boğarken görüntüleri ancak internette yayınlanınca deşifre edilebildi. Aşırı şiddet kullanan polisler meslekten atıldı.
Marjinalleşti, operasyon geldi
Fakat aradan zaman geçtikçe parka ilgi azaldı. Yetkililer protestocuları kısmen ‘marjinalize etmeyi’ başarmışlardı. Operasyon 15 Kasım 2011’de geldi, bir gece protestocular parktan zorla tahliye edildi. Yaklaşık 200 kişi tutuklandı. Eylemin altıncı ayı ve birinci yıldönümünde parka yeniden yerleşme girişimleri tutmadı.
Amerikan hükümeti eylemi ‘barışçı’ diye nitelese de OWS’cileri ‘ortak terörizm görev gücüyle’ izlediği sonradan anlaşıldı. NY kent yönetimi 15 Kasım baskından ötürü 360 bin dolar cezaya çarptırıldı.
İlhamı ‘anarşizm’, ruhu ‘liberter’
Kanımca, Gezi direnişinde en dikkat çeken, sosyal medya ve elektronik duvarların yıkıldığı bir ortamda gençlik, orta sınıf/kesimlerin yeni davranış tipolojisi. Yani hiyerarşi karşıtı, otoriterliğe tahammülü olmayan, kendi kimlikleri ve yaşam alanını savunan ve var olan siyasi ve yasal düzenin sınırlarını zorlayan, kendi örgütlenme modellerini spontane oluşturan, sol jargondaki dayanışmadan farklı türde bir dayanışma geliştiren... Kitleselliği oranında ve polisin ısrarlı şiddeti karşısında kaçınılmaz biçimde esin kaynağı ‘anarşizm’, fakat ruhu ‘liberter’ karakterde. Bunun en net sembolü de, bir takım haber sitelerinin uyduruk yalan haberlerine rağmen geçen Cuma namazında Anti-Kapitalist Müslümanlar namaz kılarken ‘provokatör’ diye nitelenen sol grupların onlar için nöbet tutması.
2 Baltacı dediğin her yerde
Tunus’ta Aralık’ında Tunus’ta üniversite mezunu bir işportacının kendini yakmasıyla fitili ateşlendi. 2011’de Arap aleminde dalga dalga yayılarak tepe noktasına Mısır’daki Tahrir Meydanı’nda ulaştı. Rejimleri deviren protesto dalgası çok daha sistemik bir krizin ürünüydü. Tahrir olgusu dikta rejimlerinin bulunduğu, sandık demokrasisinin dahi işlemediği, temel hak ve hürriyetlerin esamisinin okunmadığı bir dünyanın ilk uyanışıydı.
Bu yüzden benzetmeler bana abartılı geliyor. Belki Tahrir olaylarında bölgeyi dolaşmış olduğum içindir. Türkiye’yi kusurlu demokrasisine rağmen bu ülkelerle kıyaslamak haksızlık olur. Araplar, en başta kapalı sistemlerinde özgürce haykırmayı tattılar. Türkiye’de belki de ‘haykırışların’ görmezden gelinmesi karşısında ‘yeter artık’ denilmesi uygun düşer. ‘Tahrir’le tek benzerlik, Mısır’daki Baltacılar ile İstanbul, İzmir, Adana, Rize sokaklarında beliriveren eli sopalı, silahlılar olabilir.
3 ‘Kelle vergisi’ kelle almıştı
Britanya’da 1990’daki ‘kelle vergisi’ protestolarının Gezi direnişini andırdığını düşünenler de var. Bu tezin sahibi Türkiye’de yaşayan Hüsnü Özyeğin Üniversitesi’nden Britanya kökenli Doç. Steven H. Heggie. Şöyle ki; ‘Demir Lady’ Margaret Thatcher 1989’da ‘kelle vergisi’ diye nam salan düz vergi oranını İngiltere, İskoçya ve Galler’de yürürlüğü sokmuştu. Pilot bölge İskoçya’da ‘ödememe’ kampanyası başlatıldı. İşsizleştirilmiş kent yoksulları, anarko sendikalistler ve Britanya Komünist Partisi’nin hatırı sayılır etkinliğiyle gösteriler kısa sürede yayıldı.
Öyle İstanbul’da tanıklık ettiğimizin de ötesinde, harbi şiddet. Tepe noktası Mart 1990’da Londra’da yaşandı. Hem eylemcilerin hem de polisin kenti birbirine kattığı... Görüntüleri hala anımsıyorum. 2010’da varoş gençlğinin Londra’yı yakma girişimi bunun yanında solda sıfır sayılır.
‘Kell vergisi’ ve yaşanan şiddet o dönemde Thatcher’a koltuğuna mal oldu. Lideri olduğu Muhafazakâr Parti bu işin altında kalacağını anlayında liderlik seçimiyle ona adeta ‘iktidardan el çektirdi’.
Türkiye’nin bu örnekten farkı, Londra’daki türden bir kör şiddet eğiliminin bulunmaması. Türkiye’deki protestocular, üç beş vandalın dışında hele polisin dokunmadığı hallerde tümüyle barışçı. Türkiye’de protestocu karakteri orta sınıfa denk düşerken, Britanya’da alt sınıfların derin isyanı söz konusuydu.
‘Büyük Birader’in uzun gölgesi
Kötü örnekle abad olunmaz... Fakat ‘iletişim özgürlüğü’ ve ‘özel hayatın mahremiyeti’ adına Amerika’dan haddinden fazla olumsuz haber gelir oldu. Geçen ay AP muhabirlerinin telefonlarının dinlendiği ortaya çıkmıştı. Şimdi de onmilyonlarca vatandaşın ‘metadata’ diye anılan ulusal ve uluslararası düzeyde telefon arama dökümlerinin tutulduğu anlaşıldı. Yetmedi, bir de PRISM isimli bir programla Microsoft, Google, Facebook, Skype dahil teknoloji şirketleri sayesinde vatandaşların epostaları ve kişisel paylaşımlarına erişildiği öne sürülüyor. Şirketler yalanlıyor. Fakat, ‘Büyük Birader’ algısını pekiştiren ifşaatlardan sonra bu saatten sonra kim inanacak bilmem.
The Guardian henüz ‘fırça yemedi’
Skandalı ilk ortaya çıkartan Amerikan ‘yerli medyası’ değil, Britanya’nın The Guardian gazetesi. Guardian, Çarşamba günkü nüshasında Amerikan Ulusal İstihbarat Ajansı’nın (NSA), ülkenin en büyüklerinden birisi olan Verizon isimli şirkete telefon kayıtlarını vermesi için yollanan gizli hakim kararını yayınladı. Amerikan yönetimi henüz ‘dış mihrak’ muamelesi eşliğinde The Guardian’a ‘vay nasıl böyle bir haber yaparsınız’ demiş değil.
Uygulamanın temeli de ‘Bush Amerikası’nın ulusal güvenlik algısının yarattığı ‘Vatanseverlik Yasası’na dayanıyor. Amerika’yı terörden korumak gerekçesiyle hatırı sayılır bir şüphe olmadan onmilyonlarca kişinin mercek altına alınması hoşgörülebiliyor. Başkan Obama misal, “Yüzde 100 güvenlik söz konusu olamayacağı gibi yüzde 100 mahremiyet de olamaz” diye çıkıştı. Beyaz Saray mahkeme kararının halkın telefon konuşmalarının içeriğini dinlemesi anlamına gelmediği, takip edilen numaralar aracılığıyla şüpheli kişilerin daha yakından izlendiği izahatı getirildi.
Tabi itirazlar eksik değil. Cumhuriyetçi senatör Rand Paul, sağlam sebep olmadan kayıt tutulmasının engellenmesi için yasa teklifi verecek. Amerikan Sivil Özgürlükler Birliği (ACLU) de ayağa kalktı, uygulamayı ‘Orwellian olmanın ötesinde’ diye niteledi. En temel itiraz da ‘Amerikan halkının en temel demokratik haklarının, hiç bir şeffaflık içermeyen istihbarat servislerinin taleplerine kurban edilmesi.’ Şu haklı soru akla geliyor. İşin içine istihbarat filan girince, hayra mı şerre mi kullanılacağından, kim nasıl emin olacak?
Suudi Arabistan’da tvit atmak
Başbakan Tayyip Erdoğan’ın deyişiyle ‘baş belası’ olan tvitter dünyanın gerçeği. Yerküremizde iktidarların ve muhalefetlerin de kullanageldiği bir araç artık. Sorunlu yanları çok, yol açtığı ‘bilgi kirliliğinin’ haddi hesabı yok. Fakat bu ‘baş belası’ bir zorunluluk. Yahut şöyle diyelim, ‘demokratik’ olma, ‘ifade özgürlüğüne’ saygı gösterme iddiasında bulunan ülkeler ‘bununla yaşamak zorundalar’...
Bir tvite altı ay hapis
Bir de böyle hissetmeyen ülkeler var. İslam’ın en ilkel versiyonunun yaşandığı Suudi Arabistan gibi. Suudi Arabistan’da attığınız bir tvitle beyan ettiğiniz bir fikir, misal aylarca hapse tıkılmanıza sebep olabilir. En son geçen aralıkta Vahhabi İslam’ı eleştirip, İslam’da yenilenmeye ihtiyaç olduğunu tvitter’a yazdığı için tutuklanan önde gelen romancı Turki el Hamad gibi... El Hamad altı ay yargılanmaksızın hapiste kaldı, nihayet geçen hafta salıverildi. Suudi Arabistan’da pek çok genç blogcu da benzeri iddialarla aynı akıbeti yaşıyor.
Sünni monarşinin Şii çoğunluğu ezdiği küçük Körfez’de ülkesi Bahreyn’de de manzara farklı değil. En son bir Bahreyn mahkemesi Emir el Halifa için tvitter’da beyan ettikleri fikirlerden ötürü altı kişiyi hapse tıktı. Gerekçe, ‘Toplumun gelenekleri ve değerlerini ayaklar altına almak’.
Alter-küreselleşme mücadelesinin odağında kaçınılmaz olarak sosyal medya yer alıyor. Körfez Araplarının hali ise vahim görünüyor. Ne diyeim, Allah kimsenin sonunu benzetmesin!
http://www.taraf.com.tr/ceyda-karan/makale-gezi-direnisini-neye-benzetmeli.htm