Son dakika
A Köşe Yazısı Arşiv

Latinlerin sabrı nasıl taştı...

 

Bir ülkede kitlesel hâlde huzursuzluk baş göstermişse, matematik hesaplar tutmaz olur. Hele de demokrasiyle yönetiliyorsa, iktidarın yüzde 50 oy desteği olduğunu sürekli vurgulamaya kalkması maalesef ortamı kutuplaştırmak ve sadece ateşe benzin dökmek anlamına gelir. Geçen iki haftalık süreçte 1,25 milyon insanın sokaklara aktığı 200 milyonluk Brezilya’daki solcu hükümet böyle bir kutuplaştırmaya başvurmadı. Ancak onlar bile meseleyi çözebilmiş değil.


Brezilya’da patlayan huzursuzluk ile Türkiye’deki Gezi olaylarının benzer yanları da var, elbette farklılıkları da.
 Öncelikle iki ülkeyi de dikta rejimlerinin bulunduğu Arap coğrafyasındaki ülkelerden ayırmak icap eder. İki ülke de sandıktan çıkan meşru iktidarlar tarafından yönetiliyor. İki ülkedeki iktidarlar da geniş kitleler nezdinde destek buluyor. Fakat bütün bunlar, giderek artan ekonomik ayrıcalıklar, yolsuzluklar ve kapitalizmin mega projelerine eşlik eden kentsel gelişme sorunları ile sıradan insanların hayatına olumsuz yansımalarına deva olmayabiliyor. İki ülkede yaşanan krizlerdeki en mühim farklılık belki de liderlerin toplumsal sorunlarda sergiledikleri tavırlar.

Samba, futbol, altın kumsallar ve partiler ülkesinde yaşananlar katılımcı demokrasiye yönelmiş gelişmekte olan ülkeler için ibretlik dersler içeriyor. Öyleyse ne oldu, nasıl oldu bakalım?

 

 Lokomotif ülke

 

Brezilya’nın yıldızı son yıllarda Latin Amerika’nın ‘lokomotif ekonomisi’ olarak parladı. 2000’lerde sekiz yıla damgasını vuran İşçi Partisi lideri Devlet Başkanı Lula da Silva yönetimiyle birlikte BRICS diye anılan gelişmekte olan ülkeler bloğunun başını çeker oldu. Lula liderliğinde Portekiz sömürgeciliğinin en beter izleri temizlenmeye çalışıldı, elitlerin üstenci tutumu kırıldı, sol iktidarla birlikte 10 yıldan fazladır sosyal adaletçi bir yönelime girildi. Lula’nın mirasını 2010’da sandıkta oyların yüzde 56’sını alarak seçilen işkenceden de geçmiş eski bir gerilla olan kadın lider Dilma Rousseff devraldı. Roussef, ülkeyi 2014’teki Dünya Kupası ve 2016’daki Yaz Olimpiyat Oyunları’na taşıyordu. Ülke kıyılarında keşfedilen yeni doğalgaz ve petrol yataklarıyla iyice şahlanmıştı ekonomi... Geniş tarım yatırımları devreye sokulmuş, Brezilya dünyanın öne çıkan hibrid enerji ihtiyacını karşılamak üzere kolları sıvamıştı. Görünürde her şey yerli yerindeydi. Ne olduysa kamu taşımacılığında hizmet veren otobüslerin ücretlerine gelen zamla oldu. Bir anda başta en büyük kent Rio de Janeiro olmak üzere ülkenin dört bir yanında geniş kitleler sokakları doldurdu.

Otobüs zamları tetikledi

“Otobüs ücretleri üzerinden isyan çıkar mı yahu!” demeyin. Bal gibi çıkıyor işte! Yoksul işçilerin, öğrencilerin bir yerden başka bir yere gidebilmek için günde dört saatlerini yollarda geçirdikleri, özelleştirilmiş kamu taşımacılığının küçük bir grup işadamının elinde toplandığı bir diyarda çıkabiliyor. Nitekim pazartesi 20 milyonluk Sao Paolo’da 100 bin kişi sokaklara döküldü. Rio, Manaus, Curitiba, Fortaleza Recife, Salvador, Belo, Horizonte dâhil 80 kentte şiddete dökülen olaylar yaşandı. Şiddetle birlikte kitlesellik arttı. Arjantin, Venezuela, Şili gibi diğer Latin Amerika ülkelerinin aksine 1970 ve 1980’lerdeki askerî dikta rejimine rağmen protesto geleneği fazla bulunmadığı ülkede polisin biber gazlı ve plastik mermili sert tutumu öfkeyi tetikledi. Olaylarda iki kişi hayatını yitirdi. Birisi bir aracın çarptığı 18 yaşındaki bir genç, diğeri ise kalp krizi geçiren 54 yaşındaki bir kadındı. Yüzlerce kişi de yaralandı. Bankalar, kamu binaları hasar gördü, dükkânlar yağmalandı. Protestocular Ulusal Kongre binasının çatısına kadar çıkmaya vardırdı işi.

‘Fatura bizim, kupa onların’

Otobüs zamları dokuz kentte geri alındı. Fakat öfke dinmedi. Yetkililerin de teslim ettiği üzere gösteriler barışçıydı, ancak iş otobüs mevzuunu aşmıştı. Kendileri yüksek vergiler öder, karşılığında eğitim, sağlık, altyapı olarak doğru düzgün kamu hizmeti alamazken, Dünya Kupası ve Olimpiyat Oyunlarına harcanan paraların (12,9 milyar doları buluyor) hesabını soruyorlardı. 2010’a kadar yüzde 7,5’lara varan ekonomik büyüme küresel mali krizle birlikte yüzde 1’in altına düşmüşken; hızlı kalkınmanın sonucu olarak orta sınıfa dâhil olmuş 40 milyona ulaşan kitlenin başka talepleri vardı. Siyaseten belli bir partiye bağlı olmayan her çeşit insan meydanlardaydı. Lise ve üniversite öğrencileri, yoksul işçiler, evsizler, yüksek vergilerden bezmiş orta sınıf... Protestolarda “Sağlık, eğitim, yolsuzluk değil”, “Para değil haklar için”, “Saygıyı hak ediyoruz” veyahut mega spor organizasyonlarında yer alanlara atfen “Faturayı biz ödüyoruz, kupa onların”, ünlü futbolcuya ithafen “Bir öğretmen Neymar’dan daha değerlidir” sloganları öne çıkıyordu. Futbol tutkusu kâr etmiyordu!

Anketlere bir bakın

Ortada bir liderlik filan da yok. Kurumsal yapıya tehdit de öyle. Göstericilerin yüzde 84’ü bir siyasi partiyi desteklemiyor, yüzde 71’i ilk kez bir gösteriye katılıyor, yüzde 77’si yüksek eğitimli, yüzde 53’ü ise 25 yaşın altında. Gösterilerin örgütlenme biçiminde sanal ortam öne çıkıyordu. Anketlere bakılırsa, protestocuların yüzde 81’i Facebook sayesinde gösterilere katıldığını söylüyor. Malum, dijital ortam hayatın yeni gerçekliği...

Dilma’nın farkı

Yeni gerçekliği bütün boyutlarıyla en fazla kavramış görünen şahsiyet ise Devlet Başkanı’ndan başkası değil! Huzursuzluğa rağmen popülaritesi yüzde 55’i bulan Dilma, 19 haziranda halkın karşısına çıktı mesajı aldığını şu sözlerle gösterdi: “Gösteriler demokrasimizin enerjisini, sokakların sesinin gücünü ve nüfusumuzun sivilliğini ortaya koydu. Brezilya bu sabah daha güçlü uyandı.” Dilma, ‘değişim feryadını işittiklerini’ belirtti ve cuma günü kabinesiyle kriz toplantısı sonrası bir dizi reform da açıkladı. Kamu ulaşımı için yeni plan, petrol gelirlerinin eğitime aktarılması, sağlık hizmetlerinin düzeltilmesi... Kadın lider, dev spor etkinliklerinin bedelinin büyük şirketler tarafından ödeneceğini de belirtip, “Bu paranın vergi mükelleflerinin cebinden çıkmasına izin vermeyeceğim” vurgusu yaptı. Bu çıkışın ardından isyan diner mi dinmez mi hep birlikte göreceğiz. İlk sınav 30 haziranda Konfederasyon Kupası için ünlü Maracana Stadyumu’nu dolduracak kitleler olacak.

 

***

Ruhani’nin sihirli değneği yok ama...

İran, 14 hazirandaki cumhurbaşkanlığı seçimleriyle dünyaya sürpriz yaptı. Herkes dinî lider Ayetullah Ali Hamaney’e sadık muhafazakâr adaylardan biri seçilecek diye beklerken, sandıktan 64 yaşındaki ılımlı din âlimi Hasan Ruhani çıktı. Bu ılımlı ve reformcu blokun güç birliği etmesinin sonucuydu. Sonucun sinir tellerinin giderek gerildiği Ortadoğu’ya bir nebze sükûnet getirip getirmeyeceği meçhul. Fakat bu yönde niyetleri olanlar için yeni bir fırsat olduğu da aşikâr.

Sandık sonucunu da, Ruhani’nin profilini de geçen hafta sıcağı sıcağına aktarmıştım. Yeni lider, ağustos ayında görevi sekiz yıldır cumhurbaşkanlığını yürüten Mahmud Ahmedinejad’dan devralacak. Böylece kaba ve kutuplaştırıcı söyleminin yerini soğukkanlı Acem üslubu alacağı muhakkak.

Ruhani’nin ilk mesajları

Kadınlar, gençler, liberaller, reformcular, ekonomik tecritten bezmiş iş âlemi için en iyi seçenek olarak ortaya çıkan Ruhani’nin ilk mesajları dikkat çekici. İran lideri, “Aşırılıkçılığı yok etmeye geldim” dedi; ülkesinin nükleer programıyla ilgili yasal haklarında ısrarını yinelese de Batı’yla müzakerelere uzlaşma kapısı araladı; ABD ile ‘eski yaraların tedavisinin’ gerektiğine vurgu yaptı. Ruhani, bu kez yarıştan men edilen eski ılımlı/ pragmatik cumhurbaşkanı Ali Ekber Haşimi Rafsancani’nin 1989-1997 yıllarındaki döneminde ulusal güvenlik danışmanıydı. 1997-2005’te ılımlı Cumhurbaşkanı Muhammed Hatemi döneminde nükleer müzakerelerin başındaydı. Nükleer programın askıya alınmasının arkasındaki isim. Elbette ulusal güvenlik meseleleri yetkisinin sınırlarını aşıyor ve asıl nihai söz dinî lidere ait. Fakat yine de İran kurumsal yapısı içinde bir ağırlığı olacak. Elindeki koz giderek artan ekonomik tecrit.

Ruhani, Amerika’daki şahinleri dizginlemekte zorlanan Başkan Barack Obama’ya da gereken pasları verdi. Obama’nın tutumunun ilk yansımasını Suriye için planlanan Cenevre 2 konferansında göreceğiz. Şimdiden ağustos ayına ötelenmiş konferansın toplanıp toplanamayacağı ayrı mevzu. Fakat toplanırsa ABD’nin Rusya’nın ısrarına uyup İran’ın katılımını veto edip etmeyeceği turnusol kâğıdı olacak. En keskin itirazlarda bulunan Fransa’nın Ruhani’nin seçilmesi sonrası tonunu yumuşatmasını not edelim

Hatemi’nin izinden mi?

İç siyasete gelince. Ruhani, Ahmedinejad döneminde ahlak polisi uygulamaları, kadın haklarındaki erozyon ve siyasi hayatın dolu dizgin militerleştirilmesine deva olabilir mi? Meclis’te reformcuların ağırlıkta bulunduğu Hatemi döneminde bile muhafazakâr ulema ve yargıya takılan reformlar uygulanamamıştı. Yine de sekiz yıllık Hatemi dönemi, İranlılar için nefes alma yılları oldu. Ruhani için ilk turnusol kâğıdı 2009’daki tartışmalı seçim sonrası evhapsine tıkılan Yeşil Hareket’in liderleri Mir Hüseyin Musavi ve Mehdi Kerrubi başta olmak üzere hâlâ hapishaneleri dolduranların serbest bırakılması. Ve kıskaca alınan İran medyasına yönelik tutumu.

Ruhani’nin elinde sihirli değnek olmayacak. Fakat ılımlı isimlerden oluşturacağı bir hükümetin, İran’ın içte ve dıştaki görünümünü değiştireceği aşikâr.

 

***

Putin, Batı’nın ‘şirazesini kaydırıyor’

Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, bırakın Suriye konusunda geri adım atmayı, Batı’nın ‘şirazesini kaydırmaya’ uğraşıyor. Amerika’da Başkan Barack Obama’nın Suriye politikası, şahin ve güvercin kanatlar tarafından oraya buraya çekiştirilirken, Putin’in mesajı net: “Bize rağmen ikinci bir Irak, ikinci bir Libya olmayacak.”

‘Düşmanı yiyenler’

Rusya, uluslararası sistemin 2000’lerin başında Bush yönetiminin tekrarına dönmemesi için adeta kendisini siper etti. Kullandığı araç da Batı’nın kendi kâbusları. Putin, geçen hafta Kuzey İrlanda’da düzenlenen G8 zirvesine “Düşmanlarını sadece öldürmekle kalmayan, onların bedenlerini yiyenlere mi destek olunacak” söylemiyle başlaması boşuna değil. Suriye’ye doldurulan uluslararası cihatçıların yol açtıkları manzara her düzeyde zarar verici. Suriye rejiminin yahut Hizbullah’ın katliamları ve acımasızlıkları sayıp dökmekle bitmez. Fakat ortada iki yılı aşkın süredir devrilmeyen bir iktidar ve bir ülkeye zerk edilen yabancı silahlılar olduğunda beğenelim beğenmeyelim uluslararası görünüm değişiyor.

Radikal İslam kaygısı

Nitekim, Putin zirve sonrası Almanya lideri Angela Merkel’i St. Petersburg’da ağırladığında da aynı temayı işlemesi manidar: “Şam yönetimi devrilirse büyük iktidar boşluğu oluşur. ABD eğer el Nursa gibi örgütleri terörist sayıyorsa muhalefete nasıl silah verecek? Bunlar nereye gidecek?” Rus liderinin işaret ettiği üzere Batılı liderlerin radikal İslam’ın dönüp dolaşıp kendi ülkelerini vurmasından çekindikleri aşikâr. Pek çoğunun Irak’ta cılkı çıkmış kimyasal silah iddialarına fazla inanmadığı da...

Silah resti

Amerikan yönetiminin zirve öncesi utangaç ‘kimyasal silah kullanımı’ iddialarının uluslararası yankısı pek az oldu. Putin’in tutumuna bakılırsa ‘geri tepti’ bile denebilir. Zira Rusya lideri, bu sayede “Biz Suriye’ye yasal hükümetle imzalanmış yasal anlaşmalar üzerinden silah tedarik ediyoruz. Yasal hükümet Esad’ın hükümetidir. Ve eğer bir anlaşmaya imza atmışsak gereğini yerine getiririz” diyerek rest çekti. Bunun manası şudur. ABD yönetimi ‘Sabırsız Aslam’ tatbikatı vesilesiyle Patriot füzeleri ve F16 savaş uçaklarını konuşlandırdığı Ürdün sınırında, BM Güvenlik Konseyi’ni by-pass ederek sınırlı da olsa bir uçuşa yasak bölge ‘uygulamaya’ kalkışırsa, Şam’a S300 füzeleri teslim edilecek. Sonra seyreyleyin manzarayı.

Obama’nın ‘sert kayaya’ tosladığını söylemek yanlış olmaz. Zirve sonrası ABD’nin Suriye’de savaşa girişeceğine dair haberlerin abartılı olduğunu söyleyip, “Yapmak istediğimiz savaşa son vermek” sözleri manidar. Yahut da Ulusal Güvenlik Danışmanı Ben Rhodes’in, “Hepimiz çatışmanın sona erdiğini görmek istiyoruz, Hepimiz istikrar görmek istiyoruz. Sahada aşırılıkçıların kazandığını görmek istemiyoruz” sözleri de alttan alma tutumunun tezahürü. Putin, bu koşullarda ‘paralel müzakere’ olarak görülebilecek nükleer silahlarda indirim anlaşmasına da yanaşmıyor.

Nihayetinde G8 zirvesinde yine Beşar Esad’ın akıbetine atıf yapılmadı ve siyasi çözüm telkininde bulunuldu. Dikkat çekici bir diğer unsur el Kaide bağlantılı örgütlerin ortadan kaldırılmasının talep edilmesiydi.

Ağustos bile gerçekçi değil

Cenevre 2 konferansı için mayıs sonu, haziran, ardından temmuz denmişti. Şimdi ağustos ayından söz ediliyor. Sahada Hizbullah destekli Suriye ordusu kazanımları varken sürecin daha da uzayacağını kestirmek zor değil. ABD’den muhaliflere silah akışının çok önceden başladığını artık sağır sultan dile getiriyor. Fakat Rus inadı açık hesapları bozuyor. Suriye için ya Cenevre 2 yahut da aslında kazananın bulunmadığı, bütün bölgedeki mezhep hatlarını işin içine katacak uzun sürecek bir savaş... Başka yolu yok.

[email protected]

@ceydak

Kopyalandı

Yazarın Diğer Yazıları

Tümü
  1. KAVRAMSAL SANATA DAİR
  2. MEYVEYİ DALINDAN YEMEK GÜZELDİR!
  3. MODERNLEŞME, TÜRK ŞİİRİ ve SEKÜLERLEŞME
  4. ONUR AKYIL: ŞAİRLİKTEN DÜZYAZIYA GEÇMEK…
  5. Türk modernleşmesinin bir diğer yüzü olarak: ‘Tunç Asker’