Mısır bildiğiniz gibi!
Mısır’da ordunun Muhammed Mursi ve Müslüman Kardeşler(İhvan) yönetimini devirmesinin üzerinden bir ay geçti. Sinir harbi bitmedi. İhvan, Adeviye Meydanı’nı merkezine alan oturma eylemleriyle direniyor. Çatışmalarda çoğu Mursi yandaşı 300’den fazla insan öldü. Mursi taraftarlarına aşırı güç kullandığı aşikâr olan ordu, ‘arabulucu’ olarak sivriliyor. Olayları kimin tetiklediği, kimin elinin silahlı olup olmadığı tartışmaları bitmiyor. Herkes neye inanmak istiyorsa, ona inanıyor. Koca ülke, siyasal İslam ile kadim Mısır uygarlığının yelkenini şişirdiği milliyetçilik mirasları arasında derin bir kavgaya sahne oluyor. Gamal Abdülnasır ve Enver Sedat’ın ardından ‘Mısır işi’ el Sisi fenomeni ufukta beliriyor.
‘Devrim, darbe’ argümanlarını yarıştırarak yürütülen bu mücadelenin nerelere evrileceğini kestirebilmek için saflara bakalım...
İhvan’ın başından beri stratejisi, darbeye ‘sivil güçlerini sahaya sürmek’ yoluyla direnmek. Ve uluslararası topluma ‘mazlumiyetini’ kabul ettirmek. İç stratejide bir nebze başarıdan söz edilebilir. Şöyle ki; ordu İhvan’ı uzlaşma belgesini imzalayıp ‘siyasi hayata katılmakla’, ‘şiddet’ arasında tercih yapmaya zorluyor. Ordu, İhvansız olmayacağını biliyor, İhvan bunu direniş için kullanıyor. Meydandaki kitlelere sabır ve fedakârlıkla ‘darbenin tersine çevrileceği’ fikri aşılanıyor. Daha az eğitimli bu kitlenin safları sıkı tutması, din vesilesiyle daha kolay. Kullanılan bir argüman örneğin, ‘Mursi’nin dünyaya hilafeti yayacak yeni halife olduğu’...
Ordu ise İhvan’ın kitleleri kandırdığı tezini işliyor, yandaş medyası hareketi ‘terörist’ diye etiketliyor. Milliyetçilik damarı güçlü geniş kitlelerde bu söylem tutuyor. Ancak kanlarını canlarını vermeye hazır bir kitlenin varlığı karşısında Adeviye’yi zor kullanarak boşaltmanın maliyeti zannedilenden büyük olabilir.
Ordunun stratejisi yaşananların, sokaklara dökülen milyonların arzusu olduğunu, kendilerinin ise görevlerini yerine getirdiklerini ispatlamak üzerine kurulu. Bu tezi içte ve dışta işliyorlar ve tümden başarısız olduklarını söylemek namümkün. Her şeyden önce bu Mısır ordusuna ‘uyan bir gömlek’. Bu kez 20. yüzyıldakilerden farklı olarak ‘sivil görünüm’ sergilendi, siyasal İslamcılar dâhil tüm sivil güçlere ‘uzlaşma metni’ de sunuldu. Üstelik Adeviye’deki katliama kadar Selefiler de uzlaşmada aldı. El Ezher ve Kıpti kilisesi gibi kurumlar ordu cephesinin elini güçlendiriyor.
Ordunun uluslararası planda stratejisi tıkır tıkır işledi. İhvan’ınki tam bir başarısızlık. Körfez ülkeleri malum, ‘sandık demokrasisi’ tüylerini diken diken ettiğinden, ordudan duacılar. ABD ‘darbe’ dememek için epey kıvırttıktan sonra Dışişleri Bakanı John Kerry’nin ağzından baklayı çıkarttı, ‘Mısır ordusunun Mursi’yi görevden alarak demokrasiyi tesis ettiğini’ savundu: “Ordu kaosa düşmekten, şiddetten korkan milyonlarca ve milyonlarca insanın isteği üzerine müdahil oldu. Ve bizim vardığımız sonuca göre ordu yönetimi ele geçirmedi.”
AB’nin tutumu da üç beş kınama hariç tutulursa ‘demokrasiye bir an önce dönülmesi telkininden’ ibaret. Kendi çıkarları ve İsrail’i kollama refleksi olduğu kadar siyasal İslam’ın ‘sandıkçı demokrasi’ yaklaşımı da onlar için iyi bir gerekçe. Zira Batı’da sandık yoluyla seçilen bir iktidarın büyük kitlesel gösterilerle istifaya çağırılması demokrasinin zaten ayrılmaz parçası. Üstüne ‘İslam alerjisini’ siz ekleyin.
Peki, bu koşullarda ABD ve AB’nin arabuluculuk çabaları sonuç verir mi? Belkemiğini Mursi’nin affedilmesi, yetkilerini devretmesi, iki-üç ay içinde seçime gidilmesi, anayasa değişikliği ve cumhurbaşkanlığı seçimi gibi unsurların oluşturduğu öneriler masada. Bunları sürekli geri çeviren ve liderlik kademesinde derin çatlak bulunduğu söylenen İhvan, dün ilk kez uzlaşma sinyali verdi. ABD ve AB ile görüşen Mursi yanlısı müzakere heyetinin sözcüsü Tarık el Malt, ‘kitlesel gösterilerdeki taleplere saygı duyduklarını ama Sisi’nin siyasi bir anlaşmanın parçası olmaması gerektiğini’ söyledi. Bu İhvan’da el Sisi’nin alarm zilleri çaldırdığının işareti.
İhvan pazarlık gücünü abartır ve her uzlaşmayı reddederse bu işten çok daha zararlı çıkabilir. Nasır ve Sedat geleneğinin devamı bir ‘el Sisi vakasıyla’ karşı karşıya kalabilirler. Güvenlik devletinin ‘demokratik dönüşüme’ tercih edildiği bir döneme girilebilir. Orduyu ile oyun olmayacağını unutup, kitleleri meydanlara dökerek zorlayan liberaller ve solcuların bu saatten sonra ‘ne Mursi ne darbe’ demesi bir şey değiştirmez. Şimdiden el Sisi’nin cumhurbaşkanı adayı olacağı söylentileri aldı başını gitti. Mısır lider geleneği canlanırsa hiç şaşmamak gerekir. Kıssadan hisse, ‘devrimdi’, ‘darbeydi’ derken, Mısır bildiğiniz gibi...
***
Afgan barışının kurbanı kadınlar olacak
Amerikan yönetimi Afganistan’da bileğini bükemediği Taliban hareketiyle masaya oturdu. Pazarlıklar sürüyor. Çok değil 10 sene öncesinin el Kaide’ye yataklık yapmış radikal İslamcıları ‘barış ortağı’ olacaklar. Geçtiğimiz aylarda Taliban uluslararası arenanın yıldızı parlayan ‘arabulucusu’ Katar’ın başkenti Doha’da malum irtibat ofisini açtı. Bütün bunların sebebi Batı’nın bu yıl sonunda Afganistan’daki askerî varlıklarını ‘sona erdirecek’ olmaları. Amerika’nın ve biraz 11 Eylül sonrasının yarattığı uluslararası düzen icabı, biraz da Bush yönetiminin zoruyla Afganistan işgaline ‘gönüllü’ kıldığı Batılı müttefiklerinin akıbetlerinin böyle olacağı aşikârdı. 10’uncu yılını aşan savaşın sonu başından belliydi.
Sınırlı özgürlükler
Batı’nın Afganistan macerasının kazanımlar hanesine pek az şey yazılacak. Bunlardan birisi olan ‘kadın haklarının’ ise anlaşılan esamisi okunmayacak. Zira 2001’de Taliban hükümetinin devrilmesinin ardından kadınların özellikle eğitim ve işgücüne katılabilmesinin yolu açılmıştı. Sınırlı da olsa... Şimdi anlaşılan o ki bu da bitecek.
BM’ye bağlı Kadınlara Karşı Ayrımcılıkla Mücadele Komitesi’nin raporu, barış sürecinin en çok da kadınları vuracağına dikkat çekiyor. Erkek egemen zihniyet her yerde aynı. Komite’nin raporuna bakılırsa Afgan hükümet yetkilileri barış görüşmelerine kadınların da katılmalarının sağlanacağı sözü vermiş. Komite’nin başkanı Nicole Ameline, “Hükümet yetkililerinden resmî güvenceler aldık. Hükümetin sözünün geçerli olacağını düşünmek istiyorum” diyor.
Taliban kadını reddediyor
Biraz iyimser bir düşünce gibi görünüyor. Zira Taliban bunu reddediyor ve kadınların bu süreçten dışlanmasını istiyor. Afganistan’da geçer akçe olan babaerkil düzen kadınlara yer açabilecek gibi görünmüyor. Zaten 2010’da Taliban’la barış süreci için yaratılan 70 üyeli Yüksek Barış Konseyi’nde topu topu dokuz kadın bulunuyor. Son 10 yıllık sürede Afganistan’da kadınların önü sınırlı da olsa açılmaya çalışılsa da Taliban sürekli olarak kız okullarını bombalayarak, zehirleme yöntemlerine başvurarak öne çıkan kadın siyasetçileri hedef seçerek süreci baltaladı. Ülkede kadına yönelik şiddet tecavüz, namus cinayetleri gibi şiddet eylemlerinden taşlamaya kadar uzandığından zihniyetin değişmesi çok zor. Kadınlar kendi hakları için hakikaten isyan etmedikçe de bu değişmeyecek.
***
Ruhani’yle ‘itidal devri’ başlıyor
İran’da yeni seçilen ılımlı Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani yemin ederek görevinin başına geçiyor. İçte ciddi ekonomik sorunlar ve dış politikada kıskaç yaşanırken, Ruhani’nin ülkesinde neleri değiştirebileceğini göreceğiz. İlk söylenebilecek üslupta değişiklik olacağı. Yani Ahmedinecad’ın heyecanlı ve popülist söylemi yerini sakinlik ve rasyonelliğe bırakacak. Ruhani’nin deyişiyle ‘itidal hükümeti’, içte reform, dışta ise daha fazla uluslararası iştigale, bölgede dengeciliğe yönelecek.
Kabinede bir kısım reformcuyu da kapsayacak, sertlik yanlısı İlkecileri (Usulgerayanları) gemleyecek merkezci yapılanma görülüyor. Kültür Bakanlığına getirilen Ali Cenneti ilginç bir isim örneğin. Koyu muhafazakâr babasının aksine reformcularla dirsek temasında ve ilk işinin basına kısıtlamaları hafifletmek, ifade özgürlüğünün düştüğü vahim durumu düzeltmek olacağı söyleniyor. Ahmedinecad’ın bol keseden dağıttığı sübvansiyonların akıbeti, gündelik sıkıntıların aşılması vaadinin tutulması biraz da dışta izlenecek rota özelde de tartışmalı nükleer programa dair tutuma bağlı. Ruhani 2000’lerin başlarında başmüzakereciyken uranyum zenginleştirme programını askıya almıştı. Şimdi pazarlığın nelere evrileceğini kestirmek zor. İran o gün bugündür elini güçlendirdi zira.
Obama yönetimi işe ılımlı başladı, hatta Tahran’la yüz yüze görüşme arzusu dile getirildi. Gidişatta Ruhani’nin Washington’ın çok sempatik yaklaştığı Amerikan eğitimli yeni Dışişleri BakanıMuhammed Cevad Zarif etkili olacak. Elbette Kongre’nin Temsilciler Meclisi kanadı yeni yaptırım tasarısını onaylayarak ilk taşı koydu, sırada Senato var. İsrail de diken üstünde. Ancak Obama’nın ılımlı yolu tercih ettiği anlaşılıyor. Misal Irak ve Afganistan politikaları özü itibariyle iki ülke için ‘ortak zemin’ yaratıyor. Ruhani’nin Suudiler ve Körfez ile yeni güvelik işbirliğine yönelmesi de dengeleri etkileyecektir.
***
Tunus’ta gerilim tırmanıyor
Tunus’ta siyasi çalkantı sürerken, ordu da Cezayir sınırında radikal İslamcılarla ağır çatışmaların ardından operasyon başlattı. Tunuslu, Libyalı ve Cezayirli oldukları söylenen ağır silahlı radikal İslamcıların ülkenin güneybatısındaki Kasserin bölgesindeki mevzilerini bombalamaya girişti. Aslında aralık ayından beri bu çatışmalar devam ediyordu. Cezayir birlikleri de Tunus’ta destek veriyordu. Ancak bu kez saldırılar kapsamlı bir operasyona dönüştürüldü. Zira geçen pazartesi İslamcı militanlar sekiz askeri pusuya düşürüp öldürdüler. Bazı askerlerin de boğazları kesildi. Artık her gün suikast ve bombalama girişimlerine dair haberler geliyor.
Bu olaylar altı ay içinde seküler kesimden ikinci suikastın yaşandığı Mısır’da Mursi iktidarının devrilmesinin yankılandığı Tunus’ta üçlü koalisyonun büyük ortağı ılımlı İslamcı Ennahda’yı daha zora düşürecek cinsten. Laik muhalefet şubatta Şükrü Belayid, 25 temmuzda da Muhammed Brahmi’nin öldürülmesinin ardından hükümetin istifası ve ulusal kurtuluş hükümeti kurulmasını talep ediyor. Aynı talebi sahiplenen ve iktidar ile muhalefet bloğu arasında arabuluculuğa soyunan ülkenin en büyük örgütlü gücü olan Tunus Genel İş Sendikası UGTT devrede. Geçen hafta bir günlük grevle ülkeyi felç eden UGTT, kurucu meclisin korunması ancak anayasanın yazımı ve yeni seçim yasasının bir an önce tamamlanması şeklinde formüle edilen bir uzlaşma metni sundu. Ancak uzlaşma henüz ufukta görünmüyor. Zira muhalefet bloğu da, Ennahda da kitleleri karşılıklı sokağa dökmekten söz ediyor.
***
Kerry allem etti kallem etti müzakere masası kuruldu
ABD Dışişleri Bakanı John Kerry, allem etti kallem etti, İsrail ve Filistinliler arasında üç yıl sonra ilk barış müzakerelerini başlattı. Geçmişte benzerleri yapılan görüşmeler düşünüldüğünde iyimserliğe pek yer bırakacak bir müzakere süreci değil bu. İlk tur Amerikan başkentinde gerçekleştirdi. Ağustosun ikinci haftasındaki ikinci tura ise İsrail evsahipliği yapacak. İsrail karşılığında ilk grup Filistinli esirleri serbest bırakacak. Gerçi İsrailli başmüzakereci Tzipi Livni ‘zaman içinde’ diyor fakat geçen hafta İsrail kabinesi müzakerelerdeki ilerlemeye paralel olarak uzun süredir hapiste tutulan 104 Filistinli esirin bırakılmasını onaylamış durumda.
ABD Dışişleri Bakanı, hedefi ‘önümüzdeki dokuz ay içinde nihai statü anlaşmasını başarmak’ olarak koyuyor. Nihai statüden kasıt, sınırlar, işgal topraklarındaki yerleşimlerin geleceği, Filistinli mülteciler ve Kudüs’ün statüsü. Yani parametreleri 40 yıllık bildik meseleler. İsrail’in 1967 sınırlarına geri dönüşü son dönemde pek konuşuldu. Arap ülkeleri de 67 sınırlarının revize edilmiş şeklini kabul edebilecekleri ve barış ile birlikte İsrail ile normalleşmenin başlayabileceğine dair yeşil ışık yakmış durumdalar.
Ancak masadaki bütün unsurlar zor meseleler. Müzakereler Mahmud Abbas yönetimi ile yürütülüyor. Ve bu süreçte ortaya çıkanların Hamas tarafından kabul edilip edilmeyeceği de meçhul. İki taraf arasında son müzakereler 2010’da İsrail’in Batı Şeria’daki yeni yerleşimleri nedeniyle çökmüştü. Bu kez Livni, iki tarafın da masaya ‘işadamları’ edasıyla oturduklarını söylemiş, Saed Erekat’ın başmüzakereciliğini yaptığı Filistin heyetinin işe İsrail’i suçlayarak başlamadığını da eklemiş..
[email protected]
twitter@ceydak