Ruhani’li İran ile yine yeniden
İranlılar dört yıl sonra rahat bir nefes almış olsa gerek. 2009 seçimlerde Tahran’da bizzat işittiğim “Ahmedi- bye bye” sloganları gecikmeli de olsa hakikate dönüştü. Haziran ortasındaki seçimleri ezici bir zaferle kazanmış olan ılımlı Hasan Ruhani, geçen hafta yemin ederek İran’ın İslam Devrimi sonrası 7. Cumhurbaşkanı oldu. Bu hem İran, hem de uluslararası arenada ‘pragmatik yönelimin damgasını vuracağı yeni bir gerçekliğe’ tekabül ediyor. Ruhani’nin, ‘irfan ve umut hükümeti’ diye andığı hükümeti için hiç vakit kaybetmedi, bakan tercihlerini derhal açıkladı. İki hafta sonra mecliste onay süreci başlayacak. Görünen o ki karmaşık İran kurumsal yapısının tüm taraflarıyla dinî lider, Devrim Muhafızları, meclis, ulema iletişimi bulunan Ruhani, kabinesine onay almakta çok da zorlanmayacak. 18 bakanla ilgili tercihleri ise İran siyasetinde denge çabasının ürünü.
Muhafazakâr- reformcu dengesi
Ruhani, İçişleri’nin başına muhafazakâr bir ismi tercih etti. Reformcuların pek hazzetmediği Abdülrıza Rahmani Fazli Meclis Başkanı Ali Laricani’ye yakın bir isim. Yine Adalet Bakanlığı’na, geleneksel muhafazakâr Mustafa Pürmuhammedi getirildi. Ancak muhafazakârlara bu tavizleri veren Ruhani, ekonomi ve dış politikada gönlünden geçenleri seçti. Dışişleri seçimi Amerikalıları bilhassa memnun etti. Cevad Zarif, ABD’nin Denver Üniversitesi’nden doktoralı, İran’ın BM Daimi temsilciliğini yürütmüş zeki ve entelektüel bir diplomat olarak tanınıyor. Sırtını ulema yahut siyasetten kimselere dayamadan yükselmiş bir isim.
Ekonomide reform arayışı
İran’da enflasyon yüzde 45’lere çıkmış, petrol ihracatı yaptırımlarla darbe almışken; ekonomideki atamaları dış politikayla paralel olarak merkezci reformcu bir çizgiye işaret. Hatemi’nin petrol bakanı Namdar Zangeneh geri döndü. Ruhani kampanyasını yürütmüş Muhammedrıza Nematzade Sanayi Bakanlığı’nın başına atandı. Ruhani lehine seçim yarışından çekilmiş olan tek reformcu aday Muhammedrıza Arif’in ekonomi danışmanı olan Ali Tayebniya, Ekonomi ve Maliye’nin başına getirildi. Tayebniya siyasi deneyimi bulunmayan fakat para politikaları ve vergilendirmede uzman bir akademisyen.
Eğitim kültürde ‘tersine İslamileşme’
İran liderinin eğitim ve kültürde seçimi ise reformculardan yana. Bilim, Araştırma ve Teknoloji Bakanı Cafer Milimonfared, Eğitim Bakanı Muhammed Ali Necefi ile Kültür ve İslami Rehberlik Bakanı Ali Cenneti, Ahmedinecad dönemindeki ‘İslamileştirme’ çabalarını tersine çevirecek isimler. Meclis onayında zorlanacak olanlar da bunlar.
Yanlış tercüme bu kez atlatıldı
Bu kabine iç politikada ‘dengeci’, dış politikada büyük güçlerle iletişim kanallarını açma arzusunun tezahürü. Nitekim Ruhani, derhal uluslararası topluma nükleer program için ‘ciddi ve anlamlı’ müzakere çağrısında bulundu. Yine çağrısındaki ‘güven inşası’, ‘karşılıklı saygı’, ‘ortak çıkarlar’ vurguları dikkat çekiciydi. İlk badire ise Kudüs Günü’nde atlatıldı. Ruhani’nin konuşması, İran ajanslarının büyük hatasıyla yanlış tercüme ile aktarılsa da işin aslı kısa sürede anlaşıldı. Batılı ajanslar önce Ruhani’nin sözlerini “Siyonist rejim İslam dünyasının vücudunda yıllardır bir yaradır ve bu yara çıkarılmalıdır” diye geçti. Oysa Ruhani sadece Filistin işgalini İslam âlemi için bir ‘yara’ diye nitelemiş, ne ‘İsrail’i ne de ‘siyonizmi’ anmıştı. Ruhani’nin medya ofisi derhal düzeltme yaptı. Yeni İran liderini, ‘kuzu postuna bürünmüş kurt’ gören İsrail yönetimi de yanlış tercümeyi teslim etti. Yani Ahmedinecad’ın ‘niyet ve arzuları bir yana’, yine yanlış tercüme olduğu çok sonra anlaşılan ‘haritadan silme’ sözleri gibi bir akıbete mahal verilmemesi manidar.
Amerika’daki kıpırdanışlar
Elbette İran ile İsrail’i aynı resimde görmek ideolojik ve stratejik sebeplerle imkânsız. Fakat İsrail’in tepkilerini gemlemek, yeni İran yönetimi açısından ABD ile farklı bir başlangıç için önemli. ABD Kongresi’nde Yahudi lobisinin etkisiyle var olan sert tutuma karşın Obama itidalli ve diplomasiyi öne çıkartıyor. Ruhan göreve başlamadan Temsilciler Meclisi, İran’a yeni yaptırım tasarısını onaylasa Beyaz Saray’ın, “Ruhani’nin seçilmesi, İran için uluslararası toplumun nükleer programla ilgili kaygılarını çözmek için hızlı davranması için bir fırsat. Bu yol seçilirse karşısında birlikte çalışmaya hazır bir Birleşik Devletler bulacaktır” açıklamasını not etmeli. Yine Amerikalı 29 eski diplomat, askerî komutan ve güvenlik analistinin, Obama’ya Ruhani’nin seçilmesini İran ile yeni bir diplomatik yol için fırsat görmek gerektiğini vurgulayan mektubunu da öyle.
Tüm bunlar Ortadoğu’nun dört yanı yangın yerine dönmüşken, kâfi mi? Hiç değil. Her başlangıç gibi haddinden fazla iyimserlik yüklü bir resim var. İran ne nükleer haklarından vazgeçecek, ne de Hizbullah’ı desteğinden. Ruhani tek başına İran’ı tümden değiştirmeye de muktedir değil. Fakat dinî liderle, selefi Ahmedinecad gibi kapışmaması, tersine rızasını araması kendisine daha fazla alan açıyor. Ve aslında olup bitenler, Acemlerin değişen konjonktürü farklı okuması ve ‘gereğini yapma’ çabasının tezahürü.
***
Bir Mısır komplosu: Mursi’yi İran, İsrail ve Körfez birlikte devirdi!
İnsan başına kötü bir şey geldiğinde doğal olarak öfkelenir. Bir süre sonra öfkesi dinmeye başladığında ‘gerçeklikle’ bağlantısını yeniden kurar. Başına geleni anlamaya çalışır, sebep-sonuç ilişkisinin peşine düşer. Bir de öfkesi hiç dinmeyen, başına gelenleri anlamaya çalışmayanlar vardır. İşte onlar kolay ‘iflah olmaz’.
Tarihteki ‘komplo’ sevdalıları
Keskin sirke küpüne zarar!.. Asıl mesele elbette ‘gerçeklikle bağlantısını kuramayan’ siyasilerde. Misal, paranoyak Stalin’in bütün yoldaşlarını kendisine komplo düzenleyecekleri ‘korkusuyla’ öldürtmesi; Almanya’nın başına gelen her şeyi Yahudi halkının komplosu gören, falcılardan tavsiyeler alan Hitler’in yarattığı yıkım; ‘şer imparatoru’ Rusların uzaylılarla bile ittifak yapabileceğine inanarak ABD-Rusya ilişkilerinin başına bugün bile farklı biçimler altında çözülemeyen ‘Yıldız Savaşları’ projesini saran Ronald Reagan... Saymakla bitmez. İktidar potansiyelleri yüksekse dünya için tehlikeleri de artar...
Elbette boşuna ‘komplolara inanma, komplosuz kalma’ denmez. En başta insana cazip gelir. Sonra birileri bir yerlerde muhakkak çıkarları doğrultusunda bir iş peşindedir. Fakat olup bitenleri analiz etmek için elverişli olan komploların bile bir adabı olmalı, mantıksal bir silsile içermeli. Ve insan iradesini abartılı biçimde aşağılayıp hiçe saymamalı.
Mısırlıları kandırmışlar!
İşte ‘dinmemiş bir öfkenin’ üzerine bina edilen son komplo teorisi darbe mağduru Mısır’dan geldi. Hem de Müslüman Kardeşler (İhvan) hareketinin bölgede Şeyh Yusuf Karadavi’den sonra en saygı duyduğu isim olan Iraklı Muhammed Ahmet Raşid’den. Raşid, seçilmiş Cumhurbaşkanı Muhammed Mursi’nin milyonlarca insanın (kimilerine göre 22 milyondan fazla) sokaklara dökülüvermesini fırsat bilerek Mısır ordusu tarafından nasıl olup da devrildiğini anlamış. Failler, Şii İran, onunla elbirliği yapan İsrail ve Körfez’deki Sünni monarşiler... Elbirliği edip Mısırlıları kandırmışlar.
Şaka yapmıyorum, adamcağız ciddi ciddi böyle söylüyor! Ortadoğu’nun yakından takip edilen haber/analiz portalı Al Monitor’dan Adnan Abu Amer, İhvan içinde kısa süre önce dolaşıma giren ‘darbenin ilk iç analizini’ ele geçirmiş. İhvan içinde resmî pozisyonu olmasa da hareketin en üst düzeyde teorisyeni ve planlayıcısı olan, İhvan lideri Muhammed Bedii ile neredeyse aynı konumda görülen 75 yaşındaki Raşid’in “Özgürlükten Dönüş” başlıklı 37 sayfalık komplo teorisi özetle şöyle:
37 sayfalık hikâye
“İsrail, darbenin planlamasında ve Mısır ordusunun desteklenmesinde temel rolü oynadı. Bunu da Körfez’de Mursi’nin imajını bozmak için uğraşan Suudi Arabistan ve BAE’nin mali desteğiyle yaptı. BAE’nin bu komploya dahli, Mursi’nin 100 milyar dolarlık Süveyş Kanalı taslak projesini kendi serbest ticaret bölgesine rakip gördüğünden. Darbenin arkasındaki gizli el ise İran. İran, 85 milyonluk Mısır nüfusunun 2,2 milyonunu oluşturan Şiilerin Mursi’ye sırtlarını dönmelerini sağladı. Elbette Raşid Şiilere yönelik görüntüleri de yayınlanan linçleri filan anmıyor. Fakat İran’ın bu tutumunun sebebi Mursi’nin Suriye’deki tutumu ve İranlıların Mısır’a sızmasına set çekmesiymiş. Mursi, Mısır’da Şiiliğin yayılması için kullanılmak üzere kutsal Şii türbelerinin kontrolünü Tahran’a vermemiş. Hem de Acemler Mursi’ye 30 milyar dolar ve yılda 5 milyon İranlı turist teklif etmesine rağmen. Elbette Amerikan parmağı da eksik değil. Siyonist lobi ile birlikte hareket eden Obama da işin içinde. Hem zaten darbeyi de kınamamıştı.”
Yüzlerce kişi ölse bile...
Raşid’in 3 Temmuz darbesinden sonra İhvan’ın neler yapması gerektiğine dair tavsiyeleri de eksik değil. Misal ordunun olası müdahalesiyle katliam kaygısı olsa da oturma eylemlerinin sürmesini salık veriyor. Yüzlerce kişi ölecek olsa bile... İhvan’ın mağduriyeti sayesinde Mısırlılar, Araplar ve Müslümanların sempatisini kazandığını, hatta artık Mısır olayının ‘İslam ümmetinin davası’ hâline geldiği görüşünde. Raşid, Tahrir Meydanı’na dökülen milyonlar için “ayak takımı, suç çeteleri, uyuşturucu mafyası” ifadelerini münasip görmüş. Ve ne İhvan’ın ne de ‘Kurani başkan’ dediği Mursi’nin bir tek hatasını bulamamış.
Aslında size de pek tanıdık gelmiyor mu? Bizim komploculardan biraz feyz alsa uçup giderdi bu zat. Mesela telekinezi meselesine hiç girmemiş olması manidar.
Komplo teorileriyle ilgili sorun genelde ancak filmlerde olmaları ve hayatta kanıtlananına zor rastlanması. Ama onlarda bile en azından küçük mantık kırıntıları oluyor. Bu coğrafyanın komplocuları ise ipi kopardı mı tut tutabilirsen!.. Tehlikeli olan komplo teorisyenleri değil, ‘meczup’ der geçersin de, siyasi erki ve kolluk kuvvetlerine eline geçiren iktidar sahipleri inandı mı fena!
***
Amerikalılardan Suriye bahisleri
Suriye’de 2,5 yıla yaklaşın içsavaş, insani ve siyasi sonuçlarını hakikaten dert edinenler için başından bu yana vahim bir manzara sunuyor. Rejimin üç beş ayda devrileceği hayalleri kâbusa dönüşeli de çok oldu. Dünya âlem şimdi başka başka planlarla iştigal ediyor. Amerikalılar misal yeni tehdidin adını koydu: El Kaide. Hatta kimileri Beşar Esad’ın kanırta kanırta bir mücadelenin sonucunda üstün geleceği öngörüsünde bulunmaya başladı.
CIA’in iki numarası Michael Morell 33 yıllık kariyerine veda etmeye hazırlanırken, geçen hafta ulusal güvelik tehditlerini değerlendirdi. Ona göre, Amerika’nın ulusal güvenlik tehditlerinin en başında içsavaşın merkezî hükümetin tümden çöküşüne yol açması ve el Kaide aşırılıkçılığı var. İran, Kuzey Kore ve sibersavaşı da sıralasa da asıl mühim gördüğü Suriye. “(Suriye) muhtemelen bugün dünyadaki en önemli konu” diyor. Morell’e göre merkezî hükümet çökerse Suriye, el Kaide’nin Pakistan’ın yerini alacak yeni ‘güvenli bölgesi’ hâline gelecek.
Irak, Afganistan gibi kilit yerlerde görev yapmış eski büyükelçi Ryan Crocker bildik analizden yola çıkıyor: “Suriye’deki savaş kolay bitmeyecek. Asıl mühim olan yangının bölgeye yayılmasını önlemek.” ‘Uçuşa yasak bölge’ gibi uygulamaların yararsız olduğu kanaatinde. Crocker, Hafız Esad döneminde Şam’da üç yıl büyükelçilik yapmış bir isim. 1982 Hama katliamını iyi anımsıyor ve “Müslüman Kardeşler’i bitirdiler. Belki 10 bin 15 bin masum sivili öldürdüler ama bir güvenlik devleti, istihbarat devleti inşa ettiler. Ve hayatları için savaştıklarını biliyorlar. Bana göre onların üstün gelme şansı daha fazla” diyor. Muhalefetin üstün gelmesi, Esad’ın üstün gelmesi ve bir nevi anlaşma diyerek bildik üç seçeneği andıktan sonraki tahmini şu: “Ben Esadların kanırta kanırta üstün geleceğine bahse girerdim. Disipline, silahlara sahipler ve birbirlerine bağlılar. Muhalifler büyük ölçüde bölünmüş, Esad güçlerinden çok birbirleriyle savaşmakla daha çok zaman harcıyorlar. Bu iş uzadıkça daha da bölünecekler.” Peki tavsiyesi? “Eğer birinin bunu durdurmak için işe yarayabilir bir fikri varsa da ben şimdiye kadar işitmedim.”
twitter@ceydak