Son dakika
A Köşe Yazısı Arşiv

Demokrasi ithali

 Suriye’ye askeri müdahale şimdilik gündemden düştü gibi.

Rusya’nın BM’de müdahale planlarına destek vermemek bir yana, müdahale olasılığına karşı kendi askeri olanaklarını harekete geçirmeye başlaması da büyük ihtimalle bunda belirleyici bir rol oynadı.

Ama yarın öbür gün yine bu olasılığı konuşacağımız kesin.

Son on gündür bu müdahaleyi tartışan ABD, İngiltere ve Fransa gibi ülkeler iki amaca işaret ediyordu.

Birincisi, geri planda ne oluyorsa olsun, kimyasal silah kullanılmasına izin verilmeyeceğini hem Beşar Esad’a, hem de tüm dünyaya hatırlatmak.

İkincisi, Suriye’de devam eden iç savaşta uzun süredir kaybettikleri kontrolü biraz olsun geri alabilmek için tarafları yeni görüşmelere razı etmek.

AKP hükümeti ise zaten aylardır, belki de yıllardır askeri müdahale sayıklıyor.

Bu güncel tartışmanın ardında ne yatıyor olursa olsun, sosyalist sistemin yıkılması ve özellikle de Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra uluslararası politikada o güne kadar varolan kuralların anlamsızlaşması ciddi bir sorun.

Bu sorun, dünyada yeni uluslararası ilkeler üzerinde anlaşmadığımız sürece de devam edecek.

Gücü yeten şiddete başvuracak.

Yetmeyen kurban olacak.

Bazı durumlarda da, şimdi Suriye’de olduğu gibi, güçler dengesi büyük güçlerin çatışmasına izin vermeyecek.

1989-1991 yıllarına kadar uluslararası alanda geçerli sistem Birleşmiş Milletler sistemiydi.

Kimine göre, bu sistem Batı dünyasının hakimiyetini sağlıyordu.

Bana kalırsa, sömürgeciliğin çöktüğü ve iki sistemli bir dünyaya en uygun modeldi.

Başlıca ilkeleri, başka ülkelerin içişlerine karışmamak ve dış müdahalelerin ancak BM Güvenlik Konseyi’nin onayı olursa meşru sayılmasıydı.

Önce sosyalist sistemin yıkılması bu düzeni sarstı.

Ardından asıl büyük darbeyi iletişim teknolojisinde meydana gelen devrim boyutlarındaki gelişme vurdu.

1990’lı yıllarda gelişmiş ülkelerde insanların günlük yaşamlarının yavaş yavaş parçası olmaya başlayan internet, televizyon ve mobil telefon teknolojilerindeki gelişmelerle de beslenerek dünyayı değiştirmeye başladı.

Teknoloji geliştikçe maliyeti düştü, maliyet düştükçe herkes tarafından kullanılmaya ve dünyanın ekonomik ve teknolojik bakımdan daha geri kalmış bölgelerine de yayılmaya başladı.

Bugün artık internet aracılığıyla hemen hemen anında öğrenemeyeceğimiz bir gelişme yok gibi.

Bir olay Amazonların derinliklerinde bile olsa, orayla ilgili herkes en kısa sürede haberdar oluyor.

Hatta Afganistan gibi, bu alandaki teknolojik gelişmelerin başlangıcını kaçıran ülkelerde normal telefon aşaması atlandı.

İnsanlar doğrudan ve sadece mobil telefonlara ve onlar aracılığıyla internet kullanmaya yöneliyor.

Bu iki gelişme, bugün ciddi sıkıntılar yaratan boyutlara vardı.

Daha yaklaşık 70 yıl önce milyonlarca insan Nazi toplama kamplarında yokedilirken, dünya, örneğin, Auschwitz Kampı’nın varlığını biliyor ama içinde neler yaşandığını bilmiyordu.

Oysa bugün hızla haber alınan soykırımlar, katliamlar, siyasi çalkantılar her insanda büyük rahatsızlık yaratıyor.

Kamuoyu baskıya başlıyor.

Politikacılar da aynı hızda tepki vermeye çalışıyor ya da çıkarlarına uyduğu için bunu kullanıyor.

Bunun ilk denemeleri Bosna-Hersek ve Kosova’da oldu.

Bunu Irak ve Libya izledi.

Benim BM sistemi olarak andığım ve yıkıldığını söylediğim düzenin kurallarına uygun gerçekleştirilen Afganistan örneğini bilerek bu listeye dahil etmiyorum.

Bu ülkelerden önce yapılan 1. Irak Savaşı’nı da aynı kategoride değerlendirenler çok oluyor.

Oysa o savaş, BM sisteminin son direnişiydi.

Başka bir ülkeyi işgal eden bir devlet, BM Güvenlik Konseyi ve uluslararası toplumun kararlarıyla yine oradan çıkarıldı.

O savaş sırasında ABD yönetimi içinde yeralan bazı şahinler bugünkü uluslararası orman kanunlarını başlatmaya çalıştılarsa da, başarılı olamadılar.

Onlara kalsa, ABD daha 1990’da Irak’ı işgal edecek ve Saddam rejimini devirecekti.

Bosna-Hersek ve Kosova’da müdahaleler de kamuoyunun büyük baskısıyla oldu.

Burada öne çıkan konu insan haklarıydı.

ABD’de George Bush’un başkan seçilmesiyle birlikte ilk Irak Savaşı’nın şahinleri dünyaya yön vermeye başladı.

Dirençle karşılaşmadıklarını söyleyemeyiz.

Özellikle Almanya, Fransa ve Rusya Irak’ı işgal etme planlarına açıkça karşı çıktı.

Türkiye’de Ecevit hükümeti Irak’ın işgaline sıcak baktı.

Savaştan hemen önce iktidara gelen AKP hükümeti de farklı değildi.

Bugün birçok AKP yanlısı özellikle Fransa’ya çatmayı çok seviyor ama Amerikan ordusunun Türkiye üzerinden de Irak’a girme planlarına Paris karşı çıkarken, o AKP hükümetinin buna onay verdiğini hatırlamamayı tercih ediyor.

O günlerde Türkiye’de halkın sokaklara da yansıyan muhalefeti olmasa, AKP’li milletvekilleri de TBMM’de usluca ellerini kaldırıp, o planı kabul edecekti.

O plan halkın baskısıyla direkten döndü, iyi de oldu.

Fakat son 25 yıl içinde yaşadığımız ve en azından lafta hepsi demokrasi ve insan hakları için gerçekleşen bütün bu müdahaleler alıcısını da yarattı.

Demokrasi sorunu olan ülkelerde, özellikle de Arap Baharı’yla birlikte çok daha bariz şekilde ortaya çıkan tehlikeli, özellikle de bu ülkelerin kendi halkları için tehlikeli bir anlayış var.

Bir diktatöre karşı mücadeleye giriştikleri için muhalifler, kendilerine dışarıdan silahlı destek verileceğine kesin gözüyle bakıyor, hatta bunu bir hak gibi algılıyor.

Yabancı ülkeler kendilerinden yana silahlı müdahale yapmadığında öfke duymaya başlıyorlar.

Bunu Libya’da yaşadık.

Hatta o günlerde Türkiye, ABD, Fransa ve İngiltere’nin askeri müdahalesine köstek olduğu için Kaddafi yanlısı olmakla suçlandı.

Suriye’de de muhalefet sözcüğüyle tarif edilen kesimler, dış destek olmadan halk desteğiyle Beşar Esad’ı devirecek kadar güçlü olmadıkları halde silahlı ayaklanmaya yöneldi.

Halk desteklerini artırmak için çalışmak yerine, daha baştan dışarıdan destek istemeye başladılar.

Libya örneği çok tazeydi ve kendilerinin de hemen yardımına koşulacağını sandılar.

Oysa Libya’da Batı kamuoyunun insan hakları endişeleri kullanıldı sadece.

Hem orada, hem de daha önce Irak’ta dış müdahalenin arkasında önemli ekonomik ya da siyasi çıkarlar yatıyordu, demokrasi ve insan hakları büyük ölçüde bahaneydi.

İlerde bunların tekrar ve tekrar yaşanmaması için yapılacak iki şey var.

Biri, BM sisteminin reformu.

Uluslararası kurumların, özellikle de BM Güvenlik Konseyi’nin, dünyanın yeni gerçeklerine uygun şekilde bileşiminin ve yetkilerinin gözden geçirilmesi şart.

Bu çabalar şimdilik tıkanmış olsa da, BM’yi bir kenara itip yeni bir dünya kuracak kimse de görünmüyor ortada.

Demek ki, BM reformuna sabırla yüklenmekten, ama ciddi şekilde ve ısrarla yüklenmekten başka çare yok şu anda.

İkincisi ise, Suriye’de olduğu gibi, insanların ucuz ölümlere kurban olmaması için, sadece Batı’nın demokrasinin ihraç edilebileceği düşüncesinden değil, çoğu Doğu ülkesinde diktatörlükler altında faaliyet gösteren muhalefet güçlerinin de demokrasi ithal etme sevdasından vazgeçmesi.

Bu, Doğu halklarının diktatörlükler altında yaşamak zorunda olduğu anlamına gelmiyor.

Sadece, demokrasiye ulaşmanın ancak o ülkelerdeki demokratların daha fazla ve daha meşakkatli çalışmasıyla, halkın desteğini kendi arkalarında toplayarak mümkün olacağı anlamına geliyor.

Buna karşılık, son 25 yılın deneyimi, demokrasi ihracı ve ithali düşüncelerinin, sadece dünyada yeni ve Soğuk Savaş’tan daha az kontrol edilebilir, dolayısıyla da daha tehlikeli bloklaşmalar ve bölünmelere yolaçtığını gösteriyor.

Kopyalandı

Yazarın Diğer Yazıları

Tümü
  1. KAVRAMSAL SANATA DAİR
  2. MEYVEYİ DALINDAN YEMEK GÜZELDİR!
  3. MODERNLEŞME, TÜRK ŞİİRİ ve SEKÜLERLEŞME
  4. ONUR AKYIL: ŞAİRLİKTEN DÜZYAZIYA GEÇMEK…
  5. Türk modernleşmesinin bir diğer yüzü olarak: ‘Tunç Asker’