Son dakika
A Köşe Yazısı Arşiv

ABD ile Rusya ne derse o...

 

ABD ile Rusya anlaştı; ‘kırmızı çizgileri’ dağılan Amerikan Başkanı Barack Obama’nın, Suriye’yi ‘kimyasal silah’ gerekçeli ‘cezalandırma operasyonu’ donduruldu. Ortada ne BM kararı, ne de uluslararası konsensüs vardı. ‘Amerika bir fiske atacak’ derken, savaş gerekçesi, ‘Suriye’nin kimyasal silahlarını yok etme anlaşması’ ile kaldırıldı. Şimdilik... Zira dikenlerle dolu bir mevzu, öyle kolay yürümeyeceği aşikâr.
 

CAN SİMİDİ PUTİN

Obama ABD’yi iki savaştan çıkartan adam olarak eylül başında, Suriye’yi vurma kararını duyurmuştu. Gündemi zaten ‘rejim değişikliği’ değildi. İlle de komplocu düşünmenin alemi yok. Ülkesi savaşa hazır değilken, siyasi sınıf gönülsüzken, kendisi aslında diyalogdan yanayken; yetkisi kafi gelse de sorumluluğu Kongre ile paylaşma ihtiyacı hissetmesi, kendisine manevra alanı yaratmak amaçlıydı. Yarattı da.. ABD içinde ve dışındaki ‘neocon’ları ve Körfez Arapları’nı elinin tersiyle itmeyi başardı. En büyük dayanağı da Rus diplomasisi oldu. Son 10 yılda hatta öncesinde liberal müdahalecilik maceraları karşısında etkisiz kalan Rusya’nın, hem Ortadoğu’da belirleyici güç olarak sahneye çıktığına, hem de Amerikan Başkanı için ‘can simidi’ olduğuna tanıklık ettik.

Obama’nın ‘savaş tasarısının’ gerekçelerine ABD Kongresi’ne anlatmakla görevlendirdiği Dışişleri Bakanı John Kerry, bu manevranın odağındaki isim. Kongre oturumlarında nasıl terlediğini anımsayın. Saatlerce dil döktü, bana kalırsa ‘Amerikan şartlarında’ gayet iyi performans sergiledi. Şeytanın ayrıntılarda gizli olduğu kısımlarda çuvallaması normaldi. Misal, Kerry, misal yanlışlıkla sınırlı operasyonun yeni bir bölgesel savaş çıkarma tehlikesi tartışıldığında ‘Karaya da ayak basılabilir’ diyecek oldu..düzeltmek zorunda kaldı. Silahlı muhalefetin büyük kısmını ‘ılımlı’ diye sunmaya kalkıştı.. ikna edici bulunmadı. ‘Kimyasal silah anlaşmasını’ mümkün kılan süreci başlatan da O’ndan başkası değil. Kendisine sorulan ‘Suriye kimyasal silahlarını yok etse saldırıdan kaçınmak mümkün olur mu’ sorusuna, “Olabilirdi” deyiverdi, ‘bu zaten imkânsızdı’ diye ekledi. Gaf mı, değil mi bilinmez! Fakat şimdi talihin azizliği, tam da Kerry’nin ‘imkânsızının imkânlı kılınmasıyla’ karşı karşıyayız. Yani ABD Başkanı, artık Suriye’ye ‘müdahale baskısıyla sonuç elde ettiğini’ söyleyebilecek pozisyonda. Yani bir haftada Kerry ile Lavrov’un Cenevre’de formüle ettiği ‘anlaşmaya’ geldik.

Suriye gibi iç savaş yaşanan bir ülkede zorlu bir süreç bu. Yani bu anlaşmadan memnun olmayan muhaliflerin, ordunun bu silahlları naklettiği iddialarını işitirseniz şaşmayın. Süreç provokasyonlara da açık. Kerry’nin Lavrov ile basın toplantısında ‘muhaliflerde de az miktarda kimyasal silah olduğunu kabullenmesini’ not etmeli.
 

ŞU 7. MADDE...

Peki Suriye sorun çıkarırsa ne olur? Anlaşmada BM Şartı’nın 7. maddesi atfına dikkat çekenler, ‘müdahaleye kapı aralandığını’ söylüyor. Bu madde ‘uluslararası barışı koruma’ gerekçeli müdahalelere zemin oluşturuyor. Fakat otomatik müdahale anlamına gelmiyor. Aslında veto dahil Güvenlik Konseyi sistemine dönülmesi manasına geliyor. Yani ‘başladığımız yere döndük’. Nitekim, Kerry, Suriye anlaşmaya uymazsa 7. maddenin işleyeceğini söyledi. Lavrov ise anlaşmanın potansiyel güç kullanımına dair hiç bir unsur barındırmadığını...
 

PUTİN DİPLOMASİSİ

Taraflar BM genel kurulunda Suriye’de zaten uzlaştıkları ‘siyasi çözümü’ zorlayacak. Yani Cenevre 2 sürecini. Peki ABD’nin muhaliflere silah sözü ne olacak? Müzakare masası için Esad’ı zayıflatmak sözü? Putin’in, anlaşmayı izah ederken, Suriye’nin kimyasal silah sahibi olmasının ‘rasyonelini’ İsrail’in stoklarıyla izah etmesi, hiç bir ülkeden ‘tek taraflı silahsızlanma istenemeyeceğini’ söylemesini not etmeli. Beğenin yahut beğenmeyin buna ‘diplomasi’ diyoruz. Ülkeler her konuda anlaşamayacaksa, ki anlaşamazlar; tek seçenek içlerinden birinin kendi hegemonyasını silah zoruyla dayatması olmayacaksa, ki olduğu vakitler hayrını gören çıkmıyor; o zaman müzakere formülleri üretmek gerekir.

Peki Türkiye bu sürecin neresinde? Hiç bir yerinde değil. ABD ne derse o oluyor... Rusya ne derse o oluyor... Hatta bir yere kadar Suriye ne derse o oluyor.

 

ABD-Rus anlaşmasının takvimi ne diyor?

Rusya’nın kimyasal silah anlaşması uyarınca Suriye derhal, Kimyasal Silahlar Konvansiyonu’na taraf olmak üzere BM’ye başvuruda bulundu. Rus-ABD anlaşması uyarınca Suriye bir hafta içinde kimyasal silah stoklarının listesini, süreci yürütecek olan Kimyasal Silahların Yasaklanması Örgütü’ne (OPCW) sunacak. Denetçiler kasımda sahada olacaklar ve ekipmanların yokedilmesiyle işe başlayacaklar. Anlaşmaya göre, 2014 ortaları itibariyle de kimyasal stokların ortadan kaldırılması tamamlanacak.

 

İran’dan yeni nükleer mesajlar geliyor

ABD’NİN Suriye’ye ‘saldırısı’ dondurulurken, resmin bir ucunda da İran var. Müdahale İran’a da mesaj olacaktı. Şimdi Suriye fırtınası bir nebze dinmişken, yeni durum belirdi. Ilımlı Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani son olarak Batı’ya nükleer müzakerelerde hızlı çözüm çağrısı yaptı. İran’ın gözlemci statüsü taşıdığı Şanghay İşbirliği Örgütü’nün Bişkek zirvesine katıldı ve BM Genel Kurulu’nda tarih belirlenebileceğini söyledi. İran’ın barışçı nükleer hakkından vazgeçmeyeceğini fakat daha şeffaf ve daha az çatışmacı olacağını belirtti. İran’ın nükleer dosyası ABD’nin atanmasına pek sevindiği Dışişleri Bakanı Cevad Zarif’da. Peki nasıl başlangıç yapılacak? Misal Suriye için Cenevre 2’de masa kurulacaksa İran davet edilecek mi? Suriye ve nükleer pazarlıkta farklı yönelimler olabilir. Yeni çıkar tanımlamalarından hareketle bölgede öngörülemeyecek dönüşümlere tanıklık edebiliriz.

 

BM denetçileri fazla bir şey demeyecek

ŞAM’IN burnunun dibindeki Guta bölgesinde 21 Ağustos’taki kimyasal silah saldırısıyla ilgili kanıtlar tüm dünyada tartışma yarattı. Karşılıklı iddialar var ve gözler Suriye’nin beş gün sonra geçit verdiği BM denetçilerinin Genel Sekreter Ban ki Mun’a sunacağı raporda. Ancak denetçilerin başkanı İsveçli Ake Sellstrom’un bir tarafı hedef gösteren rapor sunması beklenmiyor. Dört ayrı laboratuara yollanan bulgularla olgular ortaya konulacak. Misal, atılan cisimler, hangi yönden atıldığı, kullanılan silah, kimyasal toksik izleri. Alman uzman Dieter Rothbacher’e göre, “Şöyle demeyecekler: Bu roketi Suriye güçleri kullandı.” Yani rapor yoruma açık olacak. Raporu Konsey’in gündemine taşıyacak olan ve genelde ABD’nin sözünden çıkmayan Ban’a bakmalı...

 

Ortadoğu’nun ‘kimyasalları’

Suriye, Rus diplomasisi sayesinde 1993 tarihli uluslararası Kimyasal Silah Konvansiyonu’nu kabul ederse geriye altı ülke kalıyor. Asia Times’dan Thalif Deen ilginç bir toparlama yapmış. Bu tehlikeli silahlarla ilgili kimin neler yaptığını döken bir yazı. Bu vesileyle mevzunun detaylarını öğrenmiş olalım..

Halihazırda 189 ülke kimyasal silah üretimi, kullanımı ve transferini yasaklayan anlaşmaya (CWCChemical Weapons Convention) imza koymuş. İmzacılar mekezi Hollanda’nın Lahey kentinde bulunan Kimyasal Silahların Yasaklanması için Örgüt’ün (OPCW) denetimine giriyor. OPCW başkanı Gary Francis Quilan isimli bir Avustralyalı.
 

MISIR BAŞ KULLANICI

Anlaşmayı dışlayan yedi ülke var: İsrail ile Birmanya anlaşmayı imzalasa da parlamentolarında onaylamamış iki ülke. Angola, Kuzey Kore, Mısır, Güney Sudan ve Suriye ise ne imza koymuş ne de onaylamış. Bu silahları hem geliştirmiş hem de geçmişte kullanmış iki Ortadoğu ülkesi var, İsrail ile Mısır. Kitle imha silahları uzmanı San Francisco Üniversitesi’nden Stephen Zunes, İsrail’in geniş stokları olduğunu, üretim ve araştırma alanında gelişmiş olduğunu söylüyor. Suriye’nin bu işe yönelmesinin arkasında da İsrail faktörü yatıyor.

Ancak bu silahları bölgede göstere göstere kullanan ilk ülke Mısır. Mısır, fosjen ve hardal gazını 1960’larda Yemen’deki içsavaşa müdahil olduğunda kullanmış. Zunes, “Mısır’ın kimyasal silahlarını yok ettiğine dair hiç bir işaret yok” diyor. Mübarek rejimi ve sonrasında da bu üretimin sürdüğüne inanılıyor.

Tabi bölge dışında bu silahları kullanan Amerikalılar. 1970’te ‘Hades operasyonunda’ Vietnamlılara karşı kullanılan ‘portakal gazı’ yüzünden bugün hala yamuk yumuk doğan çocuklar var. Irak’ta kullanılan seyreltilmiş uranyumlu, beyaz fosforlu silahlar hafızalarda..
 

İSRAİL VETO ETTİRDİ

Suriye’ye gelince... Zunes’a göre, Suriye uzun süredir kimyasal silahlardan BM Güvenlik Konseyi’nin 687 sayılı kararı ile uyumlu biçimde ‘bölgesel bir silahsızlanma anlaşması’ çerçevesinde kurtulmak arzusundaymış. Hatta 2002 Aralık ayında BM Güvenlik Konseyi’nin geçici üyesiyken Suriye, bu konuda bir taslak sunmuş. Fakat ABD vetosu karşısında taslak hiç tartışılamamış. Vetonun sebebi ise İsrail’in elindeki silahları etkilemesi. Ol hikâyat böyle. Amerikalı bir üniversite hocası sayesinde neler öğrendik..


[email protected]
twitter@ceydak

Kopyalandı

Yazarın Diğer Yazıları

Tümü
  1. KAVRAMSAL SANATA DAİR
  2. MEYVEYİ DALINDAN YEMEK GÜZELDİR!
  3. MODERNLEŞME, TÜRK ŞİİRİ ve SEKÜLERLEŞME
  4. ONUR AKYIL: ŞAİRLİKTEN DÜZYAZIYA GEÇMEK…
  5. Türk modernleşmesinin bir diğer yüzü olarak: ‘Tunç Asker’