Son dakika
A Köşe Yazısı Arşiv

Bosna’da yaşayıp ‘öteki’ olmak zor iş!

 

Saraybosnalı emekli Safeta Radzo 70 yaşında. Geçen haftaReuters’e konuşmuş, kendisine göre son derece uygunsuz biçimde etnik ve dinî kimliğini ilan etme baskısı altında. Zira ülkede 1991’den beri ilk kez bir nüfus sayımı düzenleniyor. Radzo adeta isyan etmiş: “Ne yapacağımı bilmiyorum. Kendimi dilediğim gibi tanımlamaya kalksam ‘ötekiler’ kategorisine düşeceğim. Aksini yapsam kendimi inkâr etmiş olacağım.”

Bosnalı Sırp, Bosnalı Hırvat ve Bosnalı Müslüman olabilirsiniz fakat vurgu ilk kelimede değil ikincisinde olunca, derin bir ‘varoluş sorunuyla’ sınanmak kaçınılmazlaşıyor. Barışı getirmeyen ama sadece savaşı sonlandıran Dayton düzeninin hüküm sürdüğü Bosna’da ‘vatandaş’ olmak hakikatin zor iş. Ülke AB üyeliğine başvurmanın eşiğindeyken bile! Zira kimliği belirleyen etnik ve dinî aidiyetler. Ve ülke bu aidiyetler üzerinden geliştirilen bir kota sistemiyle işlemekte. Yahut işlememekte!


İLERLEME RAPORU TEHLİKEDE

Misal Bosna Hersekli liderler bu yüzden anayasadaki ‘ayrımcılığı’ ortadan kaldırmamakta direniyor. Ve 16 Ekim’de açıklanacak ilerleme raporu ile yine AB’ye aday ülke olamama tehlikesi altındalar.

Meselenin sebebi hikmeti, Bosnalı Yahudilerin önde gelenlerinden ve ülkenin eski İsviçre büyükelçiliğini yürüten Jakob Finci ile önde gelen bir Bosnalı Roman olan Dervo Sejdiç’in Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne açtığı davada yatmakta. İkili, ülkenin anayasasının kendileri gibi ‘ötekilerin’ milletvekilliği dâhil yüksek makamlara aday olmalarına yönelik anayasal yasağın Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ni ihlal ettiği tezini ortaya koydular. Ve AİHM Eylül 2009’da ikiliyi haklı buldu, Bosna anayasasındaki bu yasağın ‘ayrımcılık’ teşkil ettiğine hükmetti. Avrupa Birliği de bu karara dayanarak Bosna’nın üyelik başvurusunu kabul etmedi.


‘YOLUN YARISINDAYIZ’

O gün bugündür bu sıkıntı çözülebilmiş değil. Geçen hafta Brüksel’de buluşturulan yedi lider ortak bildiri yayınladı. Ancak Avrupa Komisyonu’nun genişlemeden sorumlu üyesi Stefan Füle ne kadar ümitvar konuşsa da işler sakat. Bosnalı liderlerin 10 Ekim’e kadar değişiklik yapma süreleri var ve Bosnalı Müslümanların lideri Bakir İzzetbegoviç’in Saraybosna’ya dönüşte söylediği üzere daha ‘yolun yarısındalar’.


AB’DE YAYA KALDILAR

AB adaylığı hâlâ 1992-1995 savaşının hayaletleriyle yaşayan Bosna için hayati önemde. Ülkenin çok ihtiyaç duyduğu yatırımlar, refah, hareket serbestîsi ve AB standartlarında demokrasi ile insan hakları umudunu... Oysa AB yolunda Balkanlar’daki diğer komşularının çok gerisindeler. Hırvatistan malum geçen temmuzda üyelik kazandı. Karadağ katılım müzakerelerini yürütüyor. Sırbistan’ın adaylığı onaylandı, ocakta müzakerelere başlayacak. Etnik hatlar ve iki özerk bölgeye bölünmüş hâldeki Bosna ise kendi itiş kakışlarıyla meşgul.


YİNE KİMLİK MESELESİ

Bu koşullarda 70 yaşındaki emekli Safeta Radzo’nun şikâyetçi olduğu nüfus sayımı da umudun sınırlarını ortaya seriyor. Zira 22 yıl sonra yapılan ilk sayım yine ‘kimlik’ meselesi etrafında dönüyor. Yugoslavya’nın çöküşü arifesinde düzenlenen 1991 nüfus sayımına göre, 4,4 milyonluk nüfusun yüzde 43,5’unu Bosnalı Müslümanlar, yüzde 31,2’sini Bosnalı Sırplar, yüzde 17,4’ünü Bosnalı Hırvatlar oluşturuyordu. Yüzde 5’ten fazlası da kendini ‘Yugoslav’ olarak tarif edenler. Artık Yugoslavya ‘tarih’ olmuşken, bu sonuncular ‘ötekiler’ kategorisinde.


NÜFUS SAFLARI SIKLAŞIYOR

Sayım 15 gün sürecek, sonuç ocak ortasında netleşecek. Sonucunun ‘güç paylaşımını’ daha da karmaşıklaştıracağı kesin. Zira ekonomik ve siyasi şekilleniş için yeni veriler sunacak. Her kesim elinin zayıflayacağından endişeli. Dolayısıyla bütün taraflar saflarını sıklaştırma derdinde. Misal, Bosnalı Müslümanlar ülke çapında ünlü aktörler ve spor insanlarını da devreye sokarak kampanya başlatmışlar. Diyanet İşleri Başkanı Hüseyin Kavazoviç Efendi, “Dinimiz İslam. Sayımda Boşnak olduğumuzu, dilimizin de Boşnakça olduğunu söyleyeceğiz” mesajları yayınlamış. Katolik papazlar Hırvatlara yurtdışındaki akrabalarının da ülkeye dönüp sayıma katılmaları çağrıları yapıyorlar.


ÖTEKİLER...

Karışık evliliklerden doğanlar, saf seçmek istemeyenler, Yahudiler ve Romanlar yani ‘ötekiler’ arada sıkışıp kalmış vaziyette. Onlar zaten kotalar icabı kamu sektöründe iş bulamıyorlar. ‘Ötekiler’ isminde bir hareket de kurulmuş. İddiaları sayılarının nüfusun yüzde 20’sini bulduğu. Yani sayım sonucunda ‘ötekiler’ artarsa, güç dengelerini dahi etkileyebilir. Ama bunun için Bosnalı Müslüman, Bosnalı Sırp ve Bosnalı Hırvat tanımlarının ikinci değil birinci kelimelerine vurgu yapanların çoğalması icap ediyor.

***


İran-İsrail hattı nelere kadir

Ortadoğu’daki jeostratejik manzara önemli kırılmalara gebe. Arap isyanları, Suriye ve Mısır’la birlikte saflar birbirine karışırken, aradan sıyrılma çabasındaki İran’dan ‘devlet aklının’ yeni konjonktüre uygun manevralarını görüyoruz. Yeni Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani ilk bakışta ‘boyundan büyükmüş’ intibaı uyandıran işlere kalkışıyor. İsrail, Türkiye ve Körfez’deki Sünni monarşilerini derinden sarsma potansiyeli olan yeni bir oyun kuruluyor. Ve bugünden yarına hiç kolay görünmese de bu oyunun İran ile İsrail ayağında ilginç gelişmelere tanıklık edersek şaşırmamalıyız.

ABD Başkanı Barack Obama ve İran Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani arasındaki telefon görüşmesi ve iki ülkenin ‘twidiplomasisi’ bir milattı. Fakat asıl mühim olan 15 Ekim’de Cenevre’de başlayacak nükleer müzakereler. İran, BM Güvenlik Konseyi’nin beş daimi üyesi ile Almanya’dan oluşan 5+1 Grubu’yla masaya oturacak. Bu kez İran’ın dosyası, doğrudan dinî lider Ayetullah Ali Hamaney’e bağlı Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi’nde değil, bizzat Dışişleri Bakanı Muhammed Cevad Zarif’te olacak. Tarafların geçmiş müzakere deneyimlerden ‘damıttıkları’ öneriler gidişatı etkileyecek. Öncesinde de ilginç gelişmeler var.


EK YAPTIRIMLAR ÖTELENDİ

ABD Senatosu, yönetimin müzakerelere fırsat olarak İran’a ek yaptırımları onaylamayı ötelemesi talebini kabul etti. Kısa vadede İran’ın uranyum zenginleştirmeyi yavaşlatması karşılığında bazı istisnalar sunulabilir. Sonra Amerikan petrol şirketleri BM vesilesiyle İran Petrol Bakanı Bijan Zanganeh ile görüşme planladı ama bakanın ziyareti son anda iptal edildi.


BİBİ ELİNİ YÜKSEK AÇTI

Nükleer müzakerenin önemli bir ‘muhatabı’ İsrail. İsrail beklendiği üzere gardını aldı. New York’ta geçen hafta BM kürsüsüne çıkan Benyamin Netenyahu ikazlarını sıraladı: “Ruhani, Ahmedinecad gibi görünmüyor. Fakat iş nükleer silah programına geldiğinde, aralarındaki tek fark şu: Ahmedinecad kurt kılığındaki kurttu. Ruhani kuzu kılığındaki kurt.” İsrail Başbakanı, nükleer silahlı bir İran’a tek başına kalsalar da karşı duracaklarını, vurguladı. Ve yaptırımların ancak İran nükleer programından tümüyle vazgeçerse kaldırılması gerektiğini söyledi. Oldukça nafile bir talep.


ŞEYTAN AYRINTILARDA...

İran, malum, nükleer silah programı olmadığını savunuyor. İran, Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Anlaşması’nın (NPT) imzacısı. BM’ye bağlı Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu (UAEK) ile tartışmalı hâller olsa da işbirliği yapıyor. Fakat petrol zenginliği varken, nükleer teknoloji istemesi soru işaretleri yaratıyor. Tahran, bunu ‘alternatif kaynaklara yönelme’ ile izah ediyor. Dünyada geçerli nükleer rejim genel hatlarıyla İranlılardan yana. Barışçı program için uranyum zenginleştirmeye hakları var. Atom silahı elde edecek düzeye ulaşmamaları kaydıyla. Dolayısıyla Cenevre müzakerelerini, uranyum zenginleştirme düzeyi, bunun için gerekli santrifüjlerin sayısı ve elde tutulabilecek zenginleştirilmiş uranyum stoku belirleyecek.

Hâl böyleyken Netenyahu’nun koyduğu çıta manasız. İran’ın nükleer programından tümden vazgeçmesini istemek ‘imkânsızı istemek’. ABD yönetimi son birkaç yılda bu talebi zaten gömdü. İsrail lobisinin güçlü isimlerinden Amerikalı diplomat Dennis Ross örneğin, en son İran’ın zenginleştirme programının sınırlandırılmasını sağlamanın bir sınav olacağını söyledi.


YENİ ÜSLUP

Peki, İsrail bunu neden yapıyor? Netenyahu, Obama’nın Suriye’de askerî müdahaleden geri durarak verdiği mesaj ortadayken, ‘kötü polisi’ oynamak durumunda. Karşısında ‘varlığını’ kabul etmeyen bir İran var. İran’ın ise yeni nükleer müzakerelerdeki ilk hedefi ekonomisini dara düşüren yaptırımları hafifletmek, mümkünse kaldırmaksa; asıl hedefi ‘nükleer güç sahibi bölgesel lider’ olarak tanınmak. Olası anlaşma bu kapıyı açar. Bu açıdan Tahran’ın İsrail’e verdiği son mesajlar da manidar. Filistin meselesinin ‘İsrail’in varoluşu’nu sorgulamak yerine ‘bölgesel adaletçi bir perspektiften’ sunumu ve ‘Yahudi soykırımının’ tanındığı belirtilerek başvurulan yeni üslup.


‘MALEZYA PROFİLİ’

İsrail bu süreçte ABD’nin de etkisiyle ‘gerçekçi bir diplomatik anlaşmayı’ tercih edebilir mi? Hizbullah’ın dizginlenme olasılığı bulunan bir ortamda, Arap isyanlarının yarattığı el Kaide unsuru gibi tehditler de dikkate alındığında, İsrail güvenlik yapılanması verili statükoyu gözden geçirebilir. Elbette bu fazlasıyla iyimser bir yorum. Diğer yandan İsrail’in ‘varlığını kabul ettirme’ talebi mühim. Fakat örneğin İran asıllı Amerikalı uzman Trita Parsi, Tahran’ın ‘gayrı resmî’ tanınmayı içeren ‘Malezya profili’ sergileyebileceğini söylüyor.

İran’ın ise kısa vadede ‘direniş cephesinin’ odağı olmaktan vazgeçmesini beklemek elbette hayalcilik. Ama unutmamak lazım, bölgede ideolojik ve jeostratejik tutumu arasındaki dengeyi en iyi kuran, diplomasi esnekliği en yüksek ülkelerden birisi İran.

***

 


Çin inanca yelken açıyor..

Anlaşılan Çin’in ‘çelik damarları’ çatlayacak. Ülke kapitalizmin ardından inanca yelken açıyor. Yeni Komünist Partisi liderliği işbaşındaki ilk yılını doldurmadan bugünden yarına kolay inanılması güç olan bir yönelime girme işareti verdi. Yeni Devlet Başkanı Şi Cinping, ülkenin ‘ahlaki pusulasını yitirdiğine’ hükmetmiş ve Komünist Parti’nin geleneksel inançlara karşı daha hoşgörülü olması için işareti çakmış. Tek parti yönetimi altındaki devlet kapitalizminin ortaya çıkardığı sorunlar ve giderek artan sosyal huzursuzluklara ‘moral’ devalar arayışı...


ÜÇ DOKTRİN

Çin anayasasında ‘din özgürlüğü’ kâğıt üzerinde var. Fakat dinî örgütlenmelere yönelik baskılar eksik değil. Dinî görünüm muğlak. Misal 2007’de bir araştırma 16 yaş ve üstü halkın yüzde 31,4’ünün kendini ‘dindar’ olarak tanımladığını gösteriyor. Geleneksel olarak ‘üç doktrin’ de denen ‘üç inanç biçimi’ hâkim: Konfüçyüsçülük, Budhizm ve Taoizm. 1,3 milyarın üzerindeki nüfus içinde 50 milyon Budhist ve Taoist, 23 milyon Protestan, 21 milyon Müslüman ve 5,5 milyon Katolikbulunduğu sanılıyor. Daha feodal toplumsal yapının bulunduğu kırsal kesimde doğaüstü güçlere inananlar azımsanacak gibi değil.

1966-1976 yıllarındaki Kültür Devrimi sırasında özellikle Budhizmin izleri silinmişti. 1950’lerde işgal edilen Tibet’te ağır baskılar uygulandı. Dalay Lama hâlâ sürgünde. Doğu Türkistan’da Müslüman Uygurlara yönelik muameleler herkesin malumu. 1990’ların sonunda Hıristiyanlara da Falun Gonggibi tarikatlara da göz açtırılmadı.


PARAYA TAPINMA...

Şimdi ise ülke giderek zenginleşip ekonomik anlamda büyürken, ‘paraya tapınma’, başedilemez hâle gelen ‘yolsuzluklar’ karşısında moral değerlere ihtiyaç duyuluyor. Gerçi Komünist Parti’de ‘dinî sızıntılara’ karşı uyanık olunmasını salık verenler, parti üyelerinin dinî inançlarını yerine getirmemesi gerektiğini düşünenler eksik değil. Fakat ailesi dâhil Budhizme yakın olduğu söylenen Şi’nin çaktığı işaret çok güçlü.

Şi, geçen şubatta Tayvan’ın en üst düzeyde Budhist rahibi Hsing Yun ile görüşmüş. 1990’larda Tianenmen isyanından kaçıp Amerika’daki tapınağına sığınan bir yetkili yüzünden yasaklı olan Hsing Yun’a bu şekilde kucak açılması şaşırtıcı bulunuyor. Şi en son ağustosta yazdığı bir makalede ‘maddi ve ruhani medeniyet inşası’ çağrısı yapmış. Parti’nin Din İşleri Ofisinin direktör yardımcısı Zhang Lebin de temmuzda Halkın Günlüğü gazetesine, dinlerin serbestçe ibadet hakkının korunmasını salık veren bir makale yazmış. Yine KP hiyerarşisinin dört numarası olan Yu Zhengsheng geçen mayısta Doğu Türkistan’da bir camiyi, temmuzda da Tibet’te beş tapınağı ziyaret etmiş.


Çin’in yeni yöneticilerinin partiyi ve devleti krizlerden korumak için ruhani âleme açılmaları dertlere deva olacak mı, orası meçhul.



[email protected]

twitter@ceydak

Kopyalandı

Yazarın Diğer Yazıları

Tümü
  1. KAVRAMSAL SANATA DAİR
  2. MEYVEYİ DALINDAN YEMEK GÜZELDİR!
  3. MODERNLEŞME, TÜRK ŞİİRİ ve SEKÜLERLEŞME
  4. ONUR AKYIL: ŞAİRLİKTEN DÜZYAZIYA GEÇMEK…
  5. Türk modernleşmesinin bir diğer yüzü olarak: ‘Tunç Asker’