İslami monarşinin Obama kâbusu
Bush yönetiminin Ortadoğu danışmanı ve önde gelen neocon figürlerden Elliott Abrams’a göre ABD ile İran arasındaki diplomatik açılım yüzünden “İsrailliler kendilerini son birkaç yılda en kötü pozisyonda buldular”. Sırf onlar mı? Daha vahimi var. Kutsal mekânların bekçisi, petrodolarlarıyla bölgenin perde arkasındaki gücü olan İslami monarşi Suudi Arabistan. Suriye’de bir türlü ‘şeytanın bacağını kıramayan’ Suud, üstüne üstlük ABD ile İran arasında İslam Devrimi’nin ardından örülen 34 yıllık duvarın sarsılmakta olduğunu görüyor. Derin Suudi-Amerikan ortaklığı yarın bitecek değil, lakin görünen o ki ortada çok ciddi bir güven kaybı var. Hatta Batılı kaynaklara bakılırsa, Riyad’dakiler Obama yüzünden ciddi kâbuslar görmekte...
KÂBUSA UYANMAK
Geçen hafta Reuters haber ajansı Suud monarşisinin rahatsızlığının nasıl had safhaya çıktığını anlatan bir haber/analiz yayınladı. Obama’nın hem El Kaide yatağı hâline gelen Suriye’de Rusya ile kotardığı kimyasal silahların imhası anlaşması; hem de İran’ın yeni Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani ile giriştiği diyalog, Suudileri ‘şoke etmiş’ vaziyette. Bir yandan Suriye için Cenevre-2 konferansı toplanır diye, öte yandan 15 Ekim’de İran ile Cenevre’de yeniden başlayacak olan nükleer müzakerelerde olur da manalı bir netice alınır diye kaygılanılıyor. İkisinde de müzakereler olabilse dahi sonuç elde edilmesi hiç kolay değil. Fakat anlaşılan Suudi Arabistan’ın monarkları için bunları rüyalarında görmek dahi kâbusa uyanmalarına vesile oluyor.
OBAMA’YA SEMPATİK PRENS KALMADI
Çarşamba günü ABD’nin İsrail’e Yom Kippur savaşı nedeniyle petrol ambargosu uygulamasının 40. yıldönümü. Körfez kaynaklarına göre Suud hanedanlığı Obama’ya diş bilerken, Amerikalılara ne kadar güvenebileceklerini tartmakta. Rivayet o ki, Obama’ya sempati besleyen tek bir prens kalmamış. İslami monarşinin görevi danışmanlıkla sınırlı Şûra Konseyi’nin Dışilişkiler komitesinin başkanı Abdullah el Askar, kaygısını “Korkarım bu davada bir şeyler gizli. Eğer Amerika ve İran bir anlayışa varırlarsa, bu Arap dünyası ve Körfez ülkeleri, özellikle Suudi Arabistan’ın hilafına olabilir” sözleriyle dile getirmiş. Kişisel görüşü olduğunu belirterek elbette. Lakin ne hacet! BM’deki Suriye kimyasal anlaşmasına öfkelenen Prens Suud el Faysal, alenen Birleşmiş Milletler Genel Kurul konuşmasını iptal ediverdi zaten. Tepkiyi de alttan alta değil göstere göstere koymuş oldu.
HER TAŞIN ALTINDA
Suudiler, Arap âlemindeki statükoyu altüst eden isyanlardan hiç hazzetmemişti. Tunus’un diktatörüZeynel Abidin Bin Ali’nin uçağa bindirilip postalandığı yer talihin azizliği, Riyad’dı. Hüsnü Mübarek devrilirken onlar dişlerini gıcırdatmaktaydılar. Bırakın bölgedeki hakiki demokrasi hayallerini, Müslüman Kardeşler tipi ‘sandık demokrasisinin’ öne çıkması dahi onları rahatsız etti. Hâliyle bu yaz Mısır’da Muhammed Mursi’nin devrilmesine en sevinen, Amerika’nın Kahire’ye mali katkısını üçe katlayıp beş milyar doları derhal bayılan onlar oldular. 2,5 yıllık süreçte Yemen’de aşiretler arasındaki iktidar mücadelesini çıkarları doğrultusunda yönlendirmiş, bölgede belki en naif isyanın yaşandığı Bahreyn’e ordularını yollayıp bastırmıştılar zaten. Bu yaz da Katar Emiri Şeyh Hamad’ın iktidarını oğlu Şeyh Tamin’le değiştirip dizaynı verdiler. Bir elleri Irak’ta, diğeri Lübnan’da...
KÂFİRE KARŞI EMEVİ MİRASI!
Suud, Suriye’de en baştan radikallere yatırım yaptı. Suriye’ye bakınca artık Bender bin Sultan’ı seçemeyen kaldı mı, bilmiyorum. Suudi istihbaratının başındaki Bender, Suriye silahlı muhalefetinin baş organizatörü ve finansörü, ılımlısından radikaline... Temel güdüsü ‘Emevi mirası’ Şam’ın ‘kâfirden’ temizlenmesi. Lakin ne ettilerse 21 Ağustos’taki kimyasal saldırının başlarından çıktığına dair çok ciddi iddialar var Obama’ya işlemedi. Bender gizlice uçağa atlayıp Moskova’ya uçtu, Putin’e ‘Suriye rüşveti’ önerdi. Yine olmadı. Şimdi Amerikalılar onları Cenevre-2 konferansına iknaa çalışmakta. Hem de İran’la flörtleşirken.. Fakat 90’lık Kral’ın ardından bir hanedanlık meselesi varken, Bender için zaman daralıyor.
‘KÖRFEZ NE YAPAR?’
Körfez’den bir diplomat, “Eğer ABD İran’a hakikaten yumuşak davranıp İran’ın Suriye’deki dostlarının kazanmasına izin verirse, bu Körfez hükümetleri için nasıl bir manzara çizer” diye soruyor. Haklı. İran’ın Irak, Suriye ve Lübnan’ın yanı sıra Şii nüfusun eksik olmadığı Körfez bölgesinde elini güçlendirmesi Riyad’a darbe olur.
ABD-İran açılımı bir yerlere varabilecek olsa, yaptırımlar kalksa, Körfez kaynaklı petrol ve doğalgaz fiyatları ucuzlar, AB ile ticareti patlayabilir. Selefi-Cihatçı gruplara karşı 2001 saldırıları sonrasında Afganistan’dakini andıran bir ‘ortaklık’ zemini oluşabilir. Suriye’de bir iktidar paylaşımı anlaşması her şeyin başlangıcı olabilir.
ZEHRİ AKITACAK ÇIKSA
WikiLeaks sağolsun Suudi Kralı’nın Amerikalılara ilettiği “Yılanın başını ezin” arzusunu dünya âlem öğrendi. Riyad kâbusa boğulmasın da ne yapsın. Bizim kâbusumuz ise zaten Körfez’den kıyılarımıza gelip demirlemiş El Kaide ve mezhepçilik zehri. İnşallah bir akıtan çıkacak.
***
Amerika’nın ‘öğrenci andı’
‘Öğrenci andı’nın dünyadaki tezahürlerine bakınca insan ‘herkesin andı kendine’ diyor.Hindistan, Yeni Zelanda, Filipinler, Güney Afrika, Singapur gibi geç uluslaşmış ülkelerde öğrenci andı hâlâ mevcut. Her birisi kendi koşullarınca çocukların ülkeleri, büyüklerine saygı ve beyan ettiği metinler bunlar. Cuma günkü yazıda örneklerini vermiştim. En dikkat çekici olan Fransız Devrimi’nin etkisiyle bağımsızlık ve uluslaşma sürecine erken girmişlerden Amerika’da. Amerikalılar gelenekten sayıldığı üzere kendini günün koşullarına uyarlayan bir içerik bellemişler. Bugüne kadar tartışılan da hep bu. Yoksa bağlılık yemininin varlığını sorgulamak ne kelime! Amerika’da geçen seneye kadar öğrenci andı bulunmayan eyalet sayısı sekizden beşe düşmüş durumda.
ORİJİNAL VERSİYON
Amerika’da bu işin tarihi 1892’ye uzanıyor. Amerikan öğrenci andını yazan sosyalist eğilimli bir baptist olan Francis Bellamy. Ulusal Eğitim Birliği’nin eyalet müdürleri komitesinin başkanlığını da yürüten Bellamy, Amerikan uluslaşma sürecinde ilkokul çocukları için bayrağa bağlılığı vurgulayan bir metin yazıyor: “Herkes için özgürlük ve adalet içinde bölünmez bir ulusun temsil ettiği cumhuriyete ve o cumhuriyetin bayrağına bağlı kalacağıma söz veririm.”
Bu metin 1892’de Christoph Colombe’un Amerika’yı fethinin 400’üncü yıldönümünde o vakitlerin önde gelen çocuk dergilerinden The Companion’da yayınlanıyor. Bellamy, kavramlar üzerinde ince ince düşünüyor. Ülke, ulus yerine kurucu babaların seçtiği yönetim biçimi olarak devrimle kurulmuş ‘cumhuriyet’te karar kılıyor. ‘Bayrağa bağlılık’ ve ‘tek bir ulus’ vurgusu mühim. Bellamy aslında anda Fransız Devrimi’nden esinlenen ‘eşitlik’ ve ‘kardeşlik’ ifadelerini de koymak istiyor. Fakat Afrika asıllılara yönelik ırkçılık ve kadınların eşit görülmediği koşullarda ne mümkün! And’la aynı dönemde bayrak törenleri de başlıyor. Düzenlenen kampanya ile Amerika çapında pek çok okulun Amerikan bayrağı edinmesi sağlanıyor, bir yıl içinde 25 bin okula bayrak dikiliyor.
SADAKAT KARIŞMASIN DİYE...
Değişim 1923’te Amerika Birleşik Devletleri’nin göçmen akınının sürdüğü yılların sonunda geliyor. Ulusal Bayrak Konferansı’nın girişimiyle ‘and’daki ‘bayrak’ kelimesinin önüne ‘Amerika Birleşik Devletleri bayrağı’ geliyor. Bunun gerekçesi göçmenlerin geldikleri ülkelerle artık vatandaşı olacakları ülkeler arasında sadakatlerini karıştırmamaları.
BELLAMY SELAMI
Tabii Amerika başından bu yana uluslaşmasını federal temeller üzerinde inşa etmiş bir ülke. Öyle, merkezî disiplinle bir tepeden inmecilik yok. Dolayısıyla bu uygulamalar sürse de and ve bayrak törenlerinin Kongre’nde onaylanması 22 Haziran 1942’yi buluyor. Tabii bu arada Bellamy’nin örneğin bayrağa uzanan avuçiçi ile selamı da var. İlk 1892’de kullanılıyor ve ‘Bellamy selamı’ diye biliniyor. Fakat Nazi selamına benzediği için 1942’de kaldırılıyor. Yerini bugün hâlâ kullanılan sol göğsün üzerine konulan sağ el alıyor.
‘TANRI’ İŞE KARIŞIYOR
İkinci Dünya Savaşı sonrasının koşulları işleri yeniden değiştiriyor. Bu kez Amerika’nın karşısında komünist Sovyet bloğu dikilirken, ‘Tanrı’ mefhumu işin içine giriyor. Illinois’den Louis A. Bowmanisimli bir avukat, ünlü Amerikan Devrimi’nin Kızları derneğinin desteğiyle bir girişim başlatıyor.Abraham Lincoln’ün ünlü Gettsburg konuşmasında yemini kullanırken ‘Tanrı’ya yaptığı atıftan hareketle Başkan Truman’a bir mektup yazıyor. Sonuç alması 1954’te Eisenhower’ın başkanlığını buluyor. Bir Presbiteryan olan Eisenhower’ın desteğiyle Kongre’ye tasarı sunuluyor ve 1954’te kabul ediliyor. Sonuçta yemin bugünkü hâalini alıyor: “Herkes için özgürlük ve adalet içinde, Tanrı’nın gözetimi altında bölünmez bir ulusun temsil ettiği cumhuriyete ve bayrağına bağlı kalacağıma söz veririm.”
ÖĞRENCİ AND’SIZ BEŞ EYALET KALDI
Elbette Amerika’nın alamet-i farikası ‘esnekliği’. Okul çocuklarına ettirilen bağlılık yeminine itirazYehova Şahitleri’nden geliyor. Bu tür sembollere bağlılık inançlarına aykırı olduğundan 1940’larda dava açıyorlar. Ve Amerikan Yüksek Mahkemesi, ‘öğrenci andının’ zorunlu tutulamayacağına, bayrak töreninde andı söylemeyen öğrencilerin cezalandırılamayacağına hükmediyor. Gönüllülük ve ebeveynlerin izniyle iş çözülüyor. ‘Zorunluluk’ olmaması işi değiştirmiyor zira ‘mahalle baskısı’ buna izin vermiyor. 2008’de örneğin sekiz eyalette ‘öğrenci yemini’ yoktu. Fakat bugün bu sayı beşe düştü (Hawai, Iowa, Oklahoma, Vermont ve Wyoming eyaletlerinde yok). En son geçen sene Nebraska da öğrenci andı uygulamasına geçti.
Amerika’daki tartışmalar zaten özgür ve demokratik bir ülkede vatandaşların herhangi bir şeye sadakat yemini etmelerinin beklenemeyeceği, küçücük çocukların zaten bir şey anlamadıkları, ‘tanrı’ kelimesinin kilise-devlet ayrımına halel getirdiği... 2000’li yılların başından bu yana çeşitli eyaletlerde ekseriyetle ateist ebeveynler tarafından ‘din ve vicdan özgürlüğü’ ve ‘anayasaya aykırılık’ gerekçeleriyle açılan davalar var. Son dava da geçen Massachusetts’ta açıldı. Fakat eğilimler ortadayken sonuç alması hiç kolay görünmüyor.
***
İklim değişikliği nelere kadir
Kuzey Kutbu’nda çözülen buzulların yeni jeostratejik konumlanmayı getireceği epeydir tartışılıyor. Gündemimize geçen sene Dışişleri Bakanı Ahmet Davutoğlu’nun ‘Türkiye’nin de Arktik Konseyi’ne gözlemci üye olma hedefini’ koymasıyla girdi. Arktik Konseyi 1996’dan beri var. Kuzey Kutbu’na sınırı olan Kanada, Danimarka, Finlandiya, İzlanda, Norveç, İsveç, Rusya veABD’den müteşekkil. Buzullar, biliminsanlarının öngördüğü üzere yerküremizin belki de felaketini getirecek şekilde erimekteyken, açığa çıkacak petrol, doğalgaz ve madenlerden payını almak; yeni denizcilik ve taşımacılık rotalarını kullanıp ekonomik fırsatları değerlendirmek üzere sıraya girenlerin sayısı artmakta. Geçen mayısta Türkiye değil fakat altı ülke, Hindistan, İtalya, Japonya, Singapurve Güney Kore, Arktik Konseyi’ne gözlemci üye kabul edildi.
FOREIGN POLICY İLGİLENMİŞ
Bu yaşanalar çevre adına değil ama siyaseten kimilerinin kâbusu. Geçen hafta Foreign Policydergisinde ‘Canamerika’ başlıklı ilginç bir makale vardı. Kanada’nın saygın ekonomi muhabirlerindenNational Post’un editörü Diane Francis’in yazdığı biraz sansasyonel kitabı gündeme taşımış. ‘Yüzyılın Birleşmesi: Neden Kanada ve Amerika Tek Bir Ülke Olmalı’ başlıklı kitap hayli iddialı. Çin’in Kuzeybatı Geçidi’ni güvenceye aldığı, Çin firmalarının Kanada bankacılık ve sondaj firmalarına sızarak petrol ve doğalgaz yataklarını talan ettiği; Rusya’nın katılımıyla Ottawa’nın köşeye sıkıştığı ve ‘yeni koloni güçlerine’ boyun eğildiği bir senaryoyu kurgulamış. Ve ellerini çabuk tutup bir an önce Amerika ile birleşme tezini ortaya atmış.
AMERİKA-KANADA HUSUMETİ
Amerika ile Frankofon Kanada arasında bizim için anlaşılması güç husumetler vardır. Amerikan Kongresi, 1910’larda Kanada göllerinden kalkacak uçakların Chicago gibi Amerikan şehirlerini vurabileceğinden hareketle ‘önleyici saldırıyı’ dahi tartışmıştır. Günümüzde Hollywood’a bolca malzeme olmuş, buz hokeyi sahalarına yansıyan türden bir husumettir bu. Sağlıkları her türlü güvence altındaki Kanadalılar, Obamacare’e olsa olsa burun kıvırır. Ve Diane Francis’in de Foreign Policy’ye söylediği gibi birleşme filan olsa liberal Kanadalılar, muhafazakâr Cumhuriyetçiler’e bir daha başkanlığı yâr etmeyebilirler bile!
‘KURTLAR KAPIDA’
Fakat ‘dış tehdit’ işi değiştiriyor. Francis, durumu “Kurtlar kapıda” diye tarif etmiş. Ona göre Çinlilerle Ruslar ‘çok akıllı’, en büyük ve zengin pazarlar olan ABD ve AB’ye periferiden giriyorlar. Francis, bu bağlamda Türkiye’yi de anmış: “Fark edeceğiniz üzere Çinliler iş yapmaya AB’den başlamazlar, periferiden başlarlar, Bulgaristan ve Türkiye..”
AJANLIKLA SUÇLAYAN YOK
Francis Chicago doğumlu ve çifte vatandaşlığı var. Fakat kimse ona ‘Amerikan ajanı’ etiketi yapıştırmış değil. Kendisini bir dereceye kadar paranoyak bulsa da ona göre bu kaçınılmazlığı karşı ülkenin ‘askerî korunmaya’ ihtiyacı var. Peki, birleşmenin yolları? Francis’e göre ABD Kanada’yı ‘satın da alabilir’, her vatandaşın hissesi olabilir. Almanya türünden ‘federal birlik’ oluşturulabilir. İsviçre tipinde ‘konseyler’ yaratılabilir. AB modeli bir ‘koordineli hükümet’ olabilir. İki ülke birleşse dünyanın en geniş ülkesi oluyor. Ekonomisi AB’den büyük oluyor, ticaret açıkları düşüyor. ABD’nin enerji sorunu bitiyor. ABD’de Kanada’nın enerji rezervlerine yatırım yaparken, altyapı ihtiyacıyla kendine alan açabiliyor. Francis, bir nevi ‘Marshall Planı’ istiyor. Bunun adının da basbayağı ‘korumacılık’ olduğu itirazı getirildiğinde “Bu koruyuculuk” diye itiraz ediyor.
Foreign Policy kibar davranmış. Fakat liberal bakış açısının gelip dayandığı nokta bu. Küresel ekonomiyi, serbest rekabeti, görünmez eli ağızlarından düşürmüyorlar da, rakip sizi alt edecek güce eriştiği anda, bir bakıyorsunuz utanmadan artık ekonomi tarihinin mezarlığına girmiş bir hortlakla çıkıyorlar karşınıza, bize de “Hoş geldin, merkantilist liberal ucube” demek kalıyor!
[email protected]
twitter@ceydak