Roman açılımı için ibretlik vaka
Fransa’nın Romanlarla ilgili karnesi fena hâlde kırıklarla dolu. İşin sağcısı solcusu filan da yok. Hangi hükümet gelse durum değişmiyor. Aşırı sağcı Ulusal Cephe lideriMarine Le Pen’in, Leonarda vakasında Sosyalist Partili Cumhurbaşkanı Françoies Hollande’a “Ülkeyi küçük düşürdü” diyerek yüklenmesi tam bir garabet hâli. Fransa küçük düşmüş düşeceği kadar. ‘Liseli çapulcuları’ olmasa yatacak yerleri yok!
Geçen hafta Avrupa’dan gelen iki Roman haberi üzerine Roman ahalinin ‘yaşlı kıtadaki’ vaziyetine bir göz atayım dedim. Tahmin edeceğiniz üzere durum parlak değil. Ama ironiktir AB üyeliği için yasal uyum çabaları sergileyen Doğu Avrupa’nın hâli, ‘medeni’ Fransa’dan çok daha iyi. Elbette Doğu Avrupa’da Roman nüfusun daha yoğun olması bir etken ama son tahlilde işin özü Batı adına feci bir tablo sunuyor.
‘EVRENSEL EŞİTLİK’
Avrupa Roman Hakları Merkezi’nin verilerine göre, Fransa’da 400 bin Roman yaşıyor. Toplam nüfusun yüzde 0.64’ü. Fakat net bir rakam da yok zira Fransız yasaları kültürel ve etnik azınlıkları özel olarak tanımlamıyor, ‘evrensel eşitlik’ kavramı ile yetiniliyor. Bu da etnik temelli bir istatistik çıkarılmasına mani. Göçmen Roman nüfusta öne çıkan Romanya ve Bulgaristan’dan gelenler. Başkent Paris’in dâhil olduğu bölge, Marsilya, Lille, Lyon, Tuolouse ve Nantes’da kentin dış mahallelerinde yaşıyorlar. Terk edilmiş evler ve kendi kurdukları yerleşimlerde barınıyorlar. Kimi yerlerde yerel çözümler üretilmiş ve karavanlar gibi mobil ‘yerleşimler’ kurulmuş. Su gibi temel altyapı hizmetlerinden yoksunlar. Hayatın pek çok alanında sistematik ayrımcılığa maruz kalıyorlar. Romanlar arasındaki işsizliğe dair resmî veri yok fakat çoğu işportacılıkla geçimini sağlıyor. AB’nin ‘yeni’ üyelerine yönelik serbest dolaşım engeli bu yıl sonunda bitiyor. Bu, Bulgaristan ve Romanya vatandaşı olabilenlerin iş başvurularında bulunması demek. Tabii oturma, çalışma izni almak hiç kolay değil.
SAĞLIK HİZMETİ YOK
Leonarda gibi Roman çocukları Roman nüfusun yarıya yakınını oluşturuyor. Eğitim sistemine katılım oranları çok düşük. Paris bölgesi için yüzde 10’luk bir rakam verilmiş. Sağlık istatistiği de yok. Fakat tahminler yüzde 90’ının temel sağlık hizmeti alamadığı yolunda. Ortalama ömür beklentisi Fransızlar’da 81 yaş iken, Romanlarda 50-60 yaş.
‘ENTEGRASYON STRATEJİSİ’
Durum buyken, Fransız yönetimleri deyim yerindeyse kılını kıpırdatmıyor. 2004’te oluşturulan ayrımcılıkla mücadele kurumunun yetkililere sayısız tavsiyesi var, ne kadar uygulandığı ortada. Fransa, AB’nin Romanların entegrasyonu stratejisini onaylamış fakat ‘Fransız usulü’ uyguluyor. İçişleri Bakanlığı’nın ırkçılığa karşı ulusal eylem planı bulunsa da ne yaptığı meçhul. Entegrasyon yahut ‘Sosyal içermeyi’ hedefleyen politikalar uygulanmıyor. Bu yüzden Fransa, Avrupa Komisyonu’ndan ikazlar alıyor ama nafile!
‘POSTALAMA’
Fransa’nın bulduğu çözüm ‘zorunlu tahliyeler’. Hatırlarsanız Nicolas Sarkozy döneminde 2010’da Romanların ceplerine üç beş kuruş koyup Romanya ve Bulgaristan’a ‘postalama’ yolu bulunmuştu. 21 binden fazla insan yollandı, yarısı zorla. Aslına bakarsanız resmî rakam açıklamış da değiller. Avrupa Sosyal Şartı’nı alenen ihlal etmekteler. Sarkozy’nin gidip yerine Sosyalist Hollande’ın gelmesi de bir şey değiştirmiyor. Fransız halkının çoğunluğu Romanların ülkeden atılmasının arkasında durabiliyor. Bütün bunlar adam gibi ortaya serilmiyor ya, bir Leonarda vakası koca ülkeyi rezil ediyor.
BİZİM ROMANLARIMIZ
Diyeceksiniz peki bizim Romanlarımız? Bizde de doğru dürüst istatistik yok. Avrupa Roman Merkezi’ne göre Roman nüfusu 500 bin ile beş milyon arasında ifade ediliyor! Fransa kadar beter değiliz, eskisine göre atılan adımlar da var ama özünde sorunlar benzer. Zorunlu eğitim sayesinde Roman çocukların eğitime katılımlarının olması ve hükümetin son yıllardaki konut atılımları son derece hayırlı. Fakat bu öyle bir mesele ki temel hizmetlerle çözülecek gibi değil. Açılım yapılacaksa, sadece Romanlara yapmak yetmez. Asıl toplumun geri kalan kesimini bu açılıma katmak, ‘dışlayıcı zihniyetle’ mücadele için toplumun geri kalanının önyargılarını kıracak programlar geliştirmek de icap eder.
Not: Avrupa ve Türkiye’deki Romanların durumuyla ilgilenenler için bkz. (http://www.errc.org/cikk.php?cikk=4160)
***
Fransa’nın çapulcuları da olmasa...
Fransa Cumhurbaşkanı Françoise Hollande, siyasi fiyaskolardan başını alamaz hâlde. Sonuncusuna Roman kökenli bir kız çocuğu sebebiyet verdi. 15 yaşındaki bir lise öğrencisi ülkeyi karıştırdı. Hem liselilere kadar işlemiş Fransız devrimci geleneğini canlandırdı, hem iktidardaki Sosyalist Parti’yi sağcıları aratmayan göçmen politikalarından ötürü utandırdı, hem de ülkede aşırı sağın yükselişine işaret eden acı tabloyu ortaya serdi.
OKULDA ‘SUÇÜSTÜ’
Her şeyin odağında Leonarda Dibrani isimli bir genç kız yer alıyor. İtalya’da dünyaya gelen, Kosova’dan uğradıkları ayrımcılık sonucunda kaçıp 2009 yılından bu yana ebeveynleri ve beş kardeşi ile Fransa’nın Doubs kentinde yaşayan Leonarda, ekim başlarında polise yakalandı. Sınıfça çıktıkları gezide rivayet o ki okul sınırları içinde otobüsleri durduruldu ve Leonarda arkadaşlarının gözleri önünde bir suçlu gibi götürüldü. Ailesiyle birlikte sınırdışı edildi. Zira Cemile ve Reşat Dibrani’nin sığınma başvurusu defalarca ‘uyum sağlayamadıkları’ gerekçesiyle reddedilmişti. Bunda ailenin Sırp kökenli olduklarını beyan etmeleri rol oynamıştı.
‘BENİM ÜLKEM OLAMAZ’
Yakın zamanda Ermeni asıllı 19 yaşında bir başka genç daha sınırdışı edilmişken, Leonardo olayı bardağı taşırdı. Lise arkadaşları boykot başlattı. Paris dâhil pek çok kentte onlarca lisede eylemler yapıldı, okulların önüne barikatlar kuruldu, ‘Eğitim tehlikede’ pankartları asıldı. Paris’te bazı gençlere polis göz yaşartıcı gaz sıktı. Hükümetin Fransa topraklarında eğitim gören göçmenlerin sınırdışı edilmesini yasaklayan bir yasa çıkartmasını talep ediyorlardı. Bir öğrenci hissiyatlarını, “Herkesin bir şansa ihtiyacı var. Herkesin işi ve ailesi olmalı. Bunu başarmaya çalışan çocukları Fransa reddediyorsa, bu benim ülkem olamaz” diye dile getiriyordu. Fransız Devrimi’nin ‘eşitlik, özgürlük, kardeşlik’ temasını ‘liseli çapulcular’ canlandırıyordu. Fransız basını Kosova’nın Mitroviç kentinde genç kız ile konuşuyor, olay sırasında duyduğu utancı yansıtıyordu.
‘KALPSİZLİK’
Bu dram siyaset sahnesini sarsarken, göçmen sorununa merhem olamayan Cumhurbaşkanı Hollande en büyük darbeyi yedi. Hayat arkadaşı Valerie Trierweiler “Bazı sınırlar geçilmemeli. Okul kapısı da bu sınırlardan birisi” diye çıkışırken, biçare Hollande, sadece Leonarda’ya geri dönme hakkı öneriyordu. Genç kız ailesini bırakmayı reddetti, Hollande’ı ‘kalpsizlikle’ suçladı.
KAZANAN VALLS!
Zaten ekonomik kriz yüzünden zorda olan Hollande hedefteki adama döndü. Kendi partisinin vekilleri olayı Nazi yanlısı Vichy rejiminin Yahudileri tutuklatmasına benzetti. Hollande’ın Sosyalist Partisi’nin lideri Harlem Desir, ailenin geri dönmesine izin verilmesi gerektiğini söyledi. Gelecek yılki yerel seçimler ve Avrupa Parlamentosu seçimleri öncesinde Ulusal Cephe anketlerde ilk sıradayken, göçmen karşıtları Hollande’ı ‘kral misali’ fermanlar çıkartarak yasaları ihlal etmekle eleştirdi. Marine Le Pen, onu ‘ülkeyi küçük düşürmekle’ suçladı. Anketlerde popülaritesi yüzde 23’lere düştü. Bu düşüşle selefi Nicolas Sarkozy’yi bile ‘solladı’. Bu arada yıldızı yükselen kim dersiniz? Sıkı göçmen karşıtı siyaset uygulayan, özellikle Romanları hedef alan İçişleri Bakanı Manuel Valls. Anketlere göre Fransızların ezici çoğunluğu Leonarda’nın sınırdışı edilmesi kararını destekliyor. Paris belediye başkanlığına oynayan Valls’ın destek oranı da yüzde 61’e fırlamış durumda. Anlaşılan Fransız Devrimi’nin sloganlarını anımsayan bir tek ‘liseli çapulcular’.
Bu arada da Kosova’da Roman olduğu için okula gitme hakkı bulunmayan Leonarda, Avrupa’daki Romanların dramını yankılıyor: “Benim evim Fransa, burası değil. Okulum, arkadaşlarım Fransa’da. Sokağa çıksam konuşacak kimsem yok.”
***
‘Sarışın melek’, ‘esmer vatandaş’!
Bu Roman meselesi Avrupa’daki ‘ırkçı damarı’ çok fena ortaya serdi. En göze batan örneği ‘esrarengiz sarışın çocuk’ oldu. Yunanistan’da bir Roman kampında bulunan sarışın küçük bir kız çocuğunun öyküsü karşısında Avrupa basınının refleksi hakikaten akıllara zarar. ‘Esmer vatandaş’ algısı ancak böyle pekiştirilirdi.
Duymamışlar için hikâye şu: Yunanistan’ın Farsala bölgesinde bir Roman kampında Yunan polisi bir kız çocuğu buluyor. 40 yaşındaki Elefteria Dimopulu isimli kadın ile 39 yaşındaki Hristo Salis isimli adamın tiplerine bakıyorlar ve yanlarındaki sarışın yeşil gözlü çocuğun onların olamayacağına hükmediyorlar. Tıbbi muayeneye göre beş altı yaşlarındaki küçük Maria onlardan alınıyor, bir hayır kurumunun gözetimine veriliyor. Roman lehçesiyle konuşan Maria’ya Yunanca öğretilmeye başlanıyor. Tabii çift çelişkili ifadeleri üzerine gözaltına alınıyor. Yapılan DNA testi Maria ile kan bağları olmadığını ortaya koyuyor. Roman çift ‘çocuk hırsızlığı’ ve ‘evrakta sahtecilikten’ hâkim karşısına çıkartılıyor. Ve Interpol’ün de yardımlarıyla küçük kızın ailesi aranmaya başlanıyor.
KUZEY YAHUT DOĞU AVRUPALI
Batı medyasındaki ‘sarışın melek’ öyküsü böyle başlıyor. Yetkililer çocuğun Kuzey yahut Doğu Avrupalı olduğu tahminlerinde bulunuyor. Hayır kuruluşunun çağrılarına farklı ülkelerden 8-10 bin telefon geliyor. Bu arada çocuğa bakan çift ısrarla, Maria’nın asıl ailesinin ona bakamadığından evlatlık verdiğini söylüyor.
Nihayet gizem cuma günü aydınlandı. Ve ne oldu dersiniz. Küçük Maria Kuzey yahut Doğu Avrupa kökenli çıkmadı. Ebeveynleri araştırmalar ve nihayet DNA testiyle Bulgaristan’da bulundu. Üstelik ikisi de Roman kökenli! Saşa Ruseva ve Atanas Rusev dört yıl önce Yunanistan’da çalışırken, yedi aylık bebeklerine bakamadıklarından bu aileye verdiklerini itiraf ettiler. Şimdi Maria’yı para karşılığı satıp satmadıkları araştırılıyor.
CADI AVI
Yetkililerin ve basının tutumu sayesinde Avrupa’daki Roman toplulukları açısından ‘bebek hırsızlığı’ üzerinden bir başka ‘cadı avı’ zemini yaratılmış olundu. İrlanda’da yetkililer bir Roman kampından iki çocuğu almışlar. Gerekçesi ikisinin de sarı saçlı ve renkli gözlü olmaları! Talihin azizliği DNA testleri sonucunda ailelerine iade edilmişler. Geriye utanç verici ‘esmer vatandaş’ rezaleti kalıyor!
[email protected]
twitter@ceydak