Son dakika
A Köşe Yazısı Arşiv

Türkiye Çin ile neyi, niye yapıyor

 

Ortadoğu’da Çin’den ne vakit söz edilse akla ilkin Pakistan’ın nükleer silahlarının arkasındaki güç, İran’ın balistik füze teknolojisinin kaynağı gibi mevzular gelir. Son dönemde bizim füze savunma sistemi gündemde. Birkaç yıl önce Çin’le ortak tatbikat da akıllara düşünce, Batı ittifakını epey ‘kızdıracak’ biçimde... Çin bu ‘uzak’ coğrafyaya aslında ilişmez görünür, barış ve istikrar telkin eder, ‘liberal müdahalelerden’ hazzetmez ve uluslararası düzenin devamını diler. Fakat elbette ‘sessiz ve derinden’ çalışır. Afrika’nın doğusundan batısına artık iş ‘sessiz ve derin’ olmaktan çıktı, açık rekabet var. Peki, ya Ortadoğu’da?

Çin ve Ortadoğu meselesi dikkatimi Der Spiegel’de Bernard Zand’ın yazısıyla çekti. Makalede Çin’e ‘Madem bir dünya gücü olarak Ortadoğu’da varsın, elini taşın altına koy, sorumluluk üstlen’ çağrısı vardı. Sadece bu da değil. Suudi monarşisinin ‘Suriye’de tetiği çekmiyor’ diye Obama yönetimine küstüğü bir esnada, dünya medyasında ‘Suud Çin’i ana ortağı kılar mı?’ tartışması bile çıktı. Madem füze teknolojisi almaya yeltendik, Ortadoğu’daki Çin etkisine kuşbakışı bir bakalım...


SUUD’A ‘DOKUNDURMUYORLAR’

Çin, petrodolar monarşisi Suudi Arabistan’ın bir numaralı petrol ithalatçısı. Amerika’nın Suudi petrolüne ihtiyacı giderek azalırken, Çin’in artıyor. Riyad küresel üretiminin yüzde 10’una tekabül eden 90 milyon varil günlük petrol üretiminin en büyük kısmını Pekin’e yapıyor. Ve enerjiye aç, trilyonlarca doları bulunan Çin, Riyad’a arada sırada bile olsa ‘demokrasi’, ‘cinsiyet eşitliği’, ‘vicdan özgürlüğü’ gibi dokundurmalarda bulunmuyor.

Çin, İsrail’in sıkı ortağı, iki ülkenin milyonlarca dolarlık teknik üniversite projeleri var. Komünist Çin Halk Cumhuriyeti, kurulduğunda Ortadoğu’da ilk tanıyan ülke İsrail, ticari ve askerî ilişkileri 1990’lardan beri geliştiriyor. Peki, siyasi sürtüşme var mı? Yok, Çin diplomasisi ‘ticaretle siyaseti karıştırmıyor’. Binlerce yıllık tüccar geleneği olsa gerek...


‘IRAK ÇİN PETROLLERİ’

Çin’in Irak petrollerindeki payı artmakta. Irak’taki projelerin yüzde 21’ini elinde tutar oldu. Basra üsleri hâline geldi. PetroChina, ExxonMobil’in Batı Kurna1 petrol yataklarının yüzde 25’ini de alırsa, Irak petrol sektörünün en büyük yabancı yatırımcısı olacak. Irak, Çin pazarı için Suud’la rekabette.

Batı yaptırımlarından mustarip İran’da karşınıza yine Çin çıkmakta. Bir farkla ki derin ‘güvensizlik’ eşliğinde. Batılı enerji şirketlerinin boşluğunu dolduran Çin ile İran’ın ikili ticareti 45 milyar dolara ulaşsa da Pekin’in BM yaptırımlarını desteklemesi Tahran’ın canını sıkıyor. Üstelik Çin’in İran’da pek çok tamamlanmamış yatırımı var. İran, geçen yıl Tahran’da bizzat tanıklık ettiğim üzere ucuz ve kalitesiz Çin mallarının adeta istilası altında.


LİBERALLİĞE YER YOK

Velhasıl, Ortadoğu’da Çin’in aldım-verdim ilişkisiyle her yerde. Şimdi yeni Devlet Başkanı Şi Jinping, 10 yılda özel sektör temelli ekonomi yaratabilmek için reformlara hazırlanıyor. Ne dünyada ne Çin’de siyasette liberal yaklaşıma yer var.

Çin, ciddi bir siyasi ya da ekonomik sürtüşme oldu mu Amerikan hazinesini ayakta tutan petrodolar sistemini değiştirmeyi gündeme getirerek aba altından sopa gösteriyor. Misal, Suud’un Pentagon’un koruyucu kanatlarından çıkmaya cesaret edip de ‘petrodolar’ yerine ‘petroyuan’a döndüğünü düşünün. Yani uzun vadede ABD, Çin ile karşı karşıya gelebileceğini hesaplıyor olsa gerek.


PAZARLIK KOZU

Peki, 1,4 milyarlık Çin, Türkiye için ne manalar ifade eder? Pekin, sadece füze savunma sistemi değil ortak üretim gibi cazip teknoloji transferi avantajları sunuyor. Ancak ABD ve NATO’nun sert çıkışlarının ardından Ankara’nın beyanatlarına bakarsak Çin, Batı’yı pazarlığa zorlamak için kullanılmaya kalkışılan bir araca dönüşüyor. Belki de ‘Biz Çin ile neyi, niye yapıyoruz’ diye sormalı. Zaten uçak gemisi Varyag’ın Boğazlar’dan süzülüp gittiğini de gördük ama ‘bir milyon Çinli turist’ vaatleri hiç tutulmadı. Birkaç 10 bin geldi, ama ucuz Çin mallarını tezgâhta satmak için!

Sözün özü, Çinliler bizleri üç bin yıldır tanıyor, zayıflıklarımızı biliyor. Bırakın onu Amerika’yı 300 yıldır tanıyorlar, onlar da ezberlerinde. Bırakıyorlar komandolar önce bir yeri işgal etsin, sonra rezil olsun, Amerikan düşmanı uluslar doğsun, onlar Amerika’ya sattıkları ürünlerden gelen dolarla Afganistan’a, Irak’a, yarın emin olun Suriye’ye milyarlar yatırıp o pazarların hâkimi olacak. Biz mi? İşte burası biraz karışık! Nükleer ihale için çok cazip bir teklif verdiler, tercih etmedik. Milyar dolarlık yatırımlar telaffuz edilir durulur. Tuhaf ama ekonomik silahıyla ülke fetheden Pekin, geldi bize silah sistemiyle... Tarih cidden ironik, üç bin yıl önce ‘Türk’ denince titrediği rivayet edilen bu millet, şimdi bize savunma sistemi satacak. Biz onlardan nasıl faydalanacağımızı biliyor muyuz?

 

***


Amerika’nın ‘enerji baharı’

Biz borç tavanı ve bütçe krizi yüzünden ‘Amerika da bitti zaten’, ‘Uluslararası sahneden de çekiliyorlar canım’ deyip duralım... Birileri Atlantik’in ötesinde kendilerini ha bire cilalamadan geleceklerini hazırlama çabasında. Geçenlerde Foreign Policy’de ilginç ve bir o kadar iddialı bir yazı yayımlandı. Amy Myers Jaffe ile Ed Morse’un ortak çalışması. Başlığı: ‘Amerika dünyanın yeni Suudi Arabistan’ı: Neden ABD dünyanın yeni enerji kralı olacak’. Ekim ortasında manidar bir tarihte çıktı. Arapların Yom Kippur savaşında İsrail’e verilen desteğin bedelini ödettikleri 1973’teki petrol ambargosunun yıldönümünde...


ARAP ŞEYHLERİNİN SERVETİ

Bu ambargo küresel petrol üretimi ve asıl önemlisi fiyat denetimi düzeni eşliğinde 21. yüzyılın son çeyreğinde jeopolitiği belirledi. Petrol çok güçlü bir siyasi araç hâline geldi. Foreign Policy, izleyen yıllarda Ortadoğu petrollerinin bölgeye servet akışını uzun uzun anlatıyor. Arap şeyhlerinin servetlerini halklarının idaresine yansıtmadıklarını anımsatarak... Şöyle ki: “..hesapsızca harcadılar, saraylarını altın yaldızlarla kaplayıp lüks otomobillerden oluşan filolar satın aldılar. Petrol zenginliğini toplumlarını modernleştirmek ve nüfuslarını geleceğin küresel ekonomik rekabetine hazırlamak için çıkan fırsatı onyıllarca heba ettiler. Sonuç ‘petrol tedarikinin sekteye uğratılması ihtimalini de artıran yönetim krizi; mali ayrıcalıklarla donanmış, yolsuzluğa batmış rantiyeler, baskı ve milyarlarca dolarlık silah alımları’.”

Bugün gelinen noktada mezhep nefretine bulanmış, savaşlarla tahrip olan Ortadoğu var. Hanedanlıklar ve servetleri bir ana bölgede kişi başına düşen milli gelir hâlâ 30 bin doların altında. Derin gelir eşitsizliği sürüyor. Muhtemelen zamanla nüfuslarını salt petrodolarlarla zapt etmekte zorlanacaklar.


Foreign Policy
 bu noktada Ortadoğu’da toplumsal çalkantılar yaşanırken, Amerika’da sessiz ve derinden bir başka ‘devrimin’ gerçekleştiğini aktarıyor. Amerika’nın ‘enerji baharı’nın başladığını...


KAYAGAZI, DERİNSU...

Dergiye göre, Arap isyanlarının başladığı 2011’den itibaren Ortadoğu’dan petrol akışındaki azalmanın Amerika’yı etkilememesinin sebepleri var. Aynı dönemde Kuzey Amerika’da konvansiyonel olmayan hidrokarbon üretimi (kayagazı, derin deniz sondajı, petrol kumu) 2,5 milyon varile çıkıyor. Yeni ulaşım teknolojilerinde yakıt olarak doğalgaz öne çıkıyor. Yenilenebilir enerji zaten tüm dünyada, özellikle Batı’da artışta. Biyoyakıt üretimi 2006’dan bu yana ikiye katlanarak günde 1,2 milyon varil petrole eşdeğer düzeye çıkmış. Teksas ve California’da yoğun kullanılan rüzgâr enerjisi 2008’den bu yana günlük bir milyon varilden iki milyon varil petrole eşdeğer düzeye yükselmiş. Güneş enerjisi 2008’de aynı şekilde 20 bin varilden geçen yıl 400 bin varile çıkmış. Amerika çapında doğalgaz kullanımı yeni likitgaz terminallerine onay verilmesiyle Obama döneminde yaygınlaşıyor. Bu eğilim Ortadoğu petrollerinin pazarını daraltıyor. Aynı şekilde Amerika’nın doğalgaz üretimindeki artış Rusya, İran ve hatta Katar’a rakip çıkacak hâle getiriyor.


AKILLI ÇÖZÜMLER

Amerikan ‘enerji baharı’ küçük ölçekli şirketleri ve inovasyonu tetikliyor. Alternatif yakıtlar için yeni aygıtlar, piller ve depolama yöntemleri, motor ve modüler yakıt istasyonu teknolojileri, akıllı çözümler beliriyor.

Elbette petrol hâlâ en stratejik meta. Dünya nüfusu son 40 yılda dört milyardan yedi milyara yükseldi. Enerjiye aç bir Çin ekonomisi var. Ve dünyanın petrol rezervlerinin dörtte üçü OPEC’in elinde. Fakat ‘baharın’ izlerini Körfez ülkelerinin alternatif enerjilere yönelen sanayileşmiş Batı ülkelerinden daha fazla petrol tüketir olmalarında bile görebiliriz.

Kıssadan hisse, 10 yıl önce nasıl akıllı telefon ve tabletler hayal bile edilememişse, yeni enerji kaynakları ve inovasyonun bizi nerelere taşıyacağı da öyle... Hazırlıklı olmakta fayda var.

***


Maliki, Amerikan kaygılarına oynadı

Irak Başbakanı Nuri El Maliki, ülkesindeki işgali iki yıl önce sona erdiren ABD’ye yaptığı beş günlük ziyarette alkışlarla karşılanmadı. O kadarı fazla kaçardı. Aralarında John McCain, Carl Levin,Lindsay Graham’ın da yer aldığı altı ‘şahin’ senatörün; otoriterliği ve İran’la yakınlığına vurgu yaparak, Amerikan Başkanı’na ‘Bu adamı desteklemeyin’ diyen mektubu da Maliki için şaşırtıcı olmasa gerek. Nitekim fotoğraflarda Obama ile Maliki’nin yüzlerinin güldüğü pek az kare var. Iraklılar için Amerika’nın hiç popüler olmadığı düşünülürse, bu manzara 2014’te üçüncü kez seçilmek isteyen Maliki’nin işine bile yarar...

Ziyaretin ana teması aşikâr. Maliki- Obama mutabakatı nihayet bölgeyi birleştiren asli tehdit: El Kaide. Suriye iç savaşının finansörlerinin Ortadoğu’nun başına açtığı radikal İslam belasına karşı mücadele kararlılığı...


İKİ YIL ÖNCESİ TELKİN

Obama, Amerikan medyasındaki ‘liberal şahinleri’, iki yıl önce ABD birlikleri çekilirkenki sözlerini tekrarlayarak teskin etti: ‘Demokratik, kapsayıcı ve müreffeh Irak’ temennisiyle... Ve Maliki’nin ‘böylesi bir Irak’ı garantileyerek’ Saddam devrilirken ölen Amerikalı ve Iraklıları ‘onurlandırmaya olan bağlılığını takdir ettiğini’ söyledi. Iraklıların siyasi farklarını yansıtabilecekleri seçim yasasının geçmesini diledi, yani kibarca ‘Sünnileri biraz daha işin içine kat’ mesajı verdi. Obama, güçlü alternatifi çıkmadıkça ve İran’ın oluru olmadıkça Maliki’nin gitmeyeceğini gayet iyi biliyor.

Washington’ın şu aşamada ‘Irak’ta tam demokrasi beklentisinin’ önünde ‘güvenlik’ ve ‘El Kaide’ engeli var. Dolayısıyla Obama’nın vurgusu Maliki’nin derdiyle alakalıydı: “Maalesef El Kaide hâlâ aktif ve son dönemde daha da aktif hâle geldi. Dolayısıyla, sadece Irak için değil tüm bölgeye ve ABD’ye de tehdit oluşturan bu terör örgütünü geri püskürtmek için birlikte nasıl çalışacağımıza dair konuşacak çok şeyimiz vardı.” Beyaz Saray sözcüsü Jay Carney de El Kaideci Irak ve Levant İslam Devleti’ne (ISIL) odaklanıldığını kaydetti.


KONGRE’DE LOBİ

Fakat ABD Başkanı, Irak liderinin askerî taleplerini yüksek sesle karşılamadı. Irak’ın bir kısım parasını ödediği F16’ları gelecek yıl teslim edilecek. Ama Apache saldırı helikopterleri, Suriye sınırındaki El Kaidecilere karşı İHA’lar ve hassas mühimmat talebinin akıbeti şimdilik meçhul. Ama Maliki de beş gün boyunca Kongre’de sıkı lobi yaptı. El Kaide ve radikal İslamcıların terör kampanyasının mezhep gerilimini tetiklediğini, 2,5 yıldır Suriye konusunda nasıl haklı çıktıklarını anlattı.

Maliki, 2006’da Bush yönetimini işgali bitirme kararına iten SOFA anlaşmasını Amerikalıların arzusu hilafına kotarmıştı. Şimdi ABD-İran diyalogu ve Suriye’de gidişatı hesaplıyor. Bence biraz fazla cüretkâr davranıp, kendisini ‘bölgesel oyuncu’ diye sunmaya çalıştı. İran ve Suriye ile diyalogda arabuluculuk yapabileceği ve Amerika’nın adeta Suud ile soğuyan ilişkilerinin yerine alabileceği mesajları verdi... Bunun Washington’da şimdilik bir karşılığı yok. Fakat bölgedeki statüko yerinden oynarken, gelecekte hiç olmayacağının da garantisi de...



[email protected]

twitter@ceydak

Kopyalandı

Yazarın Diğer Yazıları

Tümü
  1. KAVRAMSAL SANATA DAİR
  2. MEYVEYİ DALINDAN YEMEK GÜZELDİR!
  3. MODERNLEŞME, TÜRK ŞİİRİ ve SEKÜLERLEŞME
  4. ONUR AKYIL: ŞAİRLİKTEN DÜZYAZIYA GEÇMEK…
  5. Türk modernleşmesinin bir diğer yüzü olarak: ‘Tunç Asker’