Bir seçim ve bir anlaşma
“Nerde kalmıştık” denir ya, işte ben de o noktadayım.
Aylar süren gezilerden sonra tekrar döndüğüm Afganistan’da arada geçen sürede neler olduğunu anlamaya çalışıyorum.
İşim kolay değil, çünkü çok şey oldu bu arada.
Afganistan çok yakında, yeni koşullarla yeni bir döneme adım atmaya hazırlanıyor.
2014’te ülkeyi bekleyen en önemli iki olayı ele alalım.
2014 yılı hem Afganistan’da yeni bir devlet başkanının seçileceği, hem de yabancı askeri kuvvetlerin “ülkeyi terk edeceği” yıl olacak.
Bu iki büyük olayın üst üste binerek her birinin diğerini daha da karmaşık hale getirmesi, ülkeyi nelerin beklediği konusunda tahmin yürütmeyi zorlaştırıyor.
5 Nisan 2014 günü yapılacak devlet başkanlığı seçimi öncesi yaşananlar, insanların korkularını da, umutsuzluklarını da arttırıyor.
Son on yılda “demokrasi” nutukları içinde yapılan, başkanlık seçimi olsun, meclis seçimi olsun, hiçbir seçim demokratik olmadı.
30 yıl savaştan sonra demokratik seçim beklemek aslında pek gerçekçi değil.
Ancak özellikle son iki seçimdeki kadar büyük seçim hilelerinin bir açıklaması yok.
Önümüzdeki başkanlık seçiminin Afganistan’da demokrasi için son fırsat olduğunu öne sürmek çok abartılı olmaz.
Şayet Afganistan yönetimi bu seçimi saydam ve hilesiz yapamazsa, halkın umutları artık tamamen sönecek.
Oysa ilk adımlar pek de umut verici değil.
Anayasal kısıtlamalar nedeniyle bir daha aday olamayan Devlet Başkanı Hamid Karzai’nin, çeşitli hilelere başvurarak kendi denetiminde bir adayın seçilmesini sağlayacağına inanan insanların sayısı hiç de az değil.
Zaten herkes bu kuşkuyu yaşarken, seçimlerde adaylık için başvuran 26 adaydan 16’sının adaylığını, üyelerini Karzai’nin seçtiği “Bağımsız Seçim Komisyonu” veto etti.
Komisyon Başkanı Ahmet Yusuf Nuristani, vetoların gerekçelerini “destek imzalarının yetersizliği, sundukları belgelerin sahte olması, çifte vatandaşlık sahibi olmaları ve üniversite mezunu olmamaları” şeklinde sıraladı.
Tabii, hemen hile tartışması başladı.
Veto yiyenler, Nuristani’nin doğru söylemediğini öne sürüyor, bu kararın siyasi olduğunu ve adaylık için gereken önkoşulları yerine getirdiklerini savunuyor.
Aslında adaylığı kabul edilenler arasında eski Dışişleri Bakanı ve Kuzey İttifakı’nın adayı Abdullah Abdullah’ın, köktendinci aday Abdulrab Resul Sayaf’ın veya eski Savunma Bakanı Rahim Vardak gibi muhlif güçlerin en önemli temsilcilerinin bulunduğunu söylemek gerek.
Ancak yakın zamana kadar Ticaret ve Sanayi Bakanı olan Enver-ül Hak Ahadi gibi ılımlı adaylar elenirken, örneğin, Karzai’nin kardeşi Kayyum Karzai’nin adaylığının onaylanması, kuşkular içinde kıvranan Afgan toplumunun içini doğrusu pek açmadı.
Şimdi, vetolanan adayların itirazlarına ne yanıt verileceği merakla bekleniyor.
Tıpkı Afgan vatandaşları gibi uluslararası gözlemciler de vetoları, seçimlere “kötü bir başlangıç” olarak algıladı.
Oysa dış dünyanın bu güç durumdaki ülkeye bundan sonra yardım edip etmeyeceği, büyük ölçüde bu seçimlere bağlı.
Seçimler ikna etmezse, bu yardımın özellikle ekonomik ayağında ciddi kısıtlamalar olabilir.
Kendi bütçesi devletin memurlarının maaşlarını bile ödemeye zor yeten Afgan devletinin ise bu desteğe çok ihtiyacı var.
Öte yandan, Afganistan yönetimi yabancı orduların çekilmesi planları konusunda da kafa karıştıran bir politika izliyor.
Birçoklarının sandığının aksine, yabancı orduların çekilecek olması Afganistan’da büyük mutluluk yaratmıyor.
Halk, bu askerlerin son on yılda ülke halkına yer yer kötü muamele etmesinden, kültürünü hiçe saymasından ve özellikle de Afgan sivillere karşı suç işleyen askerlerin cezasız kurtulmasından yakınıyor.
Ama aynı zamanda yabancı ordular, özellikle Amerikan ordusu tamamen giderse ülkede yeni bir iç savaş patlak vermesinden de çekiniyor.
Bir yandan halkın bu yöndeki baskısını hisseden, diğer yandan da ülkenin güvenlik güçlerinin tüm askerler çekilirse duruma ne derece hakim olabileceğini kestiremeyen Karzai yönetimi, ABD ile bir pazarlık yürütüyor.
Ancak seçimler öncesi tribünlere oynayan Karzai’nin, hedefi ABD ile bir İkili Savunma Anlaşması imzalanması olan bu pazarlıklar sırasında, uluslararası topluluğu aşırı sert eleştirmesi özellikle Batı’da ciddi rahatsızlık yarattı.
Oysa Afganistan ile Batı’nın yıllar önce kararlaştırdığı 2014 sonrası modele göre, ülkede bugüne kadar görev yapan Uluslararası Güvenlik Destek Gücü’nün (ISAF) varlığı son bulacak.
Buna karşılık, ISAF’ta yeralan ve aralarında Türkiye’nin de bulunduğu ülkelerin askerleri, sayıları azalsa bile, Afgan güvenlik güçlerini desteklemeye devam edecek.
Ancak bunun için Kabil ile ikili anlaşmalar imzalanması gerekiyor.
Batı hükümetlerinin çoğu, ABD’yle yapılacak ikili anlaşmanın tamamlanmasını bekliyor.
Fakat özellikle, suç işleyen Amerikan askerlerinin Amerikan mahkemelerinde mi, yoksa Afgan mahkemelerinde mi yargılanacağı iki ülke arasında kavga konusu olmaya devam ediyor.
Kabil, bu askerlerin Afgan mahkemelerinde Afgan yasalarına göre yargılanmalarını talep ederken, ABD, askerlerinin bugüne kadar olduğu gibi kendi mahkemelerinde Amerikan yasalarına göre yargılanmasını istiyor.
Karzai, ABD’yle yapılacak anlaşmanın tüm sorumluluğunu üstlenmemek için, bu anlaşmanın, ülkenin geleneksel karar meclisi olan bir Loya Cirga tarafından onaylanmasını da şart koşuyor.
Loya Cirga, bu ay ortalarında toplanacak.
Şimdi başkent Kabil’de dedikodular dolaşıyor.
Bunlara göre, tüm üyelerini Başkan Karzai’nin seçtiği Loya Cirga tamamen danışıklı dövüş.
ABD ve Afganistan anlaşmış durumda.
Suç işleyen askerleri yargılama yetkisi, henüz belirli olmayan bir tarihte, Amerikan mahkemelerinden Afgan mahkemelerine geçecek.
Loya Cirga sırasında bazı temsilciler bu konuda anlaşmaya tam da bu yönde ekler yapılmasını talep edecek.
İki ülkenin temsilcileri bir-iki gün daha pazarlık edip, tam da bu çözümü metne ekleyecek ve anlaşma imzalanacak.
Yargı yetkisinin devri ise, deyim yerindeyse, çıkmaz ayın son Çarşamba’sına kalacak.
Bu anlaşmanın imzalanmasının ardından diğer ülkelerin de benzer anlaşmalar yapması ve 2014 yılına en azından bu sorunun yanıtı bulunmuş şekilde girilmesi bekleniyor.
Başkanlık seçimlerinden sonra, seçime hile karışmış olsun ya da olmasın, istikrarın belli ölçülerde korunması da buna bağlı zaten.