Erdoğan hayranı, Fenerbahçe fanatiği analist Türkiye'ye neden küstü?
Amerikalı dış politika analisti Steven A. Cook, kendisine 'Merhaba Türkiye, ben artık gitmeliyim' başlıklı yazıyı yazdıran nedenleri anlatıyor: Twitter trolleri saldırdı, 'Siyonist provokatör' lafları havada uçuştu, tutuklanmakla tehdit edildim... Ortam yabancılara karşı giderek hasmaneleşiyor. Bir arkadaşım Türkiye'yi terk etti, biri de gitmeyi düşünüyor...
NEDEN
‘Merhaba Türkiye, ben artık gitmeliyim.’ Geçen hafta Türkiye ve Ortadoğu uzmanı Amerikalı bir dış politika analistinin yazdığı makalenin başlığı buydu. Bu kez siyaset analizi yapmıyordu Steven A. Cook. Duygusal, kırgın ve biraz da kızgındı. Son dönemde Türkiye’nin dış politikasıyla ilgili yazdığı ve eleştiri içeren her makalenin ardından medeniyet sınırlarını aşan saldırı ve karalamalarla karşılaştığını söylü-yordu. Öyle ki artık sistematik bu saldırıların temelini onun Yahudiliği oluşturuyordu. ‘Ruling but not Governing: Türkiye, Cezayir ve Mısır’da ordu’ ve ‘Nasır’dan Tahrir Meydanı’na Mısır Mücadelesi’ adlı iki kitabı olan Cook, yıllardır ABD’deki düşünce kuruluşu Council on Foreign Relations – CFR’de (Dış İlişkiler Konseyi) çalışıyor. Tayyip Erdoğan’ı bir siyasetçi olarak çok takdir ediyor, Fenerbahçe’ye bayılıyor ama artık Türkiye’den uzak kalmak istiyor. Neden? Buyurun okuyun.
Türkiye’ye ilginiz öğrencilik yıllarınızda yaptığınız bir seyahatten sonra başladı değil mi?
Evet. O tatilde muhteşem insanlar, harika yemekler ve müthiş manzaralarla karşılaşmıştım. Bunların ötesinde Türkiye’nin büyük bir medeniyetin mirasçısı olduğunu biliyordum. Eğer çalışmalarımı Ortadoğu üzerine yapacaksam Türkiye’ye yoğunlaşmalıydım. Yoksa bölgeyi anlamak konusunda büyük bir eksikliğim olurdu.
Teziniz 28 Şubat’la mı ilgiliydi?
Tezim, ‘Mısır, Cezayir ve Türkiye’deki askeri ve siyasi gelişmeler’ başlıklı ilk kitabıma dönüştü. Bu üç ülkede ordunun siyasete ve rejime etkilerini analiz ediyordu. Orada sorduğum temel sorulardan biri şuydu: Diğer iki ülkeye nazaran Türkiye’nin durumu niye daha iyi? Cevap ararken 28 Şubat üstüne de çalıştım çünkü benim ‘yönetmek ama iktidar olmamak’ diye tanımladığım halin paradigmasıydı 28 Şubat. Türkiye’de ordu sivillerin yönetmesine izin veriyordu ama belli parametreler içinde. Sonuç itibariyle Mısır ve Cezayir’e göre siyasi olarak en zayıf ordunun Türkiye ordusu olduğuna karar verdim. Çünkü siyasi düzeni korumak için sürekli müdahale etme gereği duyuyordu. Tezimi yazarken Mısır’dan sonra Türkiye’de de yaşadım. 2000 yılının şubat ayıydı. Karım ve ben çok soğuk ve karlı bir günde Ankara’ya geldik, 8 ay kadar kaldık.
‘Merhaba Türkiye, Ben Artık Gitmeliyim’ yazınızda 3 yıl önce Türkiye ile ilgili sıcak hislerinizin aşındığını söylediniz. Ne oldu 3 yıl önce?
Her şey benim Türkiye’nin dış politikasını sorgulamamla başladı. Foreign Policy.com için ‘Arap Baharı, Türk Düşüşü (Arap Spring, Turkish Fall)’ başlıklı bir makale yazmıştım. “Halkının taleplerini karşılayacak yeni Arap liderler çıkacak ve bunun Türkiye’nin bölgedeki etkinliğini azaltması muhtemeldir” dedim.
Ve bu makaleye çok sert tepkiler aldınız… Peki dönüp baktığınızda siz makalenizin tonunu agresif buluyor musunuz?
Bazıları öyle düşünebilir. Argümanlarımı tatlı bir ambalajla sunma yanlısı değilim. Diplomat da değilim. Analizlerim itinalı araştırmalar sonucu ortaya çıkar. Biliyorum bazıları suçu yüklemek için bir ideolojik açı ararlar ama benim durumumda bu yok. Çoğu kimse siyaseten nerede durduğumu bile bilmez. Örneğin bir siyasetçi olarak Başbakan Erdoğan’a hayranlığımı sıklıkla ifade etmişimdir. İnsanlarla iletişim kurmak konusunda onun kadar iyisini görmedim. Başkan Clinton da böyleydi. Erdoğan’ın Türkçe konuşmayan bir grup New York’lu ile ayaküstü kurduğu ilişkiye ve o doğal karizmaya bizzat şahitlik etmiştim. Bazı şeyleri kurnaz siyasi hesaplar uğruna yaptığını biliyordum ama bunları eleştirmekten hep geri durdum. Çünkü siyaset budur ve bir siyasetçiyi iyi siyaset yapıyor diye eleştiremezsiniz.
Peki sizin Türkiye’yle ilgili bu kadar tepki çeken dış politika eleştirileriniz nedir?
Başbakan Erdoğan ve Dışişleri Bakanı Davutoğlu Ortadoğu’yu feci şekilde yanlış okuyor. Türkiye’nin aslında bölgenin yumuşak geçişine yardımcı olacağı bekleniyordu. Ama bir yandan Suriye’de atılan yanlış adımlar, bir yandan kabadayı tarzı tavırlar ve bir yandan da Ortadoğu toplumlarında ne olduğunu anlamaya yönelik isteksizlik birleşince Ankara’nın Ortadoğu’daki etkisi hızlı bir şekilde eridi.
Başbakan Erdoğan’ın Kahire ziyareti sırasında oradaydım. O zaman kahraman gibiydi, şimdi ise Mısırlıların büyük çoğunluğu Erdoğan ve Türkiye’ye karşı nahoş hisler besliyor. Erdoğan’ın 3 Temmuz darbesine karşı tavrını anlıyorum ama açıklamaları gereksiz biçimde Kahire’yi karşısına aldı. Dış politikayı böyle idare edemezsiniz.
Doğru bir strateji izlenseydi bu Ortadoğu kargaşasından kârlı çıkılabilir miydi ki?
Araplar hiçbir zaman Türkiye’nin bölge liderliği rolünü kabul etmeyeceklerdi. Bölgede Türklerin hâlâ üstesinden gelmeleri gereken koloniyal bir geçmişleri var. Ve genç Araplar kendilerinin sadece istifade edilecek bir pazar olarak görülmelerinden de hoşlanmıyorlar. Benzer şekilde, Ortadoğu’daki Erdoğan miti sadece bir konu temelinde yükseliyordu. O da genel olarak Filistinliler ama özelde de Gazze konusuydu. Ama bu konunun bölgede bazen öne çıktığını, bazen de geriye düştüğünü unutmamalıyız. Şu anda Arap dünyasındaki kahir ekseriyet ya kendi iç sorunlarıyla ilgileniyor ya İran’ın nükleer programını izliyor ya da Suriye’de olanları takip ediyor. Gözler artık Gazze’nin üzerinde değil açıkçası.
Peki bu eleştirilerinizden sonra size kim, nasıl saldırıyor?
Bu tepkiler Gezi olayları sırasında ve sonrasında belirgin bir şekilde daha da kötüleşti. 15-23 Haziran tarihlerinde Türkiye’deydim. Bir kitap için araştırma yapmak maksadıyla bulunuyordum. Ve biber gazları ortada uçuşmaya başladığında Beyoğlu’nda arkadaşlarımla güzel bir akşam yemeğindeydik. Gazı görünce hem arkadaşlarım hem ben neler olduğunu merak ettik ve olayların yaşandığı yerlere gittik. Gidiş o gidiş... Sabahın 02.30’una kadar protestocularla konuştum ve gördüklerimi tweet’ledim. Bunun üzerine, Nasuhi Güngör gibi şahıslar ve birçok AKP destekçisi Twitter trolleri bana saldırmaya başladı. ‘Siyonist provokatör’ gibi laflar havada uçuştu. Tutuklanmakla tehdit edildim.
Rahatsızlığınızın bir sebebi de Yahudi olmanızın sürekli gündeme getirilmesi mi?
Dinim üzerine çok yazılıp çizildi ama sonuçta hepsi dönüp dolaşıp şuna çıkıyordu: İsrail yanlısıydım ve ABD’deki İsrail lobisinin bir parçasıydım. Aslında İsrail’e dair yazdıklarıma bakma zahmetine katlanan herkes –ki Türkiye üzerine yaptığım çalışmalardan çok daha azdır- görecektir ki İsraillilere karşı çok sert eleştirilerim vardır. Bir zamanlar öğrenciyken Ramallah’ta Arapça öğrenmek ve İslamcı hareket üzerine araştırma yapmak için yaşadım. Bu nedenle Filistinlilerin içinde bulunduğu vahim durumu ve karşılaştıkları tarihi adaletsizliği çok iyi anlıyorum. İsrail işgalini bire bir tecrübe ettim. Beni İsrail ajanı olmakla suçlayan birçok Türk’ün hiç de böyle bir tecrübeye sahip olduğunu zannetmiyorum.
“Türkiye’de zenofobi ve örtülü bir anti-Semitizm vardır” cümlesine katılır mısınız?
Elbette, Türkiye’de yabancılardan ve dış güçlerden şüphe etmek hep vardı ama yakın zamana kadar hiçbir düşmanlıkla karşılaşmamıştım. Anti-Semitizm için bana hep şöyle denmişti: “Türkiye’nin kültürüne yabancı bir kavramdır.” Ama Türkiye’deki Yahudi cemaati de bu söze inanmamam gerektiğini söyler.
Yazan, çizen, konuşan çoğu kimse ucuz eleştiriye, saldırıya maruz kalıyor. Bu sizi niye bu kadar acıttı?
Mesleki ahlakınıza ve kimliğinize bir saldırı olduğunda insana dokunuyor. Ayrıca bahsettiğimiz yazımın amacı (son veda yazısından söz ediyor-eb), şahsi tecrübemden yola çıkarak, Türkiye’nin, yöneticilerinin iddia ettiği gibi özgürleşen, demokratikleşen bir ülke olmadığını anlatmaktı. Öyle bir ortam yarattılar ki, bana veya diğer yabancı araştırmacılara saldıranlar artık istisna değil olağan oldular. Bu tarz şeyler ilk defa olmuyor; ama ortam benim gibi insanlara karşı giderek hasmaneleşiyor. Yazıma gelen tepkilerden anladığım kadarıyla birçok yabancı araştırmacı ve muhabirin de hissiyatına tercüman olmuşum.
Ne gibi?
Türkiye’deki birçok yabancı arkadaşım hiç de misafirperver olmayan iklim nedeniyle sıkıntıya girdi. Sürekli bundan söz ediyorlar. Biri Türkiye’yi terk etti, diğeri taşınmayı düşünüyor. Dediğim gibi artık keyifler kaçtı.
Daha önce yazdığınız makalelerle ilgili hiç eleştiri almıyor muydunuz, son dönemde mi başladı?
Açıkçası daha önce kimse bana “Siyonist”, “İslamofobik” veya “Provokatör” dememişti. Bunların daha çok, İsrail’in, benim de çok eleştirdiğim ‘Dökme Kurşun Harekâtı’ ve benzer şekilde hem İsraillilerin hem de Türklerin kabul edilemez bir sorumsuzluk sergilediklerini düşündüğüm ‘Mavi Marmara’ olayları ile bağlantılı olduğunu düşünüyorum.
Bu iklimi AKP’liler mi yarattı?
Blogunuzda size yapılan saldırıların AKP tarafından organize edildiğine dair bir kanıt olmadığını ama AKP’nin buna uygun iklimi yarattığını söylüyorsunuz. Mesela nasıl?
Gayet açık. Gezi olayları sırasında yetkililerin söylediklerine bakın. O sırada mesele sadece Erdoğan’ın sözleri değildi. Cumhurbaşkanı Gül dışında, neredeyse herkes ‘faiz lobisi’, ‘Siyonistler’ ve ‘yabancı provokatörler’e vurgu yaptı. Türkiye’nin uluslararası itibarını ve ekonomik sorumluluğunu taşıyan Mehmet Şimşek ve Ali Babacan gibi isimlerin bile konuya böyle yaklaşmasını çok yadırgadım.
Yakın zamanda bir haber uydurmakla da suçlandınız. Yeni Şafak gazetesi, David Ignatius’un MİT’in MOSSAD ajanlarını İran’a ihbar etmesiyle ilgili makalesinin ardında olduğunuzu yazdı. Ignatius’la yakın bir ilişkiniz mi var? MİT-MOSSAD-İran hikâyesini daha önce duymuş muydunuz?
Hayır, Ignatius Washington Post’ta yazana kadar hiçbir fikrim yoktu. Fakat yazı çıktıktan sonra meslektaşım Michael Koplow ile birlikte bu konu üstüne bir analiz yazdık. Hikâyenin kaynağı ve zamanlamasıyla ilgili birçok soru sorduk. Ignatius ile ilişkime gelirsek… Hayatımda birkaç kez karşılaşmışımdır. Kendisine saygı duyarım ama birçok konuda aynı fikirde değiliz. Hatta geçen bahar bir konferansta Suriye ve Mısır konusunda asabi atışmalarımız olmuştu.
Son olarak… Türkiye’den uzak kalmaya karar verdiğinizi söylüyorsunuz. Sahiden mi? Ne kadar süreyle?
Evet, bir süre yokum. Haziran ayında bazı meslektaşlarım Ankara ve İstanbul’a geliyordu, delegasyonlarında yer almamı istediler. Kabul etmedim çünkü eğer gelirsem birçok yetkili ve iktidara yakın kişinin onlarla görüşmeyeceğini düşündüm. Sırf ben varım diye.. Bitirmek üzere olduğum bir-iki makalem daha var, ardından tüm enerjimi sevgili Mısır’ıma ve diğer yerlere adayacağım. Kimbilir belki bir süre sonra yine Türkiye’yi düşünmeye başlayabilirim. Çünkü insan simitsiz, pidesiz, lahmacunsuz ne kadar yaşayabilir ki…