Nükleer anlaşmanın ‘çakıl taşları’...
BM Güvenlik Konseyi’nin beş daimi üyesi ile Almanya’dan oluşan P5+1 ile İran arasında nefes kesen bir diplomasi sergileniyor. Son turdaki gibi Fransa’nın taş koyması türünden bir sürpriz olmazsa, 21-22 Kasım’da Cenevre’de kurulacak masadan bir ‘ön anlaşma’ çıkabilir. Obama yönetimi görülmemiş bir kararlılık içinde. Öyle ki, bir kaç yıl evvel ‘duy da inanma’ derdik.
Taraflar, İran ile normalleşmenin ilk adımı olabilecek; dünyada belki de yeni bir ‘nükleer rejim’ kurulması için manevra alanları yaratacak bir anlaşmayı ilk turda çıkartabilirdi. 8 Kasım’da Amerikan Başkanı Barack Obama, İsrail Başbakanı Benyamin Netenyahu’yu arayıp ‘Cenevre’yi raydan çıkartmamasını’ istedi. Netenyahu telefona sarılıp Britanya, Rusya, Almanya ve Fransa liderlerini aradı. Sözünü tek dinleyen Fransa Cumhurbaşkanı François Hollande oldu. Nitekim ‘çıkmazı’ dünyaya duyuran da müzakerelere son anda dâhil olan Fransa Dışişleri Bakanı Laurent Fabius’tan başkası değildi.
FRANSA’NIN SEBEPLERİ...
ABD Dışişleri Bakanı John Kerry, basın önünde ‘iyi polis-kötü polis’ görüntüsü vererek “Fransızlar imzaladılar, biz imzaladık. Birlik vardı. Ama İranlılar o an kabul etmedi ” dese bile Batılı diplomatlar, faili fısıldamıştı. Libya, Mali ve Suriye’de ‘kraldan fazla kralcı’ davranan Fransa’nın taş koyma sebebi çok. İsrail’in Avrupa’daki en sıkı ortağı. Amerika’nın ilişkilerinin soğumaya yüz tuttuğu Körfez’deki monarşilerle yakınlaşıyor. Yani Vahhabi Suud’a, ‘kölelik cenneti’ Katar’a satılacak çok silah, füze, kurulacak nükleer santraller var.
ANLAŞMA NEYDİ?
Bir nevi ‘güven artırıcı önlem’ niteliğindeki altı aylık ön anlaşmanın kaba çerçevesi şöyleydi: İran, Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Anlaşması’nın (NPT) imzacısı olarak uranyum zenginleştirme hakkına sahip. Sorun bunun sınırı ve denetiminde... Anlaşma İran’ın silah üretebilecek potansiyelin işareti algılanan yüzde 20 oranında zenginleştirmeyi durdurmasını; stokundaki zenginleştirilmiş uranyum miktarını 200 kg’la sınırlamasını; daha az santrifüj kullanılarak zenginleştirme düzeyini azaltmasını; BM’ye bağlı UAEK’nın sıkı denetimini içeriyordu. Fransa’nın ‘taşı koyduğu’ yer inşası henüz bitmemiş Arak reaktörü oldu. Batılı diplomatlar ABD’nin meseleyi fazla dert etmediğini aktarıyor. Fakat Fransızların inadını ‘anlaşılır kılmak’ için 1950’lerde İran’ın nükleer teknolojisini onların kurduğu, Paris’teki sürgünler sayesinde istihbaratlarının sağlam olduğu gibi gerekçeler sıralanıyor. Bir de Arak bir kez inşa edilirse, radyasyon tehlikesi yüzünden vurulamayacağı!
YENİ MANEVRALAR
İran’ın bu tavizler karşılığında P5+1 de geçici olarak yabancı bankalardaki hesapların dondurulmasını aşamalı kaldırmayı; altın gibi değerli maden ticaretine sınırlamaları hafifletmeyi; İran’ın altı ayda 3,5 milyar dolarlık petrol, 2-3 milyar dolarlık petrokimya ürünü ve 1-2 milyar dolarlık altın satışını; ayrıca 7,5 milyar dolarlık gıda ve tıbbi malzeme alması öneriliyor. Şimdi Obama yönetimi, Kongre’deki kimilerinin ‘Viva la France’ çığlıklarını bastırmak için seferber. Kerry geçen hafta yeni yaptırım yasasını onaylamaması için epey dil döktü. Muhtemelen birkaç erteleyecekler. İran’ın da yeni manevraları var. UAEK ile daha fazla tesise erişimi içeren denetim anlaşması imzalandı. Bu denetimlere Arak tesisi dâhil! Ardından UAEK’nın İran’ın ‘ağustosta uranyum zenginleştirme faaliyetini en aza indirdiği’ raporu geldi. Rapor Arak’ın ağır su reaktörünün inşasını da durdurduğu yolunda.
FRANSA ELÇİLİĞİ ABD’YE...
Hakkını yememeli, İran Dışişleri Bakanı Muhammed Cevad Zarif hakikaten ‘zarif’ durdu. ‘Tümden hayalkırıklığına’ uğramadıklarını söyledi, “Peşinde olduğum siyasi kararlılık, iyi niyet ve bunu sona erdirme iradesiydi ” dedi. Kerry’ye bozuk atıp “Hiçbir eğip bükme çabası olup bitenleri değiştiremez” diye sitem etse de... Nitekim, Kerry de pası alıp “(Anlaşmaya) Çok, çok ama aşırı derecede yakınız. 35 yıldır konuşmuyorduk. Henüz 30 saat konuştuk ” sözleriyle kıvırdı. En matrak olanı İranlıların sosyal medya paylaşımları. Bir tweet’te ‘Fransız elçiliğini Amerikalılara verelim’ esprisi bile yapıldı.
PERES’TEN ÖNEMLİ İKAZ
Peki, Fransa çark eder mi? Hollande’ın salı günkü İsrail ziyaretine bakmalı. Fakat Ortadoğu’nun tek nükleer silahlı gücü olan İsrail’de bile Netenyahu’nun inatçılığı sorgulanır hâlde. İran’ın İsrail’in bile imzalamadığı NPT’den kaynaklanan zenginleştirme hakkının teslim edilip başka pazarlıklara bakılması gerektiği dile getiriliyor. Görevi sembolik de olsa Cumhurbaşkanı Şimon Peres’in son açıklaması önemli: “Bu dostun önemini hafife almamalıyız. Anlaşmazlıklar olabilir fakat durumun derinliğinin gerektirdiği gibi davranılmalı. Anlaşmazlıklarımız varsa dile getirmeliyiz. Fakat unutmamalıyız ki Amerikalılar da bir iki şey biliyor. Tek bilen biz değiliz.”
Nükleer ön anlaşma olursa, hakikaten tarihî olacak. İran’ın uluslararası sisteme dönüşünün önü açılacak. Bölgesel dengeler derinden etkilenecek. Asıl önemlisi ‘nükleer tekel’. NPT rejimi İsrail, Pakistan, Hindistan, Kuzey Kore gibi ülkeleri önleyemez hâlde. Fakat teknik detaylar bir yana mesele ‘siyasi’. Yani ‘hasmane’ algılanan bir ülke, kolaylıkla ‘hedef tahtasına’ konulabiliyor. Türkiye’nin de nükleer planları düşünüldüğünde, İran’la müzakereler bizi çok yakından alakadar ediyor.
Türkiye-Irak hattı, hayaller ve hakikatler
Türkiye-Irak ilişkileri, Türkiye dış politikasının deyim yerindeyse aynası. Son 10 yılda ortak bakanlar kurulu da toplandı, kanlı-bıçaklı hâle de gelindi... İddialı dış politikanın teklemeye başladığı yeri Suriye zannetmemeli. Aslında Türkiye açısından ‘düzen kurucu ülke’ iddiasının ilk test edildiği komşusu Irak’tı. Fakat Irak’ta Amerikan işgaliyle iyice açığa çıkarılmış mezhepsel fay hatları üzerinden kurgulanan strateji çöktü. Suriye de üstüne ‘tüy dikti’. Şimdi Türkiye, ‘yaralarını sarma’ manevrasına girişirken, balık hafızaları tazelemekte ve kritik soruları sormakta fayda var. Dejavu yaşamamak için...
SURİYE, EL KAİDE
Dışişleri Bakanı Ahmed Davutoğlu’nun geçen haftaki Bağdat ziyaretinin ‘gösterişli halkla ilişkiler’ faaliyeti içeren yanları bir yana, iki ülke arasındaki mayınlı alanlar yerli yerinde. Suriye’de yaratılan El Kaide olgusu, Irak ve Levant İslam Devleti gibi radikal İslamcı gruplardan mustarip Irak için açık tehdit. Irak başından itibaren, Beşar Esad yönetimine açık destek vermese de ‘rejim değişikliğine’ itiraz etti, bunun bölge için tehlikeli sonuçlarına dikkat çekti. Hâlâ da öyle. Türkiye ise 2,5 yıl sonra nihayet ‘El Kaide ile mücadele’ retoriği geliştirmek zorunda kalmış olsa da ısrarla bu grupları küçümseyip, ‘ılımlı unsurlardan’ söz ediyor. Yani manzaranın netleşmesi için Davutoğlu’nun ziyaretinde ortaya konulan ‘ortak mücadele’ retoriğinin nelere evrileceğine bakmalı. Misal, Türkiye El Kaideci gruplara karşı Irak ile ‘ortak operasyon’ mu yapacak, istihbarat mı paylaşacak? Irak hangi, Türkiye hangi grupları kast etmekte?
TEK SAĞLAM KOZ KBY AMA...
Bir başka mayınlı alan Kürdistan Bölgesel Yönetimi (KBY) ile Bağdat hattında hassas dengeleri tutturmak. Erbil/ Hewler ile Bağdat arasında geçen bahar aylarında yapılan anlaşma devam etse de enerji gelirlerinin paylaşımı, Kerkük gibi konular ortada. Türkiye’nin ise KBY ile giderek derinleşen kazançlı ilişkileri var. Ankara’dan verilen mesajlar bu konuda Bağdat’ın ‘hassasiyetlerine’ dikkat edileceği yönünde. Bağdat’ın, Enerji Bakanı Taner Yıldız’ın geçen yıl Erbil/ Hewler’e inmesine mani olduğu uçağı unutulmamış olsa gerek! Bu açıdan ekonomik çıkarlar temelinde ‘üçlü uzlaşı’ haberleri kayda değer. Fakat meselenin Türkiye’deki ‘çözüm sürecinin’ yanı sıra Rojava ayağı da var artık. Yani bu açıdan tutturulacak çok denge mevcut...
PEKİ, YA HAŞİMİ?
Ve kısa vadede en mühimi... Irak’ta nisan sonunda seçimler düzenlenecek ve besbelli ki ilişkiler için turnusol kâğıdı olacak. Irak en son 7 Mart 2010’da sandığa giderken, Türkiye’nin desteklediği, hatta rivayet o ki ‘bizzat oluşturduğu’ laik Şii İyad Allavi’nin liderliğini yaptığı El Irakiye bloku maya tutmamıştı. Şii ittifakına liderlik eden Nuri Maliki ipleri eline aldı. Bu sonuçta Ankara’nın Celal Talabani’nin cumhurbaşkanlığına itiraz ederek Kürtleri küstürmesi de, Sünni Arap milliyetçileri ile İslamcılara fazla ağırlık vermesi de etkili oldu. Sonrası malum... Ankara’nın cumhurbaşkanı olsun diye ısrarcı davrandığı Tarık El Haşimi, ‘terör timlerine liderlik yapmak’ gerekçesiyle Bağdat’ta gıyabında yargılanıp idama çarptırıldı. Kaçtığı yer Türkiye idi ve onun üzerinden ipler koptu. Maliki, Türkiye için ‘düşmana dönüşen ülke’ dedi. Erdoğan, Maliki için ‘Yezid’ benzetmesi yaptı. Başbakan’ın geçen sene “İadesi söz konusu olamaz ” dediği Haşimi, Türkiye için Irak’taki Sünnilerle ‘bağlantı noktası’. Peki, Türkiye, Bağdat’ın iade talebine ne yanıt verecek?
MALİKİ 2010’U UNUTMADI
Maliki, iktidarı tekelinde topladığı için Şii ittifakındaki ortaklarının gözüne iyice batsa da, kısa vadede hâlâ ‘alternatifsiz’ görünüyor. Daha geçenlerde Amerika’daydı ve ‘alkışlarla’ karşılanmasa dahi, bölgedeki hassas dengeler ve enjekte edilmiş ‘El Kaide’ tehdidi nedeniyle eli boş da gönderilmedi. Maliki’nin eğer İran ağırlığını koymazsa üçüncü kez liderliğe soyunacağı muhakkak. Irak Başbakanı, 2010 seçimini unutmuş değil, Türkiye’nin ‘içişlerine karışıp seçim süreçlerini belirlemeye çalıştığını’ kısa süre önce söyledi. Peki, Türkiye, yeniden Bağdat’ta ‘iktidar tanzimine’ soyunacak mı?
Türkiye açısından bölgede ‘düzen kuramamış olmak’, Rojava Kürtlerinin özerklik taleplerinden duyulan rahatsızlık ve artık kendisini de tehdit eder olan El Kaide unsuru, yeni arayışları getiriyor. Elindeki tek koz ise KBY, onun da başka hassas dengeleri tetikleme potansiyeli büyük. Yanlış hesabın Bağdat’tan, Şam’dan döndüğüne şüphe yok. Tek teselli ‘sütten ağzı yananın yoğurdu üfleyerek yemesi’...
Suriye’nin ‘Cenevre ufku’ kapalı
Suriye, Ortadoğu’da değişen resmin önemli bir parçası. Rejim değişikliğini başaramayan Amerikan yönetimi ile Rusya’nın başını çektiği büyük güçler Cenevre-2 konferansı yoluyla siyasi çözüm için bastırıyor. Sahadaki dengeler Esad yönetiminden yana görünürken, nihayet Suriye dış muhalefeti ve arkasındaki Suud monarşisi kısmen ikna edildi. Suriye Ulusal Koalisyonu geçen hafta bir açıklama ile bunu duyurdu. Fakat öne sürülen koşullar ve sahadaki silahlı unsurlara bakıldığında iş çatallaşıyor. Suriye yönetimi ise müzakereleri kabul etmişti. Fakat ‘silahlı terör örgütleriyle konuşulmayacağı’ beyanı da var. Suriye ile Rusya’nın salı günkü toplantısı tutumu netleştirecek.
KOŞULLARI DERT EDEN YOK
Batı’nın askerî gücü ile rejim devirmeye kalkışıp başarısız olan, sahadaki silahlı unsurlara söz geçiremez hâle gelen, uluslararası düzeyde tüm kredibilitesini yitirmiş Suriye Ulusal Koalisyonu’nun koşulları karşılanabilir mi? En başta ‘geçiş yönetiminin Esadsız olmasını’ yineliyorlar. Fakat Amerikan yönetimi koşulları fazla dert etmez görünüyor. Elbette Amerikalılar Rusya ve hatta İran’ın da dâhil olacağı bir müzakere masasında Esad’ın kenara çekilmesini sağlamak için bastıracak. Fakat Suriye’deki 2014 seçimi öncesi başarı şansı şüpheli. İranlı nükleer müzakereden anlaşma çıkması tabloyu etkileyebilir.
Batı’nın derdi daha büyük. Zira Suriye Ulusal Koalisyonu ‘dış kapının dış mandalı’ misali. Sahadaki silahlı gruplara etkileri yok. HSO’nun Askerî Yüksek Konseyi’nin Başkanı Salim İdris’in “Esad’ın gidişini garanti edecek süreç, geçiş hükümetine tam yetki devri ve suçluların yargılanması” koşulları eşliğinde Cenevre-2’ye onay vermesi, sorunu çözmüyor. En güçlü silahlı gruplar El Kaide uzantısı el Nusra Cephesi, Irak ve Levant İslam Devleti onlar Cenevre-2’yi ‘ihanet’ sayıyor. Son dönemde onlarla hareket eden HSO birliklerinin tutumunun ne olacağı da meçhul. Koalisyon bir heyet gönderip onları ikna edecek. Sahadaki el Kaide unsurlarından kurtulunmadıkça işlemesi zor planlar bunlar. O da öyle hemen olacak gibi değil.
ZAFERİ MASADA KAZANMAK...
Cenevre-1’den Esad’ın akıbetine dokunmayacak şekilde geçiş hükümeti kurulması çağrısı çıkmıştı. Şimdi Esad’ı denklem dışına çıkartacak yeni bir gelişme yok. Tersine, Suriye ordusu son dönemde askerî cephede muhalefete darbeler indirdi. Sahada kazanamadığın zaferi masada kazanmak öyle her baba yiğidin harcı olmuyor. Son durum bu. Suriye pilavı daha çok su kaldıracak.
[email protected]
twitter@ceydak