Son dakika
A Köşe Yazısı Arşiv

‘Minyatür Ortadoğu’da kıyamete doğru...

 

Lübnan üzerinde mezhep temelli savaş bulutları toplanıyor. ‘Minyatür Ortadoğu’ denen bu küçük ülke iç savaş sonrası hiç tam manasıyla huzur yüzü görmedi. Fakat Suriye nedeniyle açık fay hatlarının yüklenen stresi ne kadar kaldıracağı meçhul. Bu yıl şubat sonu ve eylül ortasında Beyrut’a gittim. Yedi aylık sürede bile aradaki gerilim farkı hissediliyordu. Geçen hafta Beyrut’taki İran Büyükelçiliği’ni hedef alan intihar saldırısı ise daha tehlikeli bir sürecin başlangıcı. En büyük kaygı ‘Iraklaşma’.


SURİYE’NİN ETKİLERİ...

Beyrut’ta 1983’te Amerikan Büyükelçiliği’nin bombalanmasından sonra ilk kez bir elçilik hedef alındı. İran Elçiliği önünde en az 23 kişi öldü, 150’den fazla kişi yaralandı. Saldırıyı üstlenen Suudi Arabistan’la ve Suriye’deki Irak ve Levant İslam Devleti ile bağları olan Abdullah Azzam Tugayları. Radikal Sünni hareketin bu intikam saldırısı, İran’ın Suriye’ye desteğiyle bağlantılı. Elbette yaklaşan Kalamun savaşıyla. Suriye yönetimi Hizbullah’ın açık desteğiyle Lübnan sınır hattında kazanımlar elde etti. Kalamun bölgesinde muhtemelen çok kanlı ve belirleyici bir savaş yaşanacak. Lübnan ile lojistik hatları zarar gören radikal Sünni gruplar, Kalamun’dan silinirse işler farklı yerlere gidebilir.


İRAN AÇIKÇA İTHAM ETMEDİ

Suud monarşisi, bölgedeki radikal Sünni gruplara para ve silah akıtıyor. Tahran’ın, elçiliğine saldırıya ilk tepki olarak İsrail’i itham etmesi, Abdullah Azzam Tugayları üstlendikten sonra ise sessiz kalması manidar. Irak’taki Şii milis güçlerinden el Muhtar Ordusu’nun hemen ardından Suudi Arabistan’ın kuzeybatısına altı havan topu fırlatması da öyle. Hedeflerinin Riyad’ı ‘Irak’ın iç işlerine karışmaması için uyarmak olduğunu’ söyleseler de...


KIRILGAN DURUM

Fakat biz durumu Lübnan üzerinden okumaya devam edelim. Lübnan, içten içe kaynıyor. İkinci büyük kent Trablusşam’da bu yaz Sünni ve Aleviler günlerce elde silah çatıştılar. Son beş ayda ikisi Beyrut’ta Şiileri, biri Trablusşam’da Sünnileri hedef alan üç kanlı bombalama yaşandı. Lübnan’ın hala topyekûn birbirine girmemiş olmasının sebebi 1975-1990 yıllarındaki iç savaşın hafızalardan silinmemesi elbette. 150 bin kişinin öldüğü, altyapının çöktüğü uzun süreçti bu. Bu yüzden herkes tabanını zaptediyor. Lübnan’da 1941’deki bağımsızlığın ardından, 1946’da varılan uzlaşma uyarınca her toplumun kendi kurallarına tabi olduğu, yönetimin din ve mezheplere göre pay edildiği bir yapı var. Cumhurbaşkanlığı ve genelkurmay başkanlığı makamı Marunilerin, başbakanlık Sünnilerin, meclis başkanlığı Şiilerin, savunma bakanlığı Dürzilerin. Her seçim sonrası hükümet aylar sonra bin bir güçlükle kurulabiliyor. En son geçen martta Başbakan Necip Mikati’nin istifasından beri kurulamadı. Parlamento görev süresini 18 aylığına uzattı. 2014 martında cumhurbaşkanlığı seçimi var. Yeni bir iktidar boşluğu doğması kuvvetle muhtemel. İktidar dengeleri şimdilik Hizbullah ve Hıristiyan müttefiklerinden yana. Sünni lider Saad Hariri’nin 14 Mart bloku etkinlik mücadelesi veriyor. Geçenlerde Dürzilerin lideri Velid Cambolat’ın gizlice Esad ile görüştüğü iddia edildi. Cambolat kimin güçleneceğini ‘koklayarak’ taraf değiştirmesiyle tanınan bir lider.


SÜLEYMAN’IN ÇIKIŞI

Fakat Hizbullah açısından da durum sakat. Hizbullah Lübnan’da salt bir siyasi hareket değil, sosyal ve askerî bir güç. İsrail’le savaşlarda kazanılmış kredileri olsa da ülkedeki dengeleri gerekçe gösterip silahlarını bırakmamalarının yarattığı hoşnutsuzluk aşikâr. Rakiplerinin meydan okuyabilecek güçleri olsa çoktan sahaya inerlerdi. Fakat grup, Suriye’deki savaşa müdahil olarak Lübnan’daki iç barışı tehlikeye atıyor. Suriye’de ‘bardak taşana kadar’ hep itidal telkin etmişlerdi. Bir yıldır iş onlar için ‘ölüm kalım savaşına’ dönüştü. Hizbullah lideri Hasan Nasrallah’ın, “Suriye’de ne kadar gerekiyorsa o kadar kalacağız” çıkışı bundan. Bunun Lübnan’a maliyetleri kaçınılmaz. Hariri cephesi Hizbullah’ı Suriye’deki savaşı Lübnan’a taşımakla suçluyor. Bu normal. Fakat İran elçilik saldırısından sonraki Bağımsızlık Günü’nde bu görüşü Maruni Cumhurbaşkanı Mişel Süleymandile getirdi: “Bazı Lübnanlı fraksiyonlar ulusal konsensüsün aksine komşu bir ülkenin savaşına katılıp Lübnan’ın istikrarını riske attığında, ortada bağımsızlık kalmaz. Silah taşıma hakkına sahip olan sadece güvenlik güçleri değilse bağımsızlık olmaz.” Tabii Süleyman üç yılda Lübnan’da militan ağı kuran Sünnilere hiç değinmedi.


TRABLUSŞAM’DAKİ EL KAİDECİLER

Trablusşam’ın dış mahallelerinde artık El Kaide bayrakları dalgalanıyor. Eylülde Bakaa’daki Sünni kasabalarında El Kaide bayraklarını gözlerimle gördüm. Fotoğraf çekmeye yeltendiğimde şoförüm, “Görürlerse sağ çıkamayız” diyerek gazlamıştı. El Kaide ile bağlantılı Sünni gruplar artık daha görünür. İran elçilik saldırısını üstlenen Seraceddin Zureykat, Abdullah Azzam Tugayları’nın dinî rehberi. 2011’de ‘terörist’ faaliyetlerinden ötürü kısa süre gözaltına alındı, Lübnan müftüsü Kabbani’nin devreye girmesiyle bırakıldı. Örgütün Suudi ulema Mecid el Mecid ile bağlantıları var. Selefi lider Şadi El Mevlevi geçen yıl Amerikan istihbaratı sayesinde tutuklanınca Trablusşam karışmıştı. Sebebi Suriye’ye cihatçı ve silah akıtmasıydı. Suriye savaşının başından beri Şam ve Hums’a silah hattını kuran hep bunlar. İşin ironisi Lübnan’ın etkili Sünnilerin de ses etmemesi. Rivayete göre, El Mevlevi, bizzat Başbakan Mikati’nin ödediği kefaletle bırakıldı. Serbest kalınca ilk iş Mikati’nin evine götürüldü. El Mevlevi birlikte tatlı yediklerini söyledi. Eski başbakan bu işteki payını yalanlıyor, ziyareti değil.


KIYAMET SENARYOSU

4,5 milyonluk Lübnan’a Suriye’den bir milyonun üzerinde mülteci aktı. Ülkede bölgesel güçlerin vekâlet savaşı başlayalı çok oldu. Ama Ortadoğu Enstitüsü’nden Paul Salem, İran elçilik saldırısını işaret edip, “Bu bombalama bahsi yükseltiyor. Lübnan bütün Levant’ı etkisi altına alan vekâlet savaşının bir parçası. Aynı karşıt gruplar burada da var. Irak’ta 2005’te başlayan sürecin devamı tekrarlanabilir” diyor. Siyasi yorumcu Rami Khouri, İranlı Şii güçlerle Suud destekli Sünnilerin Ortadoğu hattında çatışacağı bir ‘kıyamet’ senaryosu çiziyor. Lübnan herkesin cirit attığı ‘tarafsız bölge’ olarak mı kalır, yoksa ‘kıyamet senaryosuna’ mı gidilir? Bölgede retoriğin ötesinde hakikaten mezhepler üstü duran bir ülkeye ihtiyaç büyük. Ara ki bulasın!

***


‘Amerikan aklının’ tezahürleri...


“Diplomasi, kişiler arası bağların başarıyla yönetilmesi gibi, sıfır toplamlı sorun tanımlarının yerine ortak çıkarların kabulünü sağlayan çerçeveler getirilmesinde yatar. Farklı bakış açılarının sessizce de olsa empatik şekilde anlaşıldığını varsayar. Hüsnühâli teşvik eder. Diğer tarafın çıkarlarının meşruluğunun yüksek sesle reddiyesinden kaçınır. Karşı tarafı, amaca ulaşmanın en iyi yolunun işleri kendi yöntemimizle halletmek olduğu, bunun için politikalarını ve pratiklerini değiştirmesinin kendi çıkarına olduğu konusunda ikna etmeye dayanır. Bu anlamda nasıl diplomasi yapmamız gerektiğini unutmuş gibiyiz. En azından Ortadoğu'da bunu en son denediğimiz dönemden bu yana epey zaman geçti.
”


‘ENTELLEKTÜEL KUMANDA YİTİRİLDİ’

Bu sözler, Amerikalı saygın eski diplomat Chas Freeman’ın. Freeman, uzun kariyerinde Richard Nixon’a 1972 Çin ziyaretinde çevirmenlik de yapıyor, Suudi Arabistan büyükelçiliği de. Atlantik Konseyi’nin önde gelenlerinden. Başkan Barack Obama’nın 2009’da Ulusal İstihbarat Konseyi’nin başı için düşündüğü kişiyken, ismi sızdırılınca İsrail lobisinin hışmına uğruyor. Aktardığım sözleri Amerika-Arap İlişkileri Ulusal Konseyi’ne hitabından. Diplomasiyi zarif biçimde izah ettiği bu sözlerinin öncesinde Ortadoğu politikalarına dair şu çarpıcı saptamayı yapmış: “Bence işe pek çok durumda entelektüel kumanda ve pratik kontrolü kaybettiğimizi kabullenmekle başlamalıyız. Bölgede geçmişteki gibi bir nüfuzumuz olmadığı gerçeğini kabullenmeliyiz. Diğerleriyle işbirliği yapmalı, diplomasiyi yeniden keşfetmeliyiz. Bununla yakın zamandaki militarizmimiz ve ‘zorlayıcı diplomasi’ konseptimizin (yaptırımlar) radikal olarak tersini kastediyorum.”


AMERİKA ÇEKİLİYOR MU?

Amerikan liderliğine; George W. Bush tipi rejim değişikliği hedefli liberal müdahalecilik çağrıları yapanlar için kötü haber çok. Yukarıdaki ‘akıl’, aksi bir mucize olmazsa, Obama’nın tuttuğu akıl. Bu durum Amerika’da derin tartışma yaratsa da... Temelinde elbette, ABD’nin Suriye’ye müdahaleden geri durup, İran’la diplomasiye yönelerek İsrail ve Körfez’le ilişkileri sarsması yatıyor. Amerikan dış politikasının duayenleri, yazar ve akademisyenler ile İsrail lobisinin etkili isimleri bu yüzden ‘Amerika Ortadoğu’dan çekiliyor mu’ tartışması yürütüyor. Obama’yı ülkeyi ‘zayıflatmakla’ eleştireni de var, onaylayanları da. Bir kaç örnek aktaracağım.


NEOCONLAR SIKINTILI

İnkâr ve İftirayla Mücadele Birliği’nin direktörü Abe Foxman, Huffington Post’ta 29 Ekim tarihli makalesinde, geleneksel müttefiklerin İran ile diyalogdan derin kaygılarını aktarıp, “Pek çok dostumuz Amerika’ya bağlılığın değmeyeceğini düşünmeye başladı” diye yazdı. Foxman, Suriye’de geç kalındığı için El Kaide’nin belirleyici olduğunu savunuyor. Ve Amerika’nın, İran’a karşı sert durup kredibilitesini yeniden kazanmasını istiyor. Önde gelen neocon Norman Podhoretz eylül başlarında Wall Street Journal’de, ‘Obama’nın başarılı dış başarısızlığı’ başlıklı makalesinde, Amerikan Başkanı’nı ülkenin gücü ve etkisini açıkça zayıflatmakla suçladı. Amerika doğumlu İsrailli yazar Barry Rubin,Jerusalem Post’ta ‘Amerika’nın Ortadoğu politikası ne olacak’ başlıklı yazısında Obama’nın İran’la anlaşma, İsrail-Filistin çatışmasına iki devletli çözüm ve El Kaide’ye karşı ılımlı İslamcılarla çalışma temelli politikasının 2016 itibariyle çökeceğini yazdı.


OBAMA’NIN AĞIR TOPLARI

Karşıt cephenin ağır topları Brent Scowcroft ile Zbigniew Brzezinsky. İran’la diplomasiye açık destek verdiler. Süreci baltalayabilecek olası yeni yaptırımları onaylatmak isteyen Senato lideri Harry Reid’e yazdıkları mektup dikkat çekici. İran’la varılacak ön anlaşmanın Amerika’nın ulusal güvenliği, İsrail ve bölgedeki diğer ortakların yararına olduğunu söylediler. Ön anlaşma ile İran’ın nükleer programının daha şeffaf olması ve seneye kapsamlı anlaşmanın önünü açabileceğini belirtip, ‘zorlu müzakerelerde Amerikan halkı ile Kongresi’ni Obama’nın yanında durmaya’ çağırdılar.

İsrail’in Amerikan politikasındaki belirleyiciliğini sorgulamasıyla ünlü Stephan Walt, Foreign Policy’deki 21 Kasım tarihli ‘ABD’nin Ortadoğu stratejisi: Dengeye dönüş’ başlıklı makalesinde, İsrail, Mısır ve Suudi Arabistan’la ‘özel ilişkiler’ yerine ‘normal ilişkiler’ kurulmasını, ama aynı yönteme İran’la da başvurulmasını telkin etti. Ortadoğu’yla iştigalin ‘hafif dokunuşlarla’ iştigal edilmesi gerektiğini belirtti. Obama da bu yolda zaten.


RICE’IN GÖZDEN GEÇİRMESİ

Kaçıranlar için New York Times’ın 26 Ekim tarihli haberinden Ulusal Güvenlik Danışmanı Susan Rice’ın temmuz ve ağustosta dış politika ekibini Beyaz Saray’da toplayıp stratejiyi gözden geçirdiği haberini de aktarmalı. Bu ‘resmî olarak Bush politikalarından çark ediş’e tekabül ediyor. Kısaca ABD ve müttefiklere açık saldırganlık, petrol tedarikinin sekteye uğratılması, terör ağları ve kitle imha silahları dışında güç kullanımının dışlanmasını içeriyor. Ve Mısır ve Irak ile fazla iştigali gerektirecek çabalar yerine İsrail-Filistin görüşmeleri, İran ile diplomasi ve Suriye’de çözüme odaklanılmasını... ‘Demokrasi yayma çabası’ da gündem dışı. Obama’nın ‘tüm sorunları Amerika’nın çözemeyeceği’ vurgulu BM konuşması işte bu gözden geçirmenin sonucu.



[email protected]

twitter@ceydak

Kopyalandı

Yazarın Diğer Yazıları

Tümü
  1. KAVRAMSAL SANATA DAİR
  2. MEYVEYİ DALINDAN YEMEK GÜZELDİR!
  3. MODERNLEŞME, TÜRK ŞİİRİ ve SEKÜLERLEŞME
  4. ONUR AKYIL: ŞAİRLİKTEN DÜZYAZIYA GEÇMEK…
  5. Türk modernleşmesinin bir diğer yüzü olarak: ‘Tunç Asker’